Σιμόν ντε Μποβουάρ: «Ποτέ δεν ονειρεύτηκα άλλη μοίρα απ’ τη δική μου»

Τίνα Μανδηλαρά

«…Πετσοκόβουμε τη γλώσσα ως το κόκκαλο…

Στο τέλος, θα κάνουμε κυριολεκτικά αδύνατο

το έγκλημα της σκέψης.

…Κάθε χρόνο ολοένα και λιγότερες λέξεις και

οι ορίζοντες της συνείδησης ολοένα και θα στενεύουν».

1984

Τζωρτζ Όργουελ

Με την επιβολή της νέας τάξης πραγμάτων από το μόρφωμα με την ονομασία ΝΕΑ ΠΑΤΡΙΔΑ, όλα άρχισαν ν’ αλλάζουν με βραδείς ρυθμούς. Αυτό ήταν και το σκεπτικό της νέας κυβέρνησης. Να γίνονται όλα αργά, σταδιακά και ήσυχα. Αρχικά, όλοι οι υπήκοοι έπρεπε να μείνουν κλεισμένοι στα σπίτια τους για μερικές ημέρες. Έτσι, θα είχαν την ευκαιρία να ξεκουραστούν, να λαμβάνουν καθημερινά τους κανόνες για τη νέα τους ζωή και, βέβαια, οδηγίες ώστε να μην υπάρχουν παρεκτροπές και απαιτηθεί η χρήση βίας εκ μέρους της αστυνομίας∙ αυτό έπρεπε με κάθε τρόπο να αποφευχθεί. Όλα έπρεπε να γίνουν ήσυχα, ανώδυνα και ειρηνικά.

Οι άνθρωποι διάβαζαν με απίστευτη υπομονή και ηρεμία τα μηνύματα με τις οδηγίες που έφταναν στους υπολογιστές τους. Στην αρχή τρόμαξαν αλλά με το πέρασμα των ημερών άρχισαν να συνηθίζουν. Μοιράζονταν τον φόβο και την αγωνία τους με τις οικογένειές τους ή, όταν κυκλοφορούσαν, σύμφωνα με τους νέους κανόνες, με τους ανθρώπους που συναντούσαν και συναναστρέφονταν. Οι απαγορεύσεις όμως πλήθαιναν μέρα με την ημέρα κι αυτοί βίωναν σιωπηλοί τον περιορισμό και την περιστολή της ζωής τους.

Η κατάσταση άρχισε ν’ αλλάζει δραματικά όταν η κυβέρνηση αποφάσισε τον περιορισμό και την απαγόρευση των λέξεων. Ήταν ένας εξαιρετικός τρόπος για να ευνουχίσει και να περιορίσει τη σκέψη των υπηκόων, η οποία θα μπορούσε να καταστεί καταστροφική σε πολλές περιπτώσεις. Καθημερινά λάμβαναν οδηγίες για το ποιες λέξεις καταργούνταν από το λεξιλόγιό τους και δεν έπρεπε πια να χρησιμοποιούνται. Οι ποινές ήταν αυστηρές και κανείς δεν τολμούσε να παραβιάσει τον κανόνα. Αυτό δυσκόλευε όλο και περισσότερο την επικοινωνία μεταξύ τους. Αλλά και πάλι, άρχισαν να συνηθίζουν και να περιμένουν στωικά την επόμενη απαγόρευση. Με τον καιρό το λεξιλόγιο συρρικνωνόταν και οι άνθρωποι έπρεπε να βρίσκουν νέους τρόπους ώστε να μπορούν να συνεννοούνται, τουλάχιστον, για τα βασικά. Γιατί, ούτως ή άλλως, η επικοινωνία μεταξύ τους άρχισε να γίνεται όλο και πιο δυσχερής.

Όταν, μετά από καιρό, καταργήθηκαν όλες οι λέξεις, οι άνθρωποι της πολιτείας επικοινωνούσαν πια μόνο με κραυγές και νοήματα. Η κραυγή έγινε το μόνο μέσο επικοινωνίας και, μέσα από αυτές, αγωνίζονταν να εκφράσουν τις σκέψεις, τις ανάγκες και τα συναισθήματά τους. Οι μετακινήσεις τους είχαν περιοριστεί στο ελάχιστο. Οι περισσότεροι έμεναν κλεισμένοι στα σπίτια τους και εργάζονταν από τους υπολογιστές μέσω μιας κωδικοποιημένης γλώσσας που τους είχε επιβληθεί. Παρόλα αυτά, ζούσαν ήσυχα, ήρεμα και ασφαλείς.

Το επόμενο βήμα της κυβέρνησης ήταν η κατάργηση των συναισθημάτων. Ποιος ο λόγος να υπάρχουν συναισθήματα σε μια κοινωνία όπου όλα ήταν σε τάξη∙ σε μια κοινωνία όπου η κυβέρνηση φρόντιζε να καλύπτει όλες τις ανάγκες των υπηκόων της! Έτσι, κοινοποιήθηκε κι αυτή η οδηγία.

Αλλά αυτό ήταν και η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι του θυμού, της αγανάκτησης και της οργής που κρύβονταν στους ανθρώπους όλον αυτόν τον καιρό. Πήραν την απόφαση ήσυχα και αθόρυβα, όπως είχαν μάθει. Με πρωτοβουλία κάποιων, περισσότερο τολμηρών, μια καινούργια γλώσσα γεννήθηκε μέσα από την κάθε κραυγή. Νέες, πρωτάκουστες λέξεις, που ήξεραν και καταλάβαιναν μόνον οι ίδιοι και μια καινούργια γλώσσα άρχισε ν’ απλώνεται με τον καιρό σ’ όλη την πολιτεία. Κι έτσι, κάποια στιγμή, ξεχύθηκαν όλοι στους δρόμους για να φωνάξουν, απελευθερώνοντας όλα τους τα συναισθήματα∙ τον πόνο, την οργή και τη λύπη για τα χρόνια που έχασαν, τον ενθουσιασμό και τη χαρά για τη λύτρωση που ήρθε επιτέλους, έστω κι αργά.

Ιανουάριος 2026

fractalart.gr

Ο μυθιστοριογράφος είναι κυρίως σκηνοθέτης αλλά πρέπει να είναι και ηθοποιός. Να μπορεί να υποδυθεί χαρακτήρες και άτομα διαφορετικά από τον εαυτό του – πώς αλλιώς μπορείς να μιλήσεις γι’ άλλους ανθρώπους αν δεν τους καταλάβεις; Και πώς μπορείς να τους καταλάβεις αν δεν τους υποδυθείς; Και πώς θα το κάνεις αυτό αν δεν τους παρατηρείς και δεν τους προσέχεις;

Η εξατομίκευση του αφηγητή, η προβολή του υποκειμενικού, από μια άποψη απλούστεψε τη δουλειά των μυθιστοριογράφων. Για πολλούς, όπως άλλωστε δείχνουν και τα βιβλία τους, το μόνο αξιοπρόσεκτο πράγμα στον κόσμο είναι ο εαυτός τους. Αλλά και αυτόν ποιος τον μαθαίνει ποτέ κρατώντας τον διαρκώς στο κέντρο της προσοχής του; Είμαστε -όταν είμαστε- σε σχέση με κάτι άλλο. Αλλιώς δεν είμαστε. Υπάρχουμε κάπου. Ο εαυτός μας αποκτά εαυτό όταν βλέπει κι άλλους γύρω, που τους συγκρίνει και τους αποτιμά. Τότε αποκτάμε πρόσωπο, όταν κοιτάξουμε των άλλων ανθρώπων.

Μιλώντας για τα βιβλία που λάτρεψε, πρόδωσε ή φοβήθηκε, ο Αλέξης Πανσέληνος ουσιαστικά μιλάει για πρόσωπα και πράγματα της ιστορίας, της καθημερινότητας, της γραφής του. Στην ανά χείρας αυτοπροσωπογραφία διαπιστώνουμε τι συμβαίνει όταν μια συγκινητική γλώσσα συναντάει την εκτυφλωτική μνήμη ενός φετιχιστή αναγνώστη.

Η «Κουζίνα του Συγγραφέα» είναι ο τόπος όπου διασταυρώνεται η περιπέτεια της γραφής και η γραφή της περιπέτειας σε μια συναρπαστική αφήγηση. Ομολογημένες ή ανομολόγητες συνταγές, βιωμένες ή επινοημένες γεύσεις, προσωπικά ή δάνεια υλικά απαρτίζουν το χώρο όπου, κάθε φορά, μαγειρεύεται το κείμενο. Λεπτομέρειες ιδιωτικού ή δημόσιου χαρακτήρα, θραύσματα από ημερολόγια, από αναγνώσεις, από περιστατικά αναμειγνύονται, σε διαφορετικές δοσολογίες, για να συνθέσουν απολαυστικά εδέσματα, προορισμένα για απαιτητικά στομάχια εκλεκτών συνδαιτυμόνων-αναγνωστών. Οι λέξεις και τα πράγματα στον ουρανίσκο μας· όταν το χέρι βγάζει γλώσσα και μύτη, ώστε, γράφοντας, να δοκιμάζει υφές, χρώματα, οσμές, γεύσεις.

Μισέλ Φάις

Το πάσχον σώμα

Γράφει η Χλόη Κουτσουμπέλη //

Παναγιώτης Χατζημωυσιάδης ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΣΩΤΗΡΙΑ, εκδόσεις ΚΙΧΛΗ, 2026.

Κατάγομαι από την τεφρή χώρα/γιομάτη κενοτάφια/…

…

Αδέλφια της Μεσόγειος/ποια πέλαγα και ποια βουνά και μακρινές ποιες χώρες/σας γνέφουν τώρα;

Έλα μαζί μου, ξένε, στα κενοτάφια/να δεις στους τοίχους τα ψηφιδωτά.

…

Χωρίς φωνή κυλάει το ποτάμι/της τεφρής χώρας μου.

…

Χωρίς φωνή…

(απόσπασμα από το ποίημα ΤΑ ΚΕΝΟΤΑΦΙΑ της Φιλησίας Στάθη-Πουλιοπούλου)

Ας ξεκινήσουμε όμως από την αρχή. Αν και αυτό είναι πολύ σχετικό αφού και ο χρόνος δεν είναι γραμμικός σ’ αυτό το βιβλίο, αλλά πηγαινοέρχεται αέναα σαν ένα μεγάλο εκκρεμές πίσω μπρος. Το σίγουρο είναι ότι υπάρχει ένας αφηγητής. Αν και παρεμβάλλονται πρωτοπρόσωπες αφηγήσεις, επιστολές, αποσπάσματα από συνεντεύξεις, σελίδες από εφημερίδες, ποιήματα, αναλύσεις ποιημάτων, χρονικά, μαρτυρίες, επιστολές και διάφορα άλλα είδη λόγου.

Ο βασικός αφηγητής είναι ένας βιβλιοπώλης που έχει λατρεία στα βιβλία και νιώθει μία απέχθεια για τα χαρτικά είδη που ένα βιβλιοπωλείο πρέπει να πουλάει για να επιβιώσει. Όπως λέει ο ίδιος: «Κάποιες φορές νιώθω σαν τους τελευταίους μύστες παλαιών θρησκειών, δίχως πλέον πιστούς, με γκρεμισμένους λατρευτικούς χώρους και υπό απηνή διωγμό.»

Ο βιβλιοπώλης αυτός επωνομαζόμενος Μωυσής όπως και ο παππούς του, που ήταν πολιτικός εξόριστος και είχε νοσηλευτεί στο νοσοκομείο Σωτηρία, είναι συγγραφέας. Συλλέγει παλιά βιβλία που τα βρίσκει σε κάδους και σε σπίτια πεθαμένων και αναμοχλεύει συνέχεια το παρελθόν στο οποίο έχει ιδιαίτερη αδυναμία. Ο Μωυσής πονάει. «Πονάω θα πει ότι είμαι μέτοχος, ηθοποιός και θεατής, σε μια τραγωδία του σώματος» εξομολογείται στον αναγνώστη. Ο Μωυσής προσβάλλεται από καρκίνο των οστών και νοσηλεύεται στο νοσοκομείο Σωτηρία που θα αποτελέσει και το σημείο αναφοράς όλου του μυθιστορήματος, είναι ο χώρος δράσης, είναι η σκηνή που εκτυλίσσονται όλα τα δράματα ατομικά και συλλογικά, παρόντα και παρελθόντα αυτού του βιβλίου.

Ο Μωυσής μεγαλώνει τον γιό του ύστερα από την αυτοκτονία της γυναίκας του και στην πορεία μαθαίνει ένα σκοτεινό μυστικό που αφορά και τους τρεις τους.

Ως κληρονομιά από τη γυναίκα του Αγγελική που αυτοκτόνησε, προκαλώντας ένα δυσαναπλήρωτο κενό στη ζωή του, αγάπησε δύο ποιήτριες τη γνωστή Μαρία Πολυδούρη που νοσηλεύτηκε στο νοσοκομείο Σωτηρία και την άγνωστη στο ευρύ κοινό Φιλήσια Στάθη Πουλιοπούλου από την οποία έχουν σωθεί μόνον έξι ποιήματα και γίνονται τρεις αναφορές στην ποίησή της σε τρία άρθρα. Το ένα είναι του Ηλία Λάγιου, το άλλο του Λάγιου Βαγενά κατά κόσμον Αριστοτέλη Σαίνη και το τρίτο του Παναγιώτη Χατζημωυσιάδη. Εδώ διακρίνουμε ένα χαριτωμένο αυτοαναφορικό παιχνίδι αφού ο συγγραφέας βάζει τον αφηγητή του Μωυσή να διαβάζει ένα άρθρο του Χατζημωυσιάδη. Ο αφηγητής Μωυσής, από το βιβλίο του Αλέξη Πανσέληνου «Μία Λέξη Χίλιες Εικόνες» (εκδ. Πατάκη) και από άλλες προφορικές πηγές για την Ανατολική Ευρώπη καθώς και με τη βοήθεια των άρθρων που διαβάζει, συγκροτεί ένα θολό προφίλ με χίλια ερωτηματικά για τη ζωή της ποιήτριας που εμφανίζεται κάποια στιγμή στα αρχεία του νοσοκομείου Σωτηρία να ψάχνει τον αντιστασιακό της σύζυγο Πουλιόπουλο.

Εγκιβωτισμένες είναι και οι επιστολές του συνονομάτου παππού του Μωυσή το 1943 όταν νοσηλευόταν με φυματίωση στο Νοσοκομείο Σωτηρία.

Σπαράγματα λόγου, κομματάκια παζλ, ψηφίδες του μεγάλου ψηφιδωτού αυτού του μυθιστορήματος εμφανίζονται:

Αναμνήσεις του Ουράνη, αποσπάσματα από εφημερίδα του 1911 για έναν έρανο που έγινε για το νοσοκομείο Σωτηρία, περιγραφή της απαράδεκτης κατάστασης του νοσοκομείου όπου στοιβάζονταν ως πτώματα οι ασθενείς το 1927 από τον Ελληνορουμάνο λογοτέχνη Ιστράτι, στίχοι από ποιήματα όπως του κομμουνιστή ποιητή Ιωσήφ Ραφτόπουλου, ρεπορτάζ σχετικά πάντα με την κατάσταση του νοσοκομείου από την εφημερίδα Εσπερινή του 1927 όπου το νοσοκομείο παρουσιάζεται ως ένα μεγάλο νεκροταφείο από το οποίο δεν βγαίνουν άνθρωποι υγιείς. Συλλήψεις εκείνη την εποχή των κομμουνιστών ασθενών και επαναφορά τους στο νοσοκομείο. Στίχοι ηχογραφημένου τραγουδιού στην Αμερική του Γιώργου Κατσαρού Θεολογίτη που αναφέρεται στην φθίση, εκτέλεση 283 ΕΑΜΙΤΩΝ που είχαν βρει καταφύγιο στο Σωτηρία το 1943 σε μία εκκαθαριστική επιχείρηση των Ες-Ες, η νοσηλεία του Νίκου Πλουμπίδη που έπασχε από φυματίωση, και βέβαια ποιήματα, επιστολές και στιγμιότυπα από τη ζωή των δύο αγαπημένων ποιητριών του αφηγητή.

Η πλοκή εκτυλίσσεται σε δύο άξονες. Ο ένας αφορά την νεώτερη ιστορία της Ελλάδας, τον πόλεμο, τον Εμφύλιο και πρωτοστατούν πρόσωπα, καταστάσεις και γεγονότα με επίκεντρο το γνωστό νοσοκομείο, αποτυπώνεται δηλαδή το ιστορικό, κοινωνικό και συλλογικό βίωμα. Αυτό παρουσιάζεται πλήρως εμπεριστατωμένο και τεκμηριωμένο μέσα από την έρευνα του Χατζημωυσιάδη. Προϊόν έρευνας, σκληρής δουλειάς και επιστημονικής μελέτης συνθέτουν ένα συμπαγές πλαίσιο για να εξελιχτεί ο δεύτερος άξονας..

Αυτός αποτελεί και το μυθοπλαστικό μέρος του μυθιστορήματος και εκεί αποτυπώνεται το ατομικό βίωμα του χαρακτήρα Μωυσή που αργοπεθαίνει, στοχάζεται, ερωτεύεται, γράφει, συνθέτει, υπάρχει και μαθαίνει, καθώς νοσηλεύεται σε αυτό το ίδιο νοσοκομείο. Εδώ ο συγγραφέας καταφέρνει να δώσει τον ανθρώπινο και συγκινητικό χαρακτήρα του μυθιστορήματος και να μιλήσει για την υπαρξιακή αγωνία και το πάσχον σώμα με μεγάλη ευαισθησία και ενσυναίσθηση.

Το σίγουρο είναι ότι μέσα σ’ αυτό το βιβλίο υπάρχει μία πορεία φαντασμάτων που παρελαύνουν, άνθρωποι γνωστοί και άγνωστοι, υπαρκτοί και φανταστικοί που το σώμα τους πάσχει.

 

Παναγιώτης Χατζημωυσιάδης

Τι είναι όμως το σώμα για τον Χατζημωυσιάδη; Είναι το σώμα που εγγράφεται επάνω του η Ιστορία, οι κοινωνικοί αγώνες, η προδοσία των συντρόφων, ο ηρωισμός και η αυταπάρνηση των συντρόφων, είναι το σώμα που νοσηλεύεται στο νοσοκομείο Σωτηρία αλλά το περίγραμμά του είναι τεράστιο και πλατύ, διαπερνά τους τοίχους, τον χρόνο και τον χώρο, είναι το σώμα που νοσεί αλλά και το σώμα που αντέχει, που στήνεται στον τοίχο για τα ιδανικά του και παρόλα αυτά παραμένει ακέραιο στους αιώνες των αιώνων.

Η γραφή είναι γλαφυρή, εξομολογητική, νοσταλγική, τρυφερή, καταγγελτική, λυρική και η ματιά συναισθηματική, σκληρή, κοινωνική, πολιτική, ανθρώπινη, ευαίσθητη.

Υπάρχουν παράλληλες ερωτικές ιστορίες που κάθε μία εκτυλίσσεται στον δικό της χρόνο και προσπαθούν να αντισταθμίσουν τον θάνατο. Όλες οι ερωτικές αυτές ιστορίες, ακόμα και οι απόηχοί τους, ακόμα και οι επιστολές που έχουν σταλεί και αυτές ακόμα που σιώπησαν, κατά κάποιο τρόπο είναι περιδινήσεις σε μία λίμνη χρόνου και χώρου όπου το σημείο αναφοράς είναι το νοσοκομείο Σωτηρία.

Μία ερωτική ιστορία ανάμεσα στον αφηγητή και στην καθαρίστρια που χάνει την κόρη της και τρελαίνεται.

Μία ερωτική ιστορία της Πολυδούρη με τον Καρυωτάκη.

Μία ερωτική ιστορία της Φιλησίας Στάθη-Πουλιοπούλου με τον άντρα της Παντελή Πουλιόπουλο.

Μία ερωτική ιστορία της γιαγιάς Σταυρούλας και του παππού Μωυσή.

Τρέλα, φθίση, απόγνωση, απομάκρυνση, σκοτάδι, δήλωση μετανοίας, δηλώσεις συντριβής αλλά και λατρείας μέσα από γράμματα και ποιήματα, κυρίως όμως ένα αδιέξοδο, ιστορίες που έχει συντρίψει ο μύλος της ιστορίας αλλά και της ανθρώπινης φύσης. Όλες οι ερωτικές ιστορίες του μυθιστορήματος έχουν το τραγικό τέλος μίας Αρχαίας Τραγωδίας.

Αυτό το κείμενο θα τελειώσει όπως άρχισε. Με στίχους από το ποίημα Κενοτάφια της Φιλησίας Στάθη-Πουλιοπούλου:

Κυνηγημένο ανθρώπινο κοπάδι, γυμνό,

μουγγά βελάζει

και η Μεγάλη Νύχτα

σωρό αλλόκοτα φαντάσματα ξεβράζει

σε πένθιμο εμβατήριο

ένα σιωπητήριο, ένα πένθιμο εμβατήριο σαλπίζει ο Χατζημωυσιάδης σ’ αυτό του το μυθιστόρημα. Και όπως γράφει και η Φιλησία:

Ξένε,

Θέσε το δάχτυλο εις τον τύπο των ήλων/

Και πιστός στην προτροπή της ποιήτριας, ο συγγραφέας ναι, κάνει αυτό ακριβώς.

fractalart.gr

 

Οι ερινύες του χθες της Ελένης Κουτσούδη-Ιόλα: μια προσωπική κατάθεση ψυχής

Έλενα Ντάκουλα

 

 

 

 

Παρουσίαση του βιβλίου «Οι ερινύες του χθες» της Ελένης Κουτσούδη-Ιόλα

Υπάρχουν βιβλία που, ανεξάρτητα από το μέγεθός τους, σου αφήνουν μεγάλο αποτύπωμα και νιώθεις πως δεν αρκεί να τα διαβάσεις μόνο μία φορά. Πρόκειται για βιβλία που δεν εντυπωσιάζουν με φλύαρες περιγραφές ή περίπλοκες αφηγήσεις, αλλά με τη δύναμη της αλήθειας τους. Έτσι είναι και οι «Οι ερινύες του χθες» της Ελένης Κουτσούδη-Ιόλα. Ένα μυθιστόρημα μόλις 178 σελίδων, όπου σχεδόν κάθε σελίδα κρύβει πολλαπλά νοήματα, γραμμένα όμως με έναν τρόπο απλό, άμεσο και βαθιά ανθρώπινο, που επιτρέπει στον αναγνώστη όχι μόνο να καταλάβει, αλλά κυρίως να νιώσει.

«Οι ερινύες του χθες» της Ελένης Κουτσούδη-Ιόλα

Στο επίκεντρο της ιστορίας βρίσκεται η Ελπίδα, ένα παιδί που, σε ηλικία μόλις πέντε ετών, επιζεί από ένα τραγικό αυτοκινητιστικό δυστύχημα με 4 νεκρούς μεταξύ των οποίων και η μητέρα της. Από εκείνη τη στιγμή, η ζωή της αλλάζει βίαια και η ίδια μεγαλώνει κουβαλώντας μέσα της ένα αναπάντητο ερώτημα: γιατί έμεινε εκείνη ζωντανή; Η απώλεια, οι ενοχές, η απουσία μητρικής αγάπης και οι σκληρές συμπεριφορές που ακολούθησαν, τραυματίζουν βαθιά τον ψυχισμό της. Το παιδί μαθαίνει να σωπαίνει, να κρύβει τον πόνο του και να «νεκρώνει» τα συναισθήματά του για να μπορέσει να επιβιώσει.

Κι όμως, η ζωή της δεν σταμάτησε εκεί. Η Ελπίδα καταφέρνει να σπουδάσει, να δημιουργήσει οικογένεια, να αγαπήσει και να αγαπηθεί. Παλεύει ακόμη και με τον καρκίνο δύο φορές και βγαίνει νικήτρια. Το σημαντικότερο όμως δεν είναι οι μάχες που έδωσε, αλλά το ότι αποφάσισε να σταθεί απέναντι στις «Ερινύες» του παρελθόντος της και να μην αφήσει το τραύμα να καθορίσει ολόκληρη τη ζωή της. Βασικό στήριγμά της η θεραπεύτριά της η Αθηνά – ένα όνομα που παραπέμπει στη σοφία, όπως σημείωσε η συγγραφέας.

Στην παρουσίαση του βιβλίου, ψυχολόγοι και ψυχίατροι μίλησαν όχι μόνο για την ιστορία της Ελπίδας και τη φύση του ίδιου του ψυχικού τραύματος, αλλά και με ιδιαίτερη αγάπη, εκτίμηση και συγκίνηση για τη συνάδελφό τους, εκπαιδεύτρια και συγγραφέα Ελένη Κουτσούδη-Ιόλα. Μέσα από προσωπικές αναφορές και βιώματα, περιέγραψαν μία γυναίκα με ενσυναίσθηση, βαθιά κατανόηση και ουσιαστική ανθρωπιά.

Όπως εξήγησαν στη συνέχεια, το ψυχικό τραύμα δεν μένει ποτέ πραγματικά στο παρελθόν. Συνεχίζει να υπάρχει μέσα στον τρόπο που αγαπάμε, φοβόμαστε, απομακρυνόμαστε ή σωπαίνουμε, ενώ συχνά μεταφέρεται από γενιά σε γενιά όχι μόνο μέσα από γεγονότα, αλλά και μέσα από σιωπές, ενοχές και ανομολόγητες αλήθειες. Όσο παραμένει ανείπωτο, «τρέφεται» από τη μοναξιά και τη σιωπή, και συνεχίζει να δρα υπόγεια: μέσα στο άγχος, στη δυσπιστία, στη σωματική εξάντληση και στις σχέσεις με τους άλλους. Και, όπως επισημάνθηκε, το πιο βαθύ τραύμα δεν είναι μόνο αυτό που συνέβη, αλλά το ότι κάποιος έμεινε μόνος μέσα σε αυτό.

Γι’ αυτό και το βιβλίο αναδεικνύει με ιδιαίτερα ουσιαστικό τρόπο τη σημασία της ψυχοθεραπείας και της ανθρώπινης σύνδεσης. Το τραύμα αρχίζει να επουλώνεται όταν ο άνθρωπος νιώθει ασφαλής να μιλήσει χωρίς φόβο και χωρίς κρίση. Η θεραπεία δεν παρουσιάζεται ως μια εύκολη διαδικασία, αλλά ως ένας προστατευμένος χώρος όπου κάποιος μπορεί, για πρώτη φορά, να βάλει σε λέξεις όσα κουβαλούσε μόνος του για χρόνια, να δώσει νόημα στις σπασμένες εικόνες της μνήμης του και, μέσα από την αφήγηση και το μοίρασμα, να κατανοήσει τα τραύματά του χωρίς αυτά να συνεχίσουν να καθορίζουν ολοκληρωτικά τη ζωή του.

Παίρνοντας ξανά τον λόγο, η Ελένη Κουτσούδη-Ιόλα μίλησε για τη δύναμη της εξομολόγησης και της θεραπείας, τονίζοντας πως «η ίαση, για να έρθει μετά από ένα τραύμα, χρειάζεται ν’ ανοίξουμε την ψυχή μας. Και δεν είναι θέμα ντροπής. Είναι θέμα δύναμης. Χρειάζεται δύναμη να μπορείς να ανοίξεις το στόμα σου».

Λίγα μόλις δευτερόλεπτα αργότερα, απέδειξε η ίδια τη δύναμη αυτών των λόγων, συγκλονίζοντας το κοινό με μια βαθιά προσωπική αποκάλυψη: η Ελπίδα δεν ήταν απλώς η ηρωίδα του βιβλίου της. Ήταν η ίδια.

«Η ζωή της μικρής Ελπίδας είναι η δική μου ζωή», είπε.

Μέσα σε μία μόνο φράση, κάθε σελίδα του βιβλίου απέκτησε ακόμη μεγαλύτερο βάρος. Οι απώλειες, οι φόβοι, οι ενοχές, οι σιωπές, η μάχη με τον καρκίνο και η επίπονη διαδρομή προς τη συμφιλίωση με το παρελθόν έπαψαν να είναι απλώς μια λογοτεχνική αφήγηση και μετατράπηκαν σε μια αληθινή προσωπική κατάθεση ψυχής.

Η ίδια μίλησε για τη δύναμη της δημιουργικότητας ως μέσο επιβίωσης. Περιέγραψε πως ακόμη και στις πιο δύσκολες στιγμές της ζωής της, ακόμη και περιμένοντας για ιατρικές εξετάσεις ή βιοψίες, κρατούσε μαζί της τις σημειώσεις του βιβλίου που έγραφε. Η γραφή, όπως είπε, τη βοήθησε να μετασχηματίσει τον φόβο σε αισιοδοξία και προσφορά.

Ιδιαίτερα συγκινητική ήταν και η αναφορά της στη μητέρα της. Μίλησε για μια αυστηρή μητέρα, απέναντι στην οποία μεγάλωσε συχνά αμφιβάλλοντας αν αγαπιέται πραγματικά. Θυμήθηκε πως, παιδί ακόμη, άκουγε συχνά τη μητέρα της να της λέει το παραμύθι της Σταχτοπούτας, προειδοποιώντας την πως «αν πάθω κάτι, θα έχεις κι εσύ μια μητριά σαν της Σταχτοπούτας». Ένας φόβος που ρίζωσε βαθιά μέσα της και τη συνόδευε για χρόνια μετά τον πρόωρο χαμό της μητέρας της.

Χρόνια αργότερα, το 2023, ενώ βρισκόταν μέσα σε έναν μαγνητικό τομογράφο για εξέταση, βίωσε κάτι που τη συγκλόνισε. «Κάποια στιγμή είδα, σαν όραμα, μία τόσο ζωντανή εικόνα, που έμεινα άναυδη. Στο βάθος υπήρχε ένα ονειρεμένο ηλιοβασίλεμα και μπροστά ο μπαμπάς και η μαμά, πιασμένοι χέρι-χέρι και χαμογελούσαν». Εκείνη τη στιγμή, ένιωσε ξαφνικά πως ο πατέρας της «είχε πείσει τη μαμά να μην είναι πια σκληρή μαζί της» και ότι ήταν και οι δύο μαζί εκεί, κοντά της, για τη νέα μάχη που είχε να δώσει. Και τότε συνέβη κάτι που κουβαλούσε μέσα της ολόκληρη ζωή: κατάφερε να τη συγχωρήσει.

Η συγχώρεση αυτή δεν έσβησε το παρελθόν ούτε τον πόνο. Της χάρισε όμως μια βαθιά αίσθηση εσωτερικής ανακούφισης και γαλήνης. Για πρώτη φορά, το τραύμα δεν είχε πια τη δύναμη να την κρατά φυλακισμένη. Και ίσως εκεί βρίσκεται η πιο ουσιαστική νίκη απέναντι στις «Ερινύες» του χθες: όχι στο να ξεχάσεις, αλλά στο να μπορέσεις τελικά να συμφιλιωθείς με την ιστορία σου.

Οι «Ερινύες του Χθες» δεν είναι απλώς ένα μυθιστόρημα για το ψυχικό τραύμα. Είναι μια βαθιά ανθρώπινη ιστορία για τη μνήμη, την απώλεια, τη δύναμη της ψυχής και τη δύσκολη αλλά λυτρωτική πορεία του ανθρώπου προς την αυτογνωσία, τη συγχώρεση και την ελπίδα. Ενα βιβλίο για όσους κουβαλούν μέσα τους σιωπηλές ιστορίες και αναζητούν το θάρρος να τις αντικρίσουν.

Ελένη Κουτσούδη-Ιόλα: Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Ελένη Κουτσούδη-Ιόλα, ανιψιά του Αλέξανδρου Ιόλα, γεννήθηκε στην Αθήνα και σπούδασε Κλινική Ψυχολογία στο Πανεπιστήμιο της Γενεύης. Επιστρέφοντας στην Ελλάδα, εξειδικεύτηκεστην Οικογενειακή Θεραπεία και ίδρυσε το Θεραπευτικό Εργαστήρι Οικογενειακών Σχέσεων, στο οποίο πρωτοστάτησε για 25 χρόνια. Διεξήγαγε Κλινικά Προγράμματα Συστημικής Προσέγγισης και Αξιολογήσεις Προσωπικότητας σε φοιτητές ψυχολογίας, ενώ μέχρι σήμερα αφιερώνει τον χρόνο της στην εποπτεία ψυχοθεραπευτών.

Από το 2018 ασχολείται και με τη συγγραφή. Το βιβλίο «Ο Θείος Μου Αλέξανδρος Ιόλας – Ο Άνθρωπος πίσω από τον μύθο», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μίνωας, είναι το πρώτο της συγγραφικό έργο.

Athens Voice 

 

Πριν ο άνθρωπος γράψει, μιλούσε. Πριν κρατήσει πένα, κρατούσε μνήμη. Πριν υπάρξει βιβλίο, υπήρχε φωνή.

 Γράφει η Ιωάννα Λαζάρου  Publisher – Greek News & Radio FL | Businessrise Publishing

Η λογοτεχνία δεν γεννήθηκε ως πολυτέλεια. Δεν ξεκίνησε για να γεμίσει τον ελεύθερο χρόνο του ανθρώπου. Γεννήθηκε από μια βαθύτερη ανάγκη: να μη χαθεί η εμπειρία, να μη σβήσει ο πόνος, να μη ξεχαστεί ο ηρωισμός, να μη χαθεί η σοφία των παλαιότερων. Η λογοτεχνία ήταν από την αρχή μια προσπάθεια του ανθρώπου να νικήσει τον χρόνο.

Στην ελληνική ιστορία, αυτή η ανάγκη πήρε μοναδική μορφή. Ο Έλληνας δεν έγραψε μόνο για να καταγράψει γεγονότα. Έγραψε για να ρωτήσει. Για να αμφισβητήσει. Για να θυμηθεί. Για να τιμήσει. Για να καταλάβει τον κόσμο και τη θέση του ανθρώπου μέσα σε αυτόν.

Η ελληνική λογοτεχνία ξεκινά από τη φωνή. Από τον μύθο, το τραγούδι, την προφορική παράδοση, τις αφηγήσεις γύρω από τη φωτιά, τα ηρωικά κατορθώματα και τις μνήμες που περνούσαν από γενιά σε γενιά. Πριν γραφτούν τα μεγάλα έργα, είχαν πρώτα ειπωθεί. Είχαν ταξιδέψει από στόμα σε στόμα, από τόπο σε τόπο, από άνθρωπο σε άνθρωπο.

Η Ιλιάδα και η Οδύσσεια δεν είναι απλώς δύο αρχαία ποιήματα. Είναι η απόδειξη ότι ένας λαός μπορεί να μετατρέψει τον πόλεμο, την απώλεια, την επιστροφή, την αγωνία, την πίστη και την αναζήτηση σε παγκόσμια μνήμη. Δεν είναι μόνο έργα λογοτεχνίας. Είναι θεμέλια πολιτισμού.

Όταν η φωνή συνάντησε τη γραφή, τότε η μνήμη απέκτησε διάρκεια.

Η πρώτη καταγεγραμμένη μορφή της ελληνικής γλώσσας δεν ήταν το αλφάβητο όπως το γνωρίζουμε σήμερα. Ήταν η Γραμμική Β, η γραφή των Μυκηναίων, που χρησιμοποιήθηκε για την καταγραφή της μυκηναϊκής ελληνικής γλώσσας πολλούς αιώνες πριν από την κλασική Ελλάδα. Πάνω σε πήλινες πινακίδες, η ελληνική γλώσσα άφησε τα πρώτα της ίχνη στον χρόνο.

Αργότερα, με την υιοθέτηση και προσαρμογή του ελληνικού αλφαβήτου, άνοιξε ένας νέος δρόμος. Οι Έλληνες πήραν στοιχεία από τη φοινικική γραφή και τα προσάρμοσαν στις ανάγκες της δικής τους γλώσσας. Η μεγάλη τομή ήταν η καθαρή απόδοση των φωνηέντων. Αυτό έκανε τη γραφή πιο ακριβή, πιο ευέλικτη και πιο ικανή να αποτυπώσει τη σκέψη.

Από εκεί και πέρα, η ελληνική γραφή έγινε όχημα πνευματικής δημιουργίας.

Από το έπος γεννήθηκε η συλλογική μνήμη. Από τη λυρική ποίηση γεννήθηκε η προσωπική φωνή. Από την τραγωδία γεννήθηκε η σύγκρουση ανάμεσα στον άνθρωπο, τη μοίρα, την ευθύνη και τους θεούς. Από την κωμωδία γεννήθηκε η δημόσια κριτική. Από την ιστοριογραφία γεννήθηκε η ανάγκη να αναζητούμε αιτίες. Από τη φιλοσοφία γεννήθηκε η ερώτηση. Από τη ρητορική γεννήθηκε η δύναμη του λόγου μέσα στην πόλη, στη δημοκρατία, στη δημόσια ζωή.

Η ελληνική λογοτεχνία δεν βοήθησε μόνο την Ελλάδα. Βοήθησε τον άνθρωπο να μάθει να σκέφτεται.

Αυτό είναι το μεγάλο της θαύμα.

Δεν έδωσε απλώς ιστορίες. Έδωσε τρόπους σκέψης. Μας έμαθε ότι ο ήρωας μπορεί να είναι γενναίος αλλά και ευάλωτος. Ότι ο άνθρωπος μπορεί να νικήσει αλλά και να χαθεί από την ύβρη του. Ότι η εξουσία πρέπει να ελέγχεται. Ότι η αλήθεια συχνά πονά. Ότι η πατρίδα δεν είναι μόνο χώμα, αλλά μνήμη, γλώσσα, ευθύνη και συνέχεια.

Η ελληνική γραφή έχει ξεχωριστή σημασία, όχι επειδή πρέπει να την αντιμετωπίζουμε με φανατισμό ή κούφια υπερηφάνεια, αλλά επειδή κουβαλά ιστορικό βάθος, νοηματική ακρίβεια και πολιτιστική μνήμη.

Όταν γράφουμε ελληνικά, δεν χρησιμοποιούμε απλώς λέξεις. Ακουμπάμε πάνω σε ρίζες αιώνων. Σε έννοιες που ταξίδεψαν στη φιλοσοφία, στην επιστήμη, στην πολιτική, στην ιατρική, στη θεολογία, στην τέχνη. Λέξεις όπως λόγος, ψυχή, πόλις, μνήμη, αλήθεια, παιδεία, ελευθερία, δημοκρατία δεν είναι απλές λέξεις. Είναι πνευματικοί σταθμοί.

Η ελληνική γλώσσα εκπαιδεύει τον νου γιατί ζητά προσοχή. Ζητά από τον άνθρωπο να ακούσει τη λέξη, να σκεφτεί τη ρίζα της, να καταλάβει τη σχέση της με άλλες λέξεις, να νιώσει το βάρος της σημασίας της. Όταν διδάσκεται σωστά, δεν είναι μηχανική αποστήθιση. Είναι άσκηση σκέψης.

Η επιστήμη του εγκεφάλου δείχνει ότι η ανάγνωση δεν είναι μια απλή λειτουργία. Ο εγκέφαλος δεν γεννιέται έτοιμος να διαβάζει. Μαθαίνει να διαβάζει. Δημιουργεί και οργανώνει νευρωνικά δίκτυα που συνδέουν την όραση, τον ήχο, τη γλώσσα, τη μνήμη και το νόημα.

Κάθε φορά που ένας άνθρωπος διαβάζει και γράφει, δεν μεταφέρει απλώς πληροφορία. Καλλιεργεί προσοχή, συγκέντρωση, γλωσσική ακρίβεια, μνήμη και ικανότητα κατανόησης. Η γραφή οργανώνει τη σκέψη. Η ανάγνωση ανοίγει τον εσωτερικό κόσμο. Η λογοτεχνία, περισσότερο από κάθε άλλη μορφή λόγου, καλλιεργεί τη φαντασία, την ενσυναίσθηση και την κρίση.

Γι’ αυτό η ελληνική γραφή, ιδιαίτερα για τα παιδιά της ομογένειας, δεν είναι απλώς μάθημα γλώσσας. Είναι άσκηση ταυτότητας. Είναι γέφυρα με τους παππούδες και τις γιαγιάδες. Είναι τρόπος να μη χαθεί η συνέχεια. Είναι ένας δρόμος που ενώνει το σπίτι με την ιστορία, την οικογένεια με την πατρίδα, το παιδί με τις ρίζες του.

Όταν ένα παιδί της διασποράς μαθαίνει να γράφει ελληνικά, δεν μαθαίνει μόνο γράμματα. Μαθαίνει ότι ανήκει σε μια ιστορία που δεν ξεκίνησε χθες. Μαθαίνει ότι η γλώσσα του έχει μνήμη. Μαθαίνει ότι μπορεί να ζει στην Αμερική, στον Καναδά, στην Αυστραλία, στην Ευρώπη, αλλά μέσα από τις λέξεις να κρατά ζωντανό έναν δεσμό με την Ελλάδα.

Η λογοτεχνία είναι ένας από τους πιο δυνατούς τρόπους να κρατηθεί αυτός ο δεσμός. Γιατί η λογοτεχνία δεν διδάσκει με διαταγές. Διδάσκει με συγκίνηση. Δεν επιβάλλει την ιστορία. Την κάνει βίωμα. Δεν λέει απλώς «θυμήσου». Σε κάνει να νιώσεις γιατί πρέπει να θυμάσαι.

Σήμερα, σε έναν κόσμο γρήγορο, επιφανειακό, γεμάτο εικόνες που περνούν και χάνονται, η λογοτεχνία μοιάζει με πράξη αντίστασης. Σε αναγκάζει να σταματήσεις. Να διαβάσεις. Να σκεφτείς. Να μπεις στη θέση του άλλου. Να ακούσεις μια φωνή που δεν φωνάζει, αλλά επιμένει.

Και ίσως αυτό είναι που χρειαζόμαστε περισσότερο.

Χρειαζόμαστε ξανά τη δύναμη της λέξης. Τη δύναμη της ελληνικής γραφής. Τη δύναμη της λογοτεχνίας που δεν υπάρχει για να στολίζει βιβλιοθήκες, αλλά για να ξυπνά συνειδήσεις.

Γιατί ένας λαός που ξεχνά τη γλώσσα του, σιγά σιγά ξεχνά και τον τρόπο που σκέφτεται. Ένας λαός που σταματά να γράφει, αφήνει άλλους να γράψουν την ιστορία του. Ένας λαός που σταματά να διαβάζει, γίνεται πιο εύκολο να παρασυρθεί, να χειραγωγηθεί, να χάσει την κρίση του.

Η ελληνική λογοτεχνία, από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, είναι μια αλυσίδα μνήμης. Κάθε ποιητής, κάθε συγγραφέας, κάθε δάσκαλος, κάθε παιδί που γράφει μια ελληνική λέξη, προσθέτει έναν ακόμη κρίκο.

Και αυτός ο κρίκος έχει αξία.

Γιατί η γραφή είναι φως.

Και η λογοτεχνία είναι ο τρόπος που το φως περνά από γενιά σε γενιά.

Πηγές για ιστορική και επιστημονική τεκμηρίωση: Encyclopaedia Britannica, Greek Language and Literature, Greek Alphabet, Linear B, καθώς και επιστημονικές μελέτες για την ανάγνωση και τα εγκεφαλικά δίκτυα της αναγνώρισης λέξεων.

Για την τεκμηρίωση: η Γραμμική Β καταγράφει τη μυκηναϊκή ελληνική και μαρτυρείται περίπου από το 1400 έως το 1200 π.Χ. Το ελληνικό αλφάβητο προήλθε από τη φοινικική γραφή και η μεγάλη ελληνική καινοτομία ήταν η χρήση γραμμάτων για φωνήεντα. Για την ανάγνωση και τον εγκέφαλο, οι νευροεπιστημονικές μελέτες δείχνουν ότι η κατάκτηση της ανάγνωσης συνδέεται με εξειδικευμένα εγκεφαλικά δίκτυα και επεξεργασία γραπτών λέξεων.

photo Kranich17, https://pixabay.com

Η έκθεση ΧΩΜΑ που σε ιδέα και επιμέλεια της Ίριδος Κρητικού επιχειρεί την αποτύπωση του τοπίου της ελληνικής κεραμικής σήμερα, έχοντας συγκεντρώσει το ενδιαφέρον του κοινού και με αθρόα προσέλευση επισκεπτών αλλά και θεματικές παράλληλες εκδηλώσεις, συνεχίζεται έως και τις 22 Ιουνίου 2026 στις Γκαλερί της Ελληνοαμερικανικής Ένωσης.

Στην έκθεση συμμετέχουν σύγχρονοι Έλληνες εικαστικοί από την Βόρεια Ελλάδα ως την Κρήτη και από τα Επτάνησα ως τη Σίφνο, τη Σέριφο και τις υπόλοιπες Κυκλάδες, από την Πελοπόννησο ως τη Θεσσαλία και την Ήπειρο, από τη Μακεδονία και τη Θράκη ως το Βόρειο Αιγαίο και τα Δωδεκάνησα και από την Αίγινα ως την Αθήνα.

«Στην έκθεση που σχεδιάστηκε ως ένας πολυσχιδής αναφορικός, πειραματικός και αισθητικός τόπος, με αφορμή την επιθυμία της συνέχειας του σημαντικού διαλόγου στην ύλη και των μαγικών μετατροπών της που αναπτύχθηκε πέντε χρόνια πριν στους ίδιους εκθεσιακούς χώρους με τα «Μελανά», παρουσιάζονται και πάλι σύγχρονα τεχνουργήματα από πηλό, μαζί με έναν μικρό πυρήνα πολύτιμων παλαιότερων επώνυμων και ανώνυμων κεραμικών έργων.

Και μαζί τους επιστρατεύονται ως ανακουφιστικοί ορίζοντες του βλέμματος και ως νοητά τοπία έξεργης μνήμης λιγοστά έργα ζωγραφικής με συμβολικό απεικονιστικό τους πυρήνα ή και κυριολεκτικό τους συστατικό ύλης το χώμα. Πρόκειται για ένα σύνθετο μα ελεύθερο τοπίο έκφρασης, που αφουγκραζόμενο τον πηλό ως τρυφερό και παντοδύναμο συνεκτικό του ιστό, προτείνει μια πολυσχιδή αισθητική και συμβολική ανάγνωση της ύλης και της φόρμας. Εγκολπώνοντας και προβάλλοντας το φυσικό σώμα και χρώμα του πηλού, τη θερμή σάρκα του χώματος που αναπνέει και πάλλεται, τρεπόμενη σε ένα λιτό οργανικό πεδίο αλχημικής και γλυπτικής ύπαρξης με ανεξάντλητες δυνατότητες», σημειώνει η επιμελήτρια της έκθεσης.

Οι συμμετέχοντες στην έκθεση, παρουσιάζοντας έργα με έμμεσες αναφορές σε πρωτογονικά σκεύη, σε ανεικονικά προϊστορικά αγγεία, σε αναθηματικά αγγεία και χρηστικά σκεύη της αρχαιότητας, αλλά ακόμη, στη στιλπνή επιφάνεια των κεραμικών αγγείων άλλων πολιτισμών, ή έργα με αναφορές και αισθητικά σχόλια στην νεότερη ελληνική και τη σύγχρονη διεθνή τέχνη, αλλά κυρίως, έργα με αυτοτέλεια σύλληψης και εκτέλεσης, επιβεβαιώνουν τη  δυνατότητα της κεραμικής να συγκινεί και να είναι Μεγάλη Τέχνη με βαθιές ιστορικές και νεότερες καταβολές και με ανεξάντλητες δυνατότητες γένεσης και έκφρασης.

«Βασικό συνδετικό στοιχείο των έργων που αναπτύσσονται στους δίδυμους εκθεσιακούς χώρους της Ελληνοαμερικανικής Ένωσης που μετατρέπονται άλλοτε σε γραμμικό μουσείο και άλλοτε σε ολάνθιστο κήπο, είναι η ευρηματική ποιητική που ως ρευστή αλλά καθοριστική συναρπαστική συνθήκη τα διέπει και τα καθορίζει. Και μαζί, η κυρίαρχη μονοχρωμία της σάρκας του πηλού, η σχεδόν πλήρης απουσία του εντατικού χρώματος και η έμφαση στη διαδικασία γένεσης της φόρμας. Η φυσική χωμάτινη υπόσταση με τις πολλές και λεπταίσθητες τονικότητες του γενεσιουργού γήινού της χρωστήρα, με τις ποικίλες υφές και τις ανεπαίσθητες διακυμάνσεις, με τα διαδοχικά επεισόδια της αναγέννησης και της μεταμόρφωσής της. Η καθηλωτική ετούτη γυμνότητα της φυσικής ύλης με τις μικρές απουσίες και παρουσίες ξένων σωμάτων, η δυνατότητα αλλαγής της με τους διαφορετικούς τρόπους και θερμοκρασίες ψησίματος ή και η ιδέα της αφοπλιστικής διατήρησης του ωμού σώματός της. Τέλος, ο ωσεί παρών υπαινιγμός της χθόνιας συνθήκης ως αναπόδραστου κύκλου ζωής, ως μεταβατικής υπόστασης και ως αόρατης μεταφυσικής εναιώρησης του παντοτινού», επισημαίνει ακόμη η επιμελήτρια της έκθεσης.

Συμμετέχουν με έργα τους οι καλλιτέχνες:

Βασίλης Αναστασόπουλος, Αντώνης Ατσόνιος, Άννα Αχιλλέως, Γιώργος Βαβάτσης, Γιώργος Γεωργιάδης, Λεώνη Γιαγδζόγλου, Νίκος Γκίκας, Ειρήνη Γκόνου, Ιάσoνας Δαμιανός, Μίρκα Δραπανιώτου, Μαργαρίτα Εκκλησιάρχου, Στράτος Ζαργκλής, Βασίλης Ζωγράφος, Γιάννης Ζώης, Ανδρέας Θεοδώρου, Μάρω Θεοδώρου, Ζωζώ Θεοδώρου, Καρμέλα Ιατροπούλου, Μάγγυ Ιωάννου, Νατάσσα Καλογεροπούλου, Τίνα Καραγεώργη, Κώστας Καρακίτσος, Νίκος Καραλής, Μάρω Κερασιώτη, Μαρίνα Κοριολάνο-Λυκουρέζου, Χαρά Κοροπούλη, Ιωσηφίνα Κοσμά, Ελπίδα Κουρτζή, Έφη Κουταβά, Μαρία Λιναρδάκη, Χρυσάνθη Λυμπεραίου, Βαρβάρα Μαυρακάκη, Κυριακή Μαυρογεώργη, Μαριλένα Μιχοπούλου, Χριστίνα Μόραλη, Δώρα Μόρφη, Μάνος Μπατζόλης, Χαρίτων Μπεκιάρης, Θωμάς Μπερτόλης, Παναγιώτης Μπρέντας, Κώστας Νικάκης, Βασίλης Νικολάου, Μελίνα Ξενάκη, Διονυσία Παπαδάκη, Χρίστος Παπαδάκης, Μένανδρος Παπαδόπουλος, Μυρτώ Παπαδοπούλου, Λιάνα Παπαλέξη, Μαρία Παπανικολάου, Διονύσης Παππάς, Μαρία Πετράτου, Αγγελίνα Πίνη, Αγγελική Πολίτη, Γιώργος Ποντίκης, Φοίβος- Λάμπρος Πουλτσιάκης, Γιώργος Ρόρρης, Μαριλένα Ρούσσου, Βέρα Σιατερλή, Παναγιώτης Σκλάβαινας, Νίκος Σκλαβενίτης, Άγγελος Σκούρτης, Ανθή Σουλτάνη, Hans Stäubli, Δήμητρα Σταύρου, Πραξιτέλης Τζανουλίνος, Βάσω Τρίγκα, Κατερίνα Τσιμιχοδήμου, Θεοδώρα Τσιράκογλου, Έφη Τόλια (mojo ceramics), Ιφιγένεια Τσίρου, Σταμάτης Φιλιππαίος, Μαίρη Χατζηνικολή Σαραφιανού, Ηλίας Χριστόπουλος, Θεοδώρα Χωραφά

Διάρκεια έκθεσης: Έως 22 Ιουνίου 2026

Ωράριο λειτουργίας: Δευτέρα – Παρασκευή: 12:00 – 20:00, Σάββατο: 10:00 – 14:00, Κυριακή κλειστά

Για τις επόμενες ξεναγήσεις στην έκθεση και τις παράλληλες εκδηλώσεις, μπορείτε εν ενημερώνεστε από το site της Ελληνοαμερικανικής Ένωσης

Είσοδος ελεύθερη

Πληροφορίες: Διεύθυνση Πολιτιστικών: (210 3680052), www.hau.gr

Για περισσότερες φωτογραφίες έργων μπορείτε επίσης να επικοινωνείτε με τη Διεύθυνση Πολιτιστικών.