Αν έχετε σηκώσει ποτέ βάρη, γνωρίζετε πώς λειτουργεί το σύστημα: προκαλείται ο μυς, εσείς του δίνετε χρόνο να ξεκουραστεί, τον τρέφετε σωστά και επαναλαμβάνετε. Με τον καιρό, ο μυς γίνεται δυνατότερος.

Το περίεργο: Οι μύες αναπτύσσονται μόνον όταν η πρόκληση αυξάνεται με την πάροδο του χρόνου. Αν σηκώνετε συνεχώς το ίδιο βάρος με τον ίδιο τρόπο, κάποια στιγμή σταματά να αποδίδει.

Ίσως σας εκπλήξει το γεγονός ότι ο εγκέφαλος ανταποκρίνεται στην εξάσκηση με πολύ παρόμοιο τρόπο με τους μύες, παρότι οι περισσότεροι από εμάς δεν το σκεφτόμαστε έτσι.

Η καθαρή σκέψη, η συγκέντρωση, η δημιουργικότητα και η καλή κρίση χτίζονται μέσα από την πρόκληση, όταν ο εγκέφαλος καλείται να ξεπεράσει τη ρουτίνα αντί να λειτουργεί στον «αυτόματο». Αυτή η ήπια νοητική δυσφορία είναι συχνά το σημάδι ότι ο εγκέφαλος όντως γυμνάζεται — όπως ακριβώς εκείνο το ευχάριστο κάψιμο στους μύες μετά από καλή προπόνηση.

Σκεφθείτε να περπατάτε κάθε μέρα την ίδια διαδρομή σε ένα τοπικό πάρκο. Στην αρχή, οι αισθήσεις σας είναι σε εγρήγορση. Όμως μετά από μερικούς γύρους, ο εγκέφαλος «αποσυνδέεται». Αρχίζετε να σκέφτεστε τι θα κάνετε με το παιδί σας το απόγεμα, να στείλετε το μειλ που ξεχάσατε και γενικά σας έρχεται στο νου μια σειρά από διάφορες υποχρεώσεις.  Η βόλτα σας στο πάρκο εξακολουθεί να σας κάνει καλό, αλλά ο εγκέφαλος δεν προκαλείται πλέον.

Η ρουτίνα είναι άνετη, αλλά η άνεση και η εξοικείωση από μόνες τους δεν δημιουργούν νέες συνδέσεις στον εγκέφαλο.

Ως νευρολόγος που μελετά τη δραστηριότητα του εγκεφάλου, χρησιμοποιώ ηλεκτροεγκεφαλογραφήματα (EEG) για να καταγράφω τα ηλεκτρικά του μοτίβα.

Έρευνες σε ανθρώπους δείχνουν ότι αυτοί οι ρυθμοί είναι εντυπωσιακά δυναμικοί. Όταν κάποιος μαθαίνει μια νέα δεξιότητα, οι ρυθμοί του EEG συχνά γίνονται πιο οργανωμένοι και συντονισμένοι. Αυτό αντανακλά την προσπάθεια του εγκεφάλου να ενισχύσει τα μονοπάτια που χρειάζονται για τη συγκεκριμένη δεξιότητα.

Ο εγκέφαλος «προπονείται» και αυτός σε ζώνες

Για δεκαετίες, οι επιστήμονες πίστευαν ότι η ικανότητα του εγκεφάλου να αναπτύσσεται και να αναδιοργανώνεται —η λεγόμενη νευροπλαστικότητα— περιοριζόταν κυρίως στην παιδική ηλικία. Μόλις ο εγκέφαλος ωρίμαζε, θεωρούνταν ότι η «καλωδίωσή» του ήταν σε μεγάλο βαθμό σταθερή.

Αυτή η ιδέα όμως έχει ανατραπεί. Δεκαετίες έρευνας δείχνουν ότι ο εγκέφαλος των ενηλίκων μπορεί να δημιουργεί νέες συνδέσεις και να αναδιοργανώνει υπάρχοντα δίκτυα, υπό τις σωστές συνθήκες, σε όλη τη διάρκεια της ζωής.

Μερικές από τις πιο σημαντικές μελέτες στον τομέα αυτό προέρχονται από έρευνες σε ζώα που ζούσαν σε εμπλουτισμένα περιβάλλοντα. Αρουραίοι που ζούσαν σε χώρους με παιχνίδια, τροχούς άσκησης και κοινωνική αλληλεπίδραση ανέπτυξαν μεγαλύτερους και πιο πολύπλοκους εγκεφάλους από εκείνους που ζούσαν σε απλά κλουβιά. Οι εγκέφαλοί τους προσαρμόστηκαν επειδή εκτίθενταν τακτικά σε καινοτομία και πρόκληση.

Αντίστοιχα αποτελέσματα δείχνουν και μελέτες σε ανθρώπους. Ενήλικες που αναλαμβάνουν πραγματικά νέες προκλήσεις —όπως να μάθουν μια ξένη γλώσσα, να χορεύουν, να εξασκούνται σε ένα μουσικό όργανο, να κάνουν κάποιο μεταπτυχιακό— παρουσιάζουν μετρήσιμες αυξήσεις στον όγκο και τη συνδεσιμότητα του εγκεφάλου σε μαγνητικές τομογραφίες.

Το συμπέρασμα είναι απλό: η επανάληψη κρατά τον εγκέφαλο σε λειτουργία, αλλά η καινοτομία τον ωθεί να προσαρμοστεί, αναγκάζοντάς τον να προσέξει, να μάθει και να λύσει προβλήματα με νέους τρόπους. Η νευροπλαστικότητα ανθίζει όταν ο εγκέφαλος ωθείται λίγο πέρα από τη ζώνη άνεσής του.

Εργασίες που ωθούν τον εγκέφαλο λίγο πέρα από τη ζώνη άνεσης μπορούν να βελτιώσουν τις γνωστικές ικανότητες σε όλη τη διάρκεια της ζωής, ενώ όταν γίνονται σε ομαδικό πλαίσιο προσφέρουν επιπλέον οφέλη για τη γενικότερη υγεία.

Η πραγματικότητα της νευρωνικής κόπωσης

Όπως και οι μύες, έτσι και ο εγκέφαλος έχει όρια. Δεν γίνεται πιο δυνατός από ατελείωτη καταπόνηση. Η πραγματική ανάπτυξη προέρχεται από τη σωστή ισορροπία πρόκλησης και αποκατάστασης.

Όταν ο εγκέφαλος πιέζεται για πολύ ώρα χωρίς διάλειμμα —είτε αυτό σημαίνει πολλές ώρες δουλειάς, είτε συνεχή εστίαση στην ίδια εργασία, είτε ασταμάτητη λήψη αποφάσεων υπό πίεση— η απόδοση αρχίζει να πέφτει. Η συγκέντρωση εξασθενεί. Τα λάθη αυξάνονται. Για να συνεχίσει, ο εγκέφαλος αλλάζει τον τρόπο που συνεργάζονται οι διάφορες περιοχές του, ζητώντας από ορισμένες να σηκώσουν μεγαλύτερο φορτίο. Όμως αυτή η επιπλέον προσπάθεια μπορεί να κάνει ολόκληρο το δίκτυο να λειτουργεί λιγότερο ομαλά.

Η νευρωνική κόπωση είναι κάτι περισσότερο από απλή κούραση. Μελέτες απεικόνισης του εγκεφάλου δείχνουν ότι κατά τη διάρκεια παρατεταμένης νοητικής εργασίας, τα δίκτυα που είναι υπεύθυνα για την προσοχή και τη λήψη αποφάσεων αρχίζουν να επιβραδύνονται, ενώ κυριαρχούν περιοχές που προάγουν την ξεκούραση και την αναζήτηση ανταμοιβής. Αυτό εξηγεί γιατί η πνευματική εξάντληση συχνά συνοδεύεται από έντονες λιγούρες για άμεσες ανταμοιβές, όπως γλυκά, φαγητό παρηγοριάς ή ατελείωτο σκρολάρισμα. Το αποτέλεσμα είναι γνώριμο: πιο αργή σκέψη, περισσότερα λάθη, ευερεθιστότητα και νοητική θολούρα.

Εδώ η αναλογία με τους μύες γίνεται ιδιαίτερα χρήσιμη. Δεν θα κάνατε την ίδια άσκηση (κάμψεις πχ)  για έξι ώρες συνεχώς, γιατί οι μύες της πλάτης θα κατέρρεαν. Καθώς δουλεύουν, συσσωρεύονται παραπροϊόντα που κάνουν κάθε σύσπαση λίγο λιγότερο αποτελεσματική, μέχρι που αναγκάζεσαι πια να σταματήσεις. Ο εγκέφαλος συμπεριφέρεται με παρόμοιο τρόπο.

Όταν τα ίδια γνωστικά κυκλώματα υπερ-χρησιμοποιούνται, συσσωρεύονται χημικά σήματα, η επικοινωνία επιβραδύνεται και η μάθηση μπλοκάρει.

Η ξεκούραση, όμως, επιτρέπει σε αυτά τα καταπονημένα κυκλώματα να επανέλθουν και να λειτουργούν πιο ομαλά με τον καιρό. Και τα διαλείμματα από μια απαιτητική δραστηριότητα δεν διακόπτουν τη μάθηση. Αντίθετα, είναι κρίσιμα για την αποτελεσματική μάθηση.

Η κρίσιμη σημασία της ξεκούρασης

Από όλες τις μορφές ξεκούρασης, ο ύπνος είναι η πιο ισχυρή.

Ο ύπνος είναι η «νυχτερινή βάρδια» του εγκεφάλου. Όσο ξεκουράζεσαι, ο εγκέφαλος καθαρίζει τα απόβλητα μέσω ενός ειδικού συστήματος που ονομάζεται γλυμφικό σύστημα, απομακρύνοντας άχρηστες και επιβλαβείς πρωτεΐνες. Ο ύπνος επίσης αποκαθιστά το γλυκογόνο, μια κρίσιμη πηγή ενέργειας για τα εγκεφαλικά κύτταρα.

Και, το σημαντικότερο, ο ύπνος είναι η στιγμή που γίνεται ουσιαστική επιδιόρθωση. Η αυξητική ορμόνη εκκρίνεται έντονα κατά τον βαθύ ύπνο, υποστηρίζοντας την αποκατάσταση των ιστών. Τα κύτταρα του ανοσοποιητικού ανασυντάσσονται και ενισχύουν τη δράση τους.

Κατά τη διάρκεια του ύπνου REM —του σταδίου που συνδέεται με τα όνειρα— ο εγκέφαλος επαναλαμβάνει μοτίβα της ημέρας για να παγιώσει τις μνήμες. Αυτή η διαδικασία είναι κρίσιμη όχι μόνο για γνωστικές δεξιότητες, όπως η εκμάθηση ενός οργάνου, αλλά και για σωματικές δεξιότητες, όπως η εκτέλεση μιας αθλητικής κίνησης.

Αντίθετα, η χρόνια στέρηση ύπνου μειώνει την προσοχή, διαταράσσει τη λήψη αποφάσεων και αλλάζει τις ορμόνες που ρυθμίζουν την όρεξη και τον μεταβολισμό. Γι’ αυτό η κόπωση οδηγεί σε λιγούρες για ζάχαρη και βραδινό τσιμπολόγημα.

Ο ύπνος δεν είναι μια προαιρετική πρακτική ευεξίας. Είναι βιολογική αναγκαιότητα για την απόδοση του εγκεφάλου.

Η άσκηση «τρέφει» και τον εγκέφαλο

Η σωματική άσκηση ενδυναμώνει τον εγκέφαλο, όχι μόνο το σώμα.

Η φυσική δραστηριότητα αυξάνει τα επίπεδα του εγκεφαλικού νευροτροφικού παράγοντα (BDNF), μιας πρωτεΐνης που λειτουργεί σαν λίπασμα για τους νευρώνες. Προάγει τη δημιουργία νέων συνδέσεων, αυξάνει την αιματική ροή, μειώνει τη φλεγμονή και βοηθά τον εγκέφαλο να παραμένει ευπροσάρμοστος σε όλη τη ζωή. Γι’ αυτό η άσκηση είναι ένα από τα ισχυρότερα εργαλεία τρόπου ζωής για την προστασία της γνωστικής υγείας.

Προπόνηση, αποκατάσταση, επανάληψη

Το πιο σημαντικό μάθημα από όλη αυτή την επιστήμη είναι απλό. Ο εγκέφαλος δεν φθείρεται παθητικά με την ηλικία. Αναδιαμορφώνεται συνεχώς ανάλογα με το πώς τον χρησιμοποιείτε. Κάθε νέα πρόκληση και δεξιότητα, κάθε πραγματικό διάλειμμα, κάθε καλός νυχτερινός ύπνος στέλνει το μήνυμα ότι η ανάπτυξη εξακολουθεί να αναμένεται.

Δεν χρειάζεστε ακριβά προγράμματα «εκγύμνασης εγκεφάλου» ή ριζικές αλλαγές στη ζωή σου. Οι μικρές, σταθερές συνήθειες έχουν μεγαλύτερη σημασία. Δοκιμάστε κάτι άγνωστο. Άλλάξτε τις ρουτίνες σας.  Κάντε διαλείμματα πριν έρθει η εξάντληση. Κινηθείτε. Αντιμετωπίστε τον ύπνο ως αδιαπραγμάτευτο.

Ο εγκέφαλος παραμένει προσαρμοστικός σε όλη τη ζωή. Η γνωστική ανθεκτικότητα δεν είναι κάτι σταθερό από τη γέννηση ή «κλειδωμένο» στην πρώιμη ενήλικη ζωή. Είναι κάτι που μπορείς να διαμορφώσεις.

Αν θέλετε έναν πιο δημιουργικό, πιο ανθεκτικό εγκέφαλο, δεν χρειάζεται να περιμένετε ένα επαναστατικό φάρμακο ή την τέλεια στιγμή. Μπορείτε να ξεκινήσετε τώρα, με επιλογές που λένε στον εγκέφαλο ότι η ανάπτυξη παραμένει το σχέδιο.

ΠΗΓΗ 

Και το εντυπωσιακό είναι ότι αυτή η αλλαγή δεν ανήκει στο μέλλον — συμβαίνει τώρα.

Η επανάσταση της «εξατομικευμένης ογκολογίας»

Η μεγαλύτερη μεταβολή στη θεραπεία του καρκίνου είναι η μετάβαση από τις γενικές, μη στοχευμένες θεραπείες  που οι επιστήμονες αποκαλούν “θεραπεία βασισμένη στο DNA και τα μοναδικά χαρακτηριστικά κάθε όγκου”

Με ανάλυση του γενετικού υλικού, οι γιατροί μπορούν πλέον να εντοπίζουν:τις ακριβείς μεταλλάξεις του όγκου, πώς αυτές συμπεριφέρονται, ποιο φάρμακο μπορεί να «χτυπήσει» τον όγκο με τη μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα

Η προσέγγιση αυτή οδηγεί σε θεραπείες με λιγότερες παρενέργειες και συχνά εντυπωσιακά καλύτερα αποτελέσματα. Πολλά από αυτά τα φάρμακα δοκιμάζονται ήδη σε Ελλάδα και Ευρώπη.

Ανοσοθεραπεία: όταν το σώμα μαθαίνει να νικά τον καρκίνο

Από όλες τις εξελίξεις, η ανοσοθεραπεία είναι η πιο συναρπαστική. Παρά το όνομα, δεν πρόκειται για «ενίσχυση» του ανοσοποιητικού. Είναι κάτι πολύ πιο έξυπνο: το ανοσοποιητικό σύστημα εκπαιδεύεται να αναγνωρίζει τα καρκινικά κύτταρα ως εχθρούς και να τα εξοντώνει. Σε πολλούς ασθενείς, ειδικά με μελάνωμα και συγκεκριμένους καρκίνους πνεύμονα, η ανοσοθεραπεία έχει οδηγήσει σε μακροχρόνιες υφέσεις – κάτι που θεωρούνταν αδιανόητο πριν από δέκα χρόνια.

Τα νέα “καρκινικά εμβόλια” αλλάζουν τον κανόνα

Το άρθρο των Sunday Times παρουσιάζει τις τελευταίες κλινικές δοκιμές εξατομικευμένων εμβολίων mRNA, στα πρότυπα των εμβολίων για τον COVID-19. Αυτά τα εμβόλια είναι διαφορετικά για κάθε ασθενή. Κατασκευάζονται με βάση το DNA του όγκου και «προγραμματίζουν» το ανοσοποιητικό να εντοπίζει τις «υπογραφές» των καρκινικών κυττάρων.

Τα πρώτα αποτελέσματα είναι εντυπωσιακά: σημαντική μείωση των υποτροπών σε καρκίνο μαστού, σημαντική επιβράδυνση της εξέλιξης όγκων σε παγκρεατικό καρκίνο, θεαματικά αποτελέσματα σε μελάνωμα και καρκίνο δέρματος. Πρόκειται για έναν εντελώς νέο τρόπο θεραπείας — ένα προσωπικό «εμβόλιο κατά του καρκίνου».

Τεχνητή Νοημοσύνη: ο καταλύτης της μεγάλης προόδου

Η τεχνητή νοημοσύνη έχει αλλάξει τον ρυθμό της επιστημονικής ανακάλυψης. Σύμφωνα με τους Sunday Times, η ΑΙ: εντοπίζει μοριακούς στόχους πολύ πιο γρήγορα, προβλέπει ποια θεραπεία θα λειτουργήσει σε ποιον ασθενή, αναλύει βιοψίες σε λίγα λεπτά,βοηθά στην ανακάλυψη νέων φαρμάκων σε χρόνο 1/10 του παλαιού

Το αποτέλεσμα;
Ένα ερευνητικό άλμα που μοιάζει περισσότερο με «εποχή αναγέννησης» παρά με σταδιακή πρόοδο.

Τι σημαίνει αυτό για το μέλλον;

Ισως τα επόμενα 10 χρόνια: Ορισμένοι καρκίνοι θα γίνουν πλήρως ιάσιμοι. Άλλοι θα αντιμετωπίζονται ως χρόνια παθήσεις, όπως σήμερα ο HIV. Και σε βάθος 20ετίας  οι επιστήμονες πιστεύουν ότι θα έχουμε τη δυνατότητα να «απενεργοποιούμε» τον καρκίνο σε πρώιμο στάδιο, πριν καν γίνει επικίνδυνος.

Ρεαλιστική αισιοδοξία, χωρίς θριαμβολογία

Το άρθρο δεν ωραιοποιεί την κατάσταση. Ο καρκίνος παραμένει εξαιρετικά πολύπλοκη ασθένεια, με εκατοντάδες τύπους και χιλιάδες μεταλλάξεις. Η αντίσταση σε φάρμακα παραμένει ένα σοβαρό πρόβλημα. Και η πρόσβαση σε προηγμένες θεραπείες είναι ακόμη άνιση. Αλλά κάτι έχει αλλάξει. Οι επιστήμονες δεν χρησιμοποιούν πλέον τη φράση «ίσως κάποτε».Χρησιμοποιούν τη φράση: «Για πρώτη φορά, έχουμε όντως τα εργαλεία να νικήσουμε τον καρκίνο.» Και αυτή η αλλαγή στον τρόπο που μιλούν οι γιατροί είναι από μόνη της επανάσταση.

Ο 21ος αιώνας μπορεί να μείνει στην ιστορία ως η εποχή όπου ο άνθρωπος έμαθε να διαβάζει τον καρκίνο στο ίδιο του το γενετικό κείμενο — και να τον σταματά πριν εξαπλωθεί. Δεν θα υπάρξει ένα «μαγικό χάπι». Θα υπάρξει όμως ένα σύνολο θεραπειών που, συνδυαστικά, θα μετατρέψουν τον καρκίνο σε κάτι που μπορούμε να ελέγξουμε, να προλάβουμε και σε πολλές περιπτώσεις να θεραπεύσουμε. Και αυτό, όπως γράφουν εύστοχα οι Sunday Times, είναι ίσως το μεγαλύτερο επίτευγμα της σύγχρονης ιατρικής.

«Το 70% όσων διαβάζουμε στο ίντερνετ για τη διατροφή μας είναι fake»

Μείωση κοινωνικών ανισοτήτων και καινοτομία, «καταλύτες» για το προσδόκιμο ζωής

Η Υγεία είναι ένα πολυπαραγοντικό φαινόμενο. Εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, οι κυριότεροι εκ των οποίων ταξινομούνται σε τέσσερεις μεγάλες κατηγορίες: α) φυσικό περιβάλλον (π.χ. ατμοσφαιρική ρύπανση), β) κοινωνικό περιβάλλον (π.χ. εισόδημα), γ) συμπεριφορές που σχετίζονται με την υγεία (π.χ. κάπνισμα), δ) βιολογικοί παράγοντες (π.χ. κληρονομικότητα). Από τις τέσσερις κατηγορίες την πιο σημαντική επίδραση στην υγεία ασκούν οι κοινωνικοί παράγοντες.

 Ο κ. Γιάννης Τούντας

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ), σε πρόσφατη έκθεσή του για την ισότητα στην υγεία, ταξινόμησε τους κοινωνικούς προσδιοριστές υγείας σε πέντε βασικές κατηγορίες: α) υπηρεσίες υγείας, β) εισοδηματική ασφάλεια και κοινωνική προστασία, γ) συνθήκες διαβίωσης, δ) κοινωνικό και ανθρώπινο κεφάλαιο, ε) απασχόληση και συνθήκες εργασίας.

Επειδή, όμως, οι ανθρώπινες κοινωνίες χαρακτηρίζονται από την ύπαρξη ανισοτήτων, είναι φανερό ότι οι κοινωνικοί αυτοί παράγοντες που επηρεάζουν την υγεία είναι επίσης άνισα κατανεμημένοι σε κάθε πληθυσμό. Το γεγονός αυτό έχει ως αποτέλεσμα να παρατηρούνται σοβαρές διαφοροποιήσεις στην υγεία, όχι μόνο από κοινωνία σε κοινωνία, αλλά και μεταξύ των μελών κάθε κοινωνίας, ανάλογα με τη θέση που κατέχουν σε αυτήν και την κοινωνική τάξη στην οποία ανήκουν. Οι διαφοροποιήσεις είναι λιγότερο έντονες στα πρώτα χρόνια της ζωής, ενώ αυξάνονται με το πέρασμα των χρόνων.

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση των μεγάλων διαφορών του προσδόκιμου ζωής ανάμεσα στις πλούσιες και τις φτωχές χώρες. Στις ανεπτυγμένες χώρες το προσδόκιμο ζωής ξεπερνά πλέον το 80 έτη, ενώ σε χώρες της υποσαχάριας Αφρικής δεν ξεπερνά τα 60 έτη. Σέ ότι αφορά τις ίδιες τις χώρες, οι αφροαμερικανοί στο Χάρλεμ της Νέας Υόρκης είχαν μεγαλύτερη θνησιμότητα από ό,τι οι αγρότες στο Μπανγκλαντές.

Τι ισχύει στην Ελλάδα 

Στη χώρα μας, πολλές μελέτες έχουν διαπιστώσει σημαντικές κοινωνικές ανισότητες υγείας ανάμεσα σε γεωγραφικές περιοχές και ανάμεσα σε κοινωνικές τάξεις.

Σύμφωνα με τα ευρήματα πρόσφατης μελέτης για τις «Κοινωνικές Ανισότητες στην Υγεία» που πραγματοποιήσαμε στο Ινστιτούτο Κοινωνικής και Προληπτικής Ιατρικής (ΙΚΠΥ) με την υποστήριξη της MSD και που εκδόθηκε σε βιβλίο από τις εκδόσεις Επίκεντρο, διαπιστώνονται σημαντικές ανισότητες σε όλους σχεδόν τους δείκτες θνησιμότητας και νοσηρότητας, στην αυτοαξιολογούμενη υγεία, καθώς και σε συμπεριφορές υγείας όπως είναι η διατροφή, το κάπνισμα και η άσκηση.

Ειδικότερα, το προσδόκιμο ζωής των Ελλήνων το 2023 αντιστοιχούσε σε 84,4 έτη, κατέχοντας τη 15η θέση μεταξύ των χωρών της ΕΕ και ήταν ελαφρώς υψηλότερο από τον μέσο όρο για το σύνολο της ΕΕ.  Όμως, το προσδόκιμο ζωής βάσει του επιπέδου εκπαίδευσης για την περίοδο 2013-2017 παρουσιάζει σημαντικές διαφορές μεταξύ όσων έχουν λάβει τριτοβάθμια εκπαίδευση και όσων έχουν χαμηλότερου επιπέδου εκπαίδευσης. Η σχετική διαφορά κυμαίνεται από 1,1 χρόνια το 2014 έως 2,3 χρόνια το 2017.

Σημαντικά μεγαλύτερη διαφορά 4,2 ετών καταγράφεται το 2013, πιθανότατα εξαιτίας των επιπτώσεων της οικονομικής κρίσης, η οποία έπληξε πρωτίστως τα χαμηλότερα κοινωνικοοικονομικά στρώματα. Αντίστοιχα δεδομένα του 2017 για τις χώρες της ΕΕ δείχνουν πως επίσης το προσδόκιμο ζωής ήταν υψηλότερο για τα άτομα που είχαν τριτοβάθμια εκπαίδευση. Ανάλογες διαφορές παρατηρούνται με βάση το εισόδημα, αν και το επίπεδο εκπαίδευσης θεωρείται για την Ελλάδα καλύτερος δείκτης κοινωνικής κατάστασης από ό,τι το εισόδημα.

Ο παράγοντας της εκπαίδευσης 

Το προσδόκιμο ζωής επηρεάζεται σε σημαντικό βαθμό από τη βρεφική θνησιμότητα (θάνατοι βρεφών έως ενός έτους ανά 1.000 γεννήσεις), επειδή όσοι περισσότεροι θάνατοι συμβαίνουν σε μικρές ηλικίες τόσο περισσότερο μειώνεται το προσδόκιμο ζωής. Και ο δείκτης βρεφικής θνησιμότητας κατά την περίοδο 2012-2021 επηρεάστηκε αρνητικά από την οικονομική κρίση, κυρίως στα φτωχότερα στρώματα. Παρουσίασε άνοδο κατά την περίοδο 2012-2016, εν συνεχεία σταθεροποιήθηκε σε χαμηλότερα επίπεδα, χωρίς όμως να πλησιάζει τα προ κρίσης επίπεδα. Η μέση βρεφική θνησιμότητα στις χώρες της ΕΕ ήταν 3,2 για το 2021, ενώ στην Ελλάδα για το αντίστοιχο έτος ήταν ελαφρώς υψηλότερο (3,5).

Οι διαφορές με βάση την εκπαίδευση ήταν πολύ μεγαλύτερες στη δηλούμενη ύπαρξη χρόνιας ασθένειας ή προβλήματος υγείας κατά την περίοδο 2013-2022. Τα ποσοστά στα άτομα χωρίς τριτοβάθμια εκπαίδευση ήταν περίπου τριπλάσια απ’ ό,τι σε εκείνα με τριτοβάθμια εκπαίδευση. Και στις δύο κατηγορίες τα ποσοστά παρουσίαζαν άνοδο το 2020 και το 2021, πιθανότατα εξαιτίας της πανδημίας Covid-19. Τα δεδομένα αυτά συνάδουν και με τα αντίστοιχα σε όλες τις χώρες της ΕΕ για το 2022.

Με βάση όσα αναφέρθηκαν, είναι φανερό πως η προάσπιση και η βελτίωση της υγείας του ελληνικού πληθυσμού και η αντιμετώπιση των κοινωνικών ανισοτήτων στην υγεία δεν εξαρτάται μόνο από την επαρκή και δίκαιη παροχή ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης, αλλά και από τη μείωση των κοινωνικών ανισοτήτων, ειδικά σε ό,τι αφορά το εισόδημα, την εκπαίδευση και τις συνθήκες διαβίωσης.

πηγή

Το Βραβείο Νόμπελ Ιατρικής ή Φυσιολογίας 2025 απονεμήθηκε στους Shimon Sakaguchi (Πανεπιστήμιο Οσάκα, Ιαπωνία), Mary E. Brunkow (Institute for System Biology, ΗΠΑ) και Fred Ramsdell (Sonoma Biotherapeutics, ΗΠΑ) για την ανακάλυψη των ρυθμιστικών Τ κυττάρων (regulatory T cells) — των εξειδικευμένων «κυττάρων-φρουρών» που αποτρέπουν το ανοσοποιητικό σύστημα από το να επιτεθεί στους ίδιους τους ιστούς του σώματος. Οι τρεις επιστήμονες θα μοιραστούν χρηματικό έπαθλο 11 εκατομμυρίων σουηδικών κορωνών (περίπου 870.000 λίρες).

Η λειτουργία αυτών των κυττάρων εξηγεί πώς ο οργανισμός διατηρεί την απαραίτητη ισορροπία: να καταπολεμά επικίνδυνους ιούς και βακτήρια χωρίς να προκαλεί αυτοάνοσες αντιδράσεις, όπως ο διαβήτης τύπου 1, η ρευματοειδής αρθρίτιδα και η σκλήρυνση κατά πλάκας.

Από τη δεκαετία του 1980, ο Σακαγκούτσι απέδειξε πειραματικά ότι ορισμένα Τ κύτταρα μπορούν να «κατευνάζουν» το ανοσοποιητικό. Το 1995 περιέγραψε τη νέα αυτή κατηγορία, τα ρυθμιστικά Τ κύτταρα, τα οποία φέρουν μια χαρακτηριστική πρωτεΐνη (FoxP3) και καταστέλλουν τις υπερβολικές ανοσολογικές αντιδράσεις.

Οι μελέτες της Μπράνκοου και του Ράμσντελ στη δεκαετία του 1990 και στις αρχές του 2000 επιβεβαίωσαν τον ρόλο αυτών των κυττάρων, δείχνοντας ότι προστατεύουν τον οργανισμό εκκρίνοντας πρωτεΐνες που μειώνουν τη φλεγμονή ή μεταδίδοντας άμεσα αντιφλεγμονώδη σήματα.

Οι ανακαλύψεις των φετινών Νόμπελ αποκάλυψαν πως η ανοσία και η φλεγμονή ρυθμίζονται ενεργά — και άνοιξαν νέους δρόμους για την πρόληψη και τη θεραπεία αυτοάνοσων, φλεγμονωδών και μεταμοσχευτικών νόσων. Παράλληλα, προσέφεραν νέες ιδέες για τη βελτίωση της αποτελεσματικότητας θεραπειών κατά του καρκίνου και εμβολίων.

Δεν είναι όλες οι τάσεις του TikTok ίδιες, όμως υπάρχει μία που είναι και εγκεκριμένη από γιατρούς και πολύ εύκολη στην παρασκευή της: νερό με σπόρους chia -αυτά τα μικροσκοπικά σποράκια που έχουν εξελιχθεί σε ένα από τα πιο δημοφιλή superfoods παγκοσμίως.

Αξίζει να γνωρίζουμε ότι οι μαύροι αυτοί σπόροι ανήκουν στην οικογένεια της μέντας. «Οι σπόροι chia είναι πραγματική διατροφική υπερδύναμη» αναφέρει στη Vogue η Anna Emanuel, επικεφαλής ιατρός ολιστικής ιατρικής στο κέντρο ευεξίας Love.Life στην Καλιφόρνια. «Προάγουν την υγεία του πεπτικού συστήματος και της καρδιάς, υποστηρίζουν τη διαχείριση βάρους και βοηθούν στη ρύθμιση του σακχάρου στο αίμα» συμπληρώνει. Μελέτες έχουν δείξει πως όλα αυτά τα οφέλη μπορεί κάποιος να τα αποκομίσει, καταναλώνοντας μία-δύο κουταλιές της σούπας σπόρους chiaημερησίως.

Ακόμα ένα σημαντικό πλεονέκτημα είναι η ευελιξία που έχουμε στη χρήση και κατανάλωσή τους. Οι σπόροι chia μπορούν να προστεθούν σε smoothies, να πασπαλιστούν σε γιαούρτι ή σαλάτες ή να χρησιμοποιηθούν ως πηκτικός παράγοντας σε γλυκά. Εντούτοις, παρ’ όλες τις γευστικές επιλογές, η πιο απλή εκδοχή ίσως είναι η καλύτερη: μερικές κουταλιές chia στο νερό είναι ο ευκολότερος τρόπος να απολαύσουμε όλα τα οφέλη τους.

Τι μας προσφέρουν οι σπόροι chia; 

Οι σπόροι chia είναι πλούσιοι σε ωμέγα-3 λιπαρά οξέα. Ο οργανισμός δεν τα παράγει από μόνος του, οπότε πρέπει να τα λαμβάνουμε από τη διατροφή μας. Τα οφέλη τους είναι πολλαπλά: ενίσχυση της καρδιαγγειακής και εγκεφαλικής λειτουργίας, υποστήριξη των αρθρώσεων, της όρασης, του ανοσοποιητικού, ακόμα και μείωση άγχους και κατάθλιψης.

Επιπλέον, οι σπόροι chia αποτελούν εξαιρετική πηγή πρωτεΐνης: δύο κουταλιές της σούπας περιέχουν περίπου 5 γραμμάρια, κάτι ιδιαίτερα εντυπωσιακό για το μέγεθός τους.

Τέλος, είναι πλούσιες σε φυτικές ίνες. Μελέτες δείχνουν ότι το 95% των ανθρώπων δεν καταναλώνει επαρκή ποσότητα. Ένας υγιής ενήλικας πρέπει να λαμβάνει περίπου 30 γραμμάρια φυτικών ινών ημερησίως, και οι δύο κουταλιές chia καλύπτουν το ένα τρίτο της ημερήσιας συνιστώμενης πρόσληψης.

Το chia water

«Μουλιάζοντάς τους, οι σπόροι chia γίνονται πιο εύπεπτοι και αυξάνεται η απορρόφηση των θρεπτικών συστατικών. Σε αντίθεση με τον λιναρόσπορο, δεν χρειάζεται να αλεστούν. Ωστόσο, είναι σημαντικό να γνωρίζουμε ότι όταν οι ξηροί σπόροι chia έρθουν σε επαφή με υγρό, διογκώνονται έως και 10 φορές από το αρχικό τους μέγεθος. Η κατανάλωσή τους σε ξηρή μορφή μπορεί να προκαλέσει πεπτική δυσφορία ή ακόμη και ερεθισμό ή απόφραξη στον οισοφάγο ή το στομάχι. Γι’ αυτό είναι προτιμότερο να καταναλώνονται αφού έχουν μουλιάσει καλά ή με άφθονο υγρό» τονίζει η Dr. Emanuel.

Πώς το φτιάχνουμε

Για να μπορέσουμε να καταναλώσουμε το συγκεκριμένο ρόφημα, θα πρέπει να προσέξουμε τις αναλογίες στο νερό. Η ποσότητα του νερού πρέπει να είναι ισορροπημένη, ούτε υπερβολική, ούτε ελλιπής. Το ιδανικό είναι ένα ποτήρι του νερού με περίπου δύο κουταλιές chia, ανακατεμένες πολύ καλά. Αν θέλετε μπορείτε να προσθέσετε λίγες σταγόνες φρεσκοστυμμένου χυμού λεμονιού.

ΠΗΓΗ 

Οι τροφές που ξανανιώνουν το μυαλό μας

Ερευνητές από το Ιατρικό Κέντρο του Πανεπιστημίου Rush διαπίστωσαν ότι τα οφέλη από τη μεσογειακή διατροφή είναι περιορισμένα σε ανθρώπους που καταναλώνουν συχνά άλλα ανθυγιεινά τρόφιμα. Τα αποτελέσματα της μελέτης δημοσιεύθηκαν στο Alzheimer’s & Dementia: The Journal of the Alzheimer’s Association.

«Μια διατροφή πλούσια σε λαχανικά, φρούτα, ψάρια και δημητριακά μπορεί να επηρεάσει θετικά την υγεία του ανθρώπου. Όταν, όμως, συνδυάζεται με τηγανιτά τρόφιμα, γλυκά, επεξεργασμένα δημητριακά, κόκκινο και επεξεργασμένο κρέας, παρατηρούμε πως τα οφέλη της μεσογειακής διατροφής ελαχιστοποιούνται», αναφέρει ο Δρ. Puja Agarwal, επίκουρος καθηγητής στο Ιατρικό Κολέγιο του Πανεπιστημίου Rush.

Η παρατηρητική μελέτη περιελάμβανε 5.001 ηλικιωμένους που έλαβαν μέρος στην αξιολόγηση της γνωστικής υγείας ενηλίκων άνω των 65 ετών που διεξήχθη από το 1993 έως το 2012 στο Σικάγο. Κάθε τρία χρόνια οι συμμετέχοντες στη μελέτη συμπλήρωναν ένα ερωτηματολόγιο που εξέταζε τις ικανότητες επεξεργασίας και μνήμης βασικών πληροφοριών και ένα άλλο ερωτηματολόγιο σχετικά με τη συχνότητα με την οποία κατανάλωναν 144 τρόφιμα.

Οι ερευνητές ανέλυσαν το πόσο πιστά ακολουθούσαν οι συμμετέχοντες τη μεσογειακή και τη δυτική διατροφή και στη συνέχεια εξέτασαν τον συσχετισμό ανάμεσα στις βαθμολογίες της μεσογειακής διατροφής και στις αλλαγές στη γνωστική λειτουργία, την επεισοδιακή μνήμη και την ταχύτητα αντίληψης των συμμετεχόντων. Όπως αποδείχθηκε, όσοι ακολουθούσαν πιο πιστά τη μεσογειακή διατροφή, περιορίζοντας ταυτόχρονα τα τρόφιμα της δυτικής διατροφής παρουσίαζαν βραδύτερη γνωστική εξασθένηση με το πέρασμα του χρόνου, ενώ όσοι κατανάλωναν περισσότερα τρόφιμα της διατροφής δυτικού τύπου δεν είχαν καμία επωφελή επίδραση από τα στοιχεία των υγιεινών τροφίμων στην καθυστέρηση της γνωστικής εξασθένησης.

Η δημοφιλής διατροφή που νικά το στρες και επιβραδύνει τη γήρανση

«Οι διατροφές δυτικού τύπου μπορεί να επηρεάσουν αρνητικά τη γνωστική υγεία. Σύμφωνα με τα ευρήματά μας, οι άνθρωποι με υψηλή βαθμολογία στη μεσογειακή διατροφή ήταν σαν να είναι 5,8 χρόνια «νεότεροι» στο μυαλό σε σύγκριση με εκείνους που είχαν τη χαμηλότερη βαθμολογία», επισημαίνει ο Δρ. Agarwal.

Η μελέτη σημειώνει ότι τα περισσότερα διατροφικά μοτίβα που έχουν δείξει να βελτιώνουν τη γνωστική λειτουργία των ηλικιωμένων, όπως η μεσογειακή, η MIND και η DASH διατροφή έχουν έναν μοναδικό πίνακα βαθμολογίας με βάση την ποσότητα μερίδων που καταναλώνονται για κάθε συστατικό διατροφής.

«Όσο περισσότερο ενσωματώνουμε τα λαχανικά, τα μούρα, το ελαιόλαδο και τα ψάρια στη διατροφή μας, τόσο μεγαλύτερο είναι το όφελος για το μυαλό και το σώμα μας. Άλλες μελέτες δείχνουν ότι το κόκκινο και επεξεργασμένο κρέας, τα τηγανιτά φαγητά και η χαμηλή πρόσληψη δημητριακών ολικής άλεσης σχετίζονται με υψηλότερη φλεγμονή και ταχύτερη γνωστική εξασθένηση στις μεγαλύτερες ηλικίες. Για να απολαύσετε τα οφέλη της μεσογειακής διατροφής, πρέπει να περιορίσετε την κατανάλωση επεξεργασμένων και άλλων ανθυγιεινών τροφίμων, όπως τα τηγανιτά και τα γλυκά», καταλήγουν οι επιστήμονες.

Σημειώνεται ότι η μελέτη και τα ευρήματά της δεν μπορούν να γενικευθούν. Για το λόγο αυτό, χρειάζονται μελλοντικές μακροχρόνιες μελέτες σχετικά με τη διατροφή και τη γνωστική ικανότητα στους μεσηλίκους προκειμένου να επεκταθούν αυτά τα ευρήματα.

πηγη 

«Γνωρίζαμε ήδη ότι θα υπήρχε σωματική βελτίωση. Η γνωστική βελτίωση ήταν επίσης φανταστική, αλλά θέλαμε να δούμε και την επίδραση της προπόνησης με βάρη στον εγκέφαλο των ηλικιωμένων με ήπια γνωστική διαταραχή», πρεσβεύει η Isadora Ribeiro, λήπτρια διδακτορικής υποτροφίας του FAPESP στη Σχολή Ιατρικών Επιστημών (FCM) του UNICAMP και κύρια συγγραφέας του άρθρου. Η εργασία πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του Βραζιλιάνικου Ινστιτούτου Νευροεπιστήμης και Νευροτεχνολογίας (BRAINN) – ενός Κέντρου Έρευνας, Καινοτομίας και Διάδοσης (RIDC) του FAPESP.

ΠΗΓΗ 

Το προϊόν παρασκευάζεται από τη γερμανική εταιρεία παραγωγής εμβολίων Covid-19 BioNTech, η οποία έχει εντοπίσει πρωτεΐνες που αφορούν συγκεκριμένες μεταλλάξεις στα καρκινικά του κύτταρα και έχει σχεδιάσει ένα εμβόλιο που θα ενεργοποιήσει το ανοσοποιητικό του σύστημα για να επιτεθεί σε νέους όγκους που τις περιέχουν.

«Μου έδωσε μεγάλη αυτοπεποίθηση το γεγονός ότι συμμετέχω σε αυτή τη δοκιμή», δήλωσε. «Βρίσκομαι σε αυτή τη θέση μόνο επειδή τα πράγματα πάνε άσχημα για μένα, αλλά αισθάνομαι προνομιούχος».

Η BioNTech και η αμερικανική Moderna, η αντίπαλος του εμβολίου κατά του κοροναϊού, των οποίων οι μετοχές έχουν υποχωρήσει κατά περίπου 80 % από την κορύφωση της πανδημίας του 2021, ποντάρουν στα εμβόλια κατά του καρκίνου για να αναζωογονήσουν την τύχη τους. Χρησιμοποιώντας την τεχνολογία mRNA που βρίσκεται πίσω από τα προϊόντα Covid, ελπίζουν να βελτιώσουν δραστικά τα αποτελέσματα και να ηγηθούν ενός νέου τομέα της φροντίδας του καρκίνου.
Όμως είναι νωρίς για την τεχνολογία εξατομικευμένων εμβολίων και πολλά εμπόδια παραμένουν. Η κατασκευή ενός εξατομικευμένου εμβολίου για κάθε ασθενή θα είναι δαπανηρή και θα συνοδεύεται από προκλήσεις στην αλυσίδα εφοδιασμού, ενώ οι φαρμακευτικοί όμιλοι προωθούν συνεχώς άλλους τύπους φαρμάκων στον συνεχώς ανταγωνιστικό τομέα του καρκίνου.

Αν και «είναι πολύ ελκυστικό και πολύ συναρπαστικό», δήλωσε η Miranda Payne, ειδικός στο μελάνωμα, επικεφαλής της δοκιμής Moderna στο νοσοκομείο Churchill της Οξφόρδης, «είναι λίγο δύσκολο να δούμε πώς θα το επεκτείνουμε για όλους όσους μπορεί να το χρειάζονται».

Αρκετές εταιρείες έχουν προσπαθήσει να αναπτύξουν προϊόντα τύπου εμβολίου για τον καρκίνο τα τελευταία χρόνια, αλλά τα προϊόντα αυτά έχουν δυσκολευτεί να προκαλέσουν αποτελεσματική απόκριση στους όγκους, ιδίως σε προχωρημένο στάδιο καρκίνου, όταν το ανοσοποιητικό σύστημα είναι ήδη αδύναμο.
«Τα εμβόλια ήταν ιστορικά μια αβυσσαλέα επένδυση», δήλωσε ο Marek Poszepczynski, εμπειρογνώμονας ογκολογίας στον επενδυτή βιοεπιστημών International Biotechnology Trust. «Οι καρκίνοι είναι πολύ, πολύ καλοί στο να ξεφεύγουν από το ανοσοποιητικό σύστημα».

Η BioNTech και η Moderna ελπίζουν να πετύχουν εκεί που άλλοι απέτυχαν, καθώς επιδιώκουν να αναπτύξουν ευρύ χαρτοφυλάκιο θεραπειών για τον καρκίνο. Ενισχυμένες από τα έσοδα του Covid-19, και οι δύο ξόδεψαν πέρυσι ποσά ρεκόρ για έρευνα και ανάπτυξη.

Το προϊόν της BioNTech, που είναι διαθέσιμο στη Haycock μέσω μιας δοκιμής του NHS, απέχει χρόνια από την εμπορική διάθεση. Το εμβόλιο της Moderna για το μελάνωμα, έναν τύπο καρκίνου του δέρματος που μπορεί να εξαπλωθεί σε άλλες περιοχές του σώματος, αναπτύχθηκε με τη Merck και βρίσκεται σε πιο προχωρημένες δοκιμές.

Καθώς το mRNA δίδαξε το ανοσοποιητικό σύστημα να αναγνωρίζει και να καταπολεμά το Covid-19, μπορεί να καθοδηγήσει τα κύτταρα του ανοσοποιητικού συστήματος να αναγνωρίζουν πρωτεΐνες γνωστές ως νεοαντιγόνα, οι οποίες είναι ιδιαίτερες για τις μεταλλάξεις στον καρκίνο ενός ατόμου.

Κάθε εμβόλιο Moderna είναι εξατομικευμένο, με γονιδιωματική αλληλουχία του όγκου κάθε ασθενούς για να επιλεγούν τα καταλληλότερα 34 νεοαντιγόνα. Το εμβόλιο στη συνέχεια κατευθύνει το ανοσοποιητικό σύστημα να αναγνωρίσει αυτά τα νεοαντιγόνα και να επιτεθεί στα μελλοντικά καρκινικά κύτταρα που τα περιέχουν.

Το προϊόν της BioNTech που χρησιμοποιείται για τη θεραπεία του Haycock αναπτύσσεται από κοινού με τη θυγατρική της Roche, Genentech, και λειτουργεί με παρόμοιο τρόπο, με την επιλογή έως και 20 νεοαντιγόνων.
Αν και έγινε παγκοσμίως γνωστή μέσω της Covid, η BioNTech από την ίδρυσή της το 2008 έχει επικεντρωθεί κυρίως στον καρκίνο. «Η εξατομίκευση των εμβολίων μας mRNA είναι η πιο σημαντική καινοτομία μας», δήλωσε στους Financial Times ο Uğur Şahin, διευθύνων σύμβουλος.

Η BioNTech δοκιμάζει επίσης ένα εξατομικευμένο εμβόλιο για το μελάνωμα που θα χορηγηθεί παράλληλα με το Keytruda, αλλά αναπτύσσει ένα άλλο εμβόλιο για το μελάνωμα που θα χρησιμοποιηθεί με έναν αναστολέα σημείων ελέγχου που αναπτύσσει η Regeneron. Η εταιρεία δήλωσε τον περασμένο μήνα ότι οι όγκοι είχαν συρρικνωθεί περισσότερο σε ασθενείς που έλαβαν το εμβόλιο από ό,τι σε εκείνους που έλαβαν τη συνήθη θεραπεία, αν και δεν έχει δημοσιοποιήσει λεπτομερή αποτελέσματα.

Η εξατομικευμένη προσέγγιση έχει μειονεκτήματα. «Είναι πολύ ακριβό αν πρέπει να πάρεις δείγμα από τον όγκο, να τον ακολουθήσεις και να φτιάξεις ένα εμβόλιο κατά παραγγελία», δήλωσε ο Young. «Ενώ η εξατομικευμένη προσέγγιση είναι συναρπαστική και θα αποτελέσει απόδειξη της αρχής, υποψιάζομαι ότι θα υπάρξει μια πιο γενικευμένη προσέγγιση».

Η BioNTech δοκιμάζει και τις δύο στρατηγικές: το προϊόν της για το μελάνωμα με τη Regeneron είναι ένα «έτοιμο» εμβόλιο που χρησιμοποιεί μόνο τέσσερα αντιγόνα μελανώματος, τουλάχιστον ένα από τα οποία υπάρχει στο 90% των μελανωμάτων. Αυτό θα μπορούσε να είναι φθηνότερο στην παραγωγή αλλά λιγότερο στοχευμένο από το προϊόν Moderna.

Πρόκειται για μία από τις οκτώ τρέχουσες δοκιμές για εμβόλια κατά του καρκίνου mRNA που διεξάγει η BioNTech, συμπεριλαμβανομένων εξατομικευμένων εμβολίων για τον καρκίνο του πνεύμονα, του παγκρέατος και του παχέος εντέρου.
Αλλά το Moderna είναι πιθανό να βγει πρώτο στην αγορά. Έχοντας δείξει τις δυνατότητες του εμβολίου της στο μελάνωμα, η εταιρεία δρομολογεί δοκιμές τρίτης φάσης που δοκιμάζουν το εμβόλιο στον πιο κοινό τύπο καρκίνου του πνεύμονα και σε μια άλλη μορφή καρκίνου του δέρματος, καθώς και δοκιμές σε προηγούμενο στάδιο στον καρκίνο των νεφρών και της ουροδόχου κύστης, μεταξύ άλλων.

Σχεδιάζει επίσης να μελετήσει το αντικαρκινικό εμβόλιο της ως αυτόνομη θεραπεία σε ασθενείς με καρκίνο αρχικού σταδίου, χωρίς να χορηγεί το Keytruda ως διπλή θεραπεία.

«Η φιλοδοξία που έχουμε με τη Merck είναι να πάμε [το εμβόλιο για τον καρκίνο] σε όλα τα μέρη και να το κάνουμε εξίσου μεγάλο με τους αναστολείς σημείων ελέγχου που έχουν γίνει», δήλωσε ο Stephen Hoge, πρόεδρος της Moderna, ο οποίος διευθύνει τις προσπάθειες έρευνας και ανάπτυξης.

Με πληροφορίες από τους Financial Times