Από τη Μελβούρνη στην Ελλάδα: Μικρές κινήσεις ελπίδας σε αμήχανους καιρούς

Δύο φωτεινές ειδήσεις από την ελληνική ομογένεια της Αυστραλίας γίνονται η αφορμή για να στρέψουμε το βλέμμα μακριά από τα αβαθή της καθημερινότητας, αναζητώντας τις ρίζες και την ιστορική μας μνήμη.

Γράφει η δημοσιογράφος ΕΛΕΝΗ ΚΑΛΟΓΕΡΙΝΗ 

Λίγο αργότερα, στις 9 Οκτωβρίου, περισσότερες από εκατό γυναίκες συγκεντρώθηκαν στο ιστορικό Hotel Windsor συμμετέχοντας σε εκδήλωση οικονομικής ενίσχυσης του προγράμματος ψηφιοποίησης του ιστορικού αρχείου της Ελληνικής Ορθόδοξης Κοινότητας Μελβούρνης και Βικτώριας.

Η άγνωστη ιστορία δύο πρωτοπόρων επιστημόνων, από την επιδημία της Πάτρας το 1924 έως τα εργαστήρια του Ινστιτούτου Παστέρ. Οι μαρτυρίες της 95χρονης κόρης τους στην «Κ» και η έρευνα της συγγραφέα Χριστίνας Φίλιππα που φωτίζει τη ζωή και το έργο τους

Στην άλλη άκρη της τηλεφωνικής γραμμής, η Ναταλία Ιωαννίδου μιλά με φωνή ζωηρή, ανακατεμένη με έναν τόνο νοσταλγίας. Η 95χρονη, εγγονή του Μακεδονομάχου Παύλου Μελά και δισέγγονη του πρώην πρωθυπουργού Στέφανου Δραγούμη, ανατρέχει στα παιδικά της χρόνια, στο σπίτι όπου μεγάλωσε έχοντας δίπλα της δύο ανθρώπους που αφιέρωσαν τη ζωή τους στην επιστήμη. Παρά τα χρόνια που έχουν περάσει, οι αναμνήσεις από τους γονείς της, τον γιατρό Γεώργιο Ιωαννίδη και τη χημικό Ζωή Μελά, παραμένουν ζωντανές.

«Οι γονείς μου ήταν δύο εξαιρετικοί άνθρωποι, πολύ δυναμικοί και εργατικοί, και είχα αυτά τα πρότυπα στο σπίτι. Εγώ μεγάλωσα εκεί και πίστευα ότι έτσι είναι όλη η ελληνική κοινωνία. Αργότερα, απόρησα που τα πράγματα δεν ήταν όπως νόμιζα. Δεν συνειδητοποιούσα ως παιδί την ποιότητα αυτών των ανθρώπων ούτε πόσο προνομιακή ήταν η θέση μου», λέει στην «Κ» η κ. Ιωαννίδου η οποία ακολούθησε τη δική της πορεία σπουδάζοντας μουσική και διδάσκοντας για 27 χρόνια στο Ωδείο Αθηνών και το Ελληνικό Ωδείο.

Η καθημερινότητα, όπως τη θυμάται η μικρότερη από τις δύο κόρες της οικογένειας Ιωαννίδου, ξεπερνούσε τις επιστημονικές αναζητήσεις των γονιών της. Οι συζητήσεις στο σπίτι περιστρέφονταν γύρω από την οικογένεια, τα πνευματικά ζητήματα, την τέχνη και τον πολιτισμό.

Με πυξίδα την επιστήμη

«Ηταν δύο άνθρωποι ιδιαίτερα προοδευτικοί για την εποχή τους», περιγράφει η κ. Ιωαννίδου και στέκεται ιδιαίτερα στη μητέρα της που σε μια ανδροκρατούμενη κοινωνία κατάφερε να ακολουθήσει τον δικό της δρόμο στην επιστήμη. «Η μητέρα μου δεν βρήκε προσωπικές δυσκολίες, γιατί είχε μεγάλη υποστήριξη από τη δική της μητέρα».

Με θαυμασμό μάς μιλά και για τον πατέρα της Γεώργιο Ιωαννίδη που τον Ιούνιο του 1924, αμέσως μετά τον γάμο του με τη Μελά, κλήθηκε από τις υγειονομικές αρχές να ταξιδέψει στην Πάτρα, όπου είχε ξεσπάσει επιδημία πανώλης.

«Ο πατέρας μου είχε διοριστεί για να αντιμετωπίσει εκείνη την κατάσταση. Ο γάμος των γονιών μου είχε γίνει στις 24 Ιουνίου του 1924 και λίγες μέρες μετά πήγαν μαζί στην Πάτρα», περιγράφει σήμερα η κόρη τους.

Χρέος απέναντι στην Ιστορία

Το περιστατικό αυτό αποτελεί ένα μόνο κεφάλαιο στην πορεία δύο επιστημόνων που συνέδεσαν το όνομά τους με την ανάπτυξη της μικροβιολογίας, της χημείας και της δημόσιας υγείας στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου. Τη διαδρομή τους ανασυνθέτει η ερευνήτρια και συγγραφέας Χριστίνα Ν. Φίλιππα στο βιβλίο της με τίτλο «Γεώργιος Σπ. Ιωαννίδης – Ζωή Μελά-Ιωαννίδη: Πρωτοπόροι επιστήμονες στο Ελληνικό Ινστιτούτο Παστέρ», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Απαρσις και παρουσιάστηκε την Παρασκευή 16 Οκτωβρίου στην Πάτρα.

Η έρευνα αρχικά επικεντρώθηκε στη ζωή της Μελά καθώς η συγγραφέας αναζητούσε τα ονόματα των πρώτων γυναικών που πέρασαν το κατώφλι του ελληνικού πανεπιστημίου. «Ανακάλυψα ότι στη σχολή της Χημείας, η οποία ιδρύθηκε το 1919, η πρώτη γυναίκα που εγγράφηκε ήταν η Ζωή Μελά, κόρη του Παύλου Μελά και της Ναταλίας Δραγούμη», αναφέρει η κ. Φίλιππα στην «Κ».

Η ανακάλυψη αυτή την οδήγησε στη συνέχεια στον σύζυγό της, τον γιατρό από το Αίγιο, Γεώργιο Ιωαννίδη, και στο έργο του στο Ελληνικό Ινστιτούτο Παστέρ. Εκείνο που την εντυπωσίασε περισσότερο ήταν οι επιλογές των δύο ανθρώπων. Από αστικές οικογένειες και οι δύο θα μπορούσαν, όπως λέει, να είχαν ακολουθήσει μια διαφορετική, περισσότερο άνετη ζωή.

Εκείνη, μία νέα γυναίκα, γόνος μεγαλοαστικών οικογενειών της Αθήνας, πολύφερνη νύφη, θα μπορούσε, όπως οι περισσότερες γυναίκες της τάξης της, να «καλοπαντρευτεί», να τεκνοποιήσει και να ασχολείται με «φιλανθρωπικά τέια» και βεγγέρες.

«Εκείνος, ως νεαρός γιατρός και μάλιστα γιος γιατρού σε επαρχιακή πόλη που άκμαζε λόγω της σταφίδας στις αρχές του περασμένου αιώνα, θα μπορούσε να έχει εξασφαλισμένο “καλό γάμο”, καριέρα και τρυφηλή ζωή στη γενέτειρά του. Εκείνη, μία νέα γυναίκα, γόνος μεγαλοαστικών οικογενειών της Αθήνας, πολύφερνη νύφη, θα μπορούσε, όπως οι περισσότερες γυναίκες της τάξης της, να “καλοπαντρευτεί”, να τεκνοποιήσει και να ασχολείται με “φιλανθρωπικά τέια” και βεγγέρες», λέει η κ. Φίλιππα. «Τίποτα απ’ όλα αυτά δεν συνέβη, γιατί αμφότεροι δεν τα επεδίωξαν και ίσως και να τα αρνήθηκαν».

Η γνωριμία της συγγραφέα με τη Ναταλία Ιωαννίδου της άνοιξε τον δρόμο για μια έρευνα που διήρκεσε έξι χρόνια. Στη διάθεσή της είχε πλέον προσωπικές μαρτυρίες και αδημοσίευτο υλικό από το εκτεταμένο αρχείο των οικογενειών Δραγούμη και Μελά, το οποίο δωρήθηκε από την Ιωαννίδου στο Μορφωτικό Ιδρυμα Εθνικής Τραπέζης.

«Θεώρησα χρέος μου να τους τιμήσω καταγράφοντας όλα όσα έμαθα για εκείνους, έχοντας την πεποίθηση ότι η “σκόνη” της Ιστορίας δεν πρέπει να σκεπάζει προσωπικότητες που ωφέλησαν την επιστήμη και τον άνθρωπο», σημειώνει η κ. Φίλιππα.

Η πανώλη στην Πάτρα

Τον Ιούνιο του 1924, η Πάτρα βρέθηκε αντιμέτωπη με μια σοβαρή υγειονομική κρίση. Η πανώλη εμφανίστηκε αρχικά σε έναν προσφυγικό καταυλισμό, όπου οι συνθήκες διαβίωσης ήταν εξαιρετικά δύσκολες. Οι πρόσφυγες ζούσαν στοιβαγμένοι στην παλιά «μπαράκα» της Γεροκωστοπούλου, σε χώρους που μοιράζονταν ακόμη και με ποντίκια.

«Οι συνθήκες ήταν πολύ δύσκολες για πολλούς λόγους» τονίζει η Χριστίνα Φίλιππα και εξηγεί: «Η νόσος, που άρχισε να εξαπλώνεται και να σκορπά θάνατο, αποκάλυψε με οδυνηρό τρόπο τις ελλείψεις στην οργάνωση στον τομέα της δημόσιας υγείας, αλλά και την αδιαφορία του κράτους, διαχρονικά».

 Αλλοι κρύβονταν για να μη στιγματιστούν και απομονωθούν, ενώ άλλοι ζητούσαν θεραπεία από τσαρλατάνους-κομπογιαννίτες.

Η απουσία κατάλληλων νοσοκομειακών υποδομών δυσχέραινε την περίθαλψη των ασθενών. Υπήρχε όμως κι ένας ακόμη αντίπαλος απέναντι στη μεταδοτική νόσο.

«Οι γιατροί είχαν να αντιμετωπίσουν τον φόβο και τη ντροπή της μεταδοτικής νόσου, συναισθήματα που παρέλυαν το μυαλό των ανθρώπων. Αλλοι κρύβονταν για να μη στιγματιστούν και απομονωθούν, ενώ άλλοι ζητούσαν θεραπεία από τσαρλατάνους-κομπογιαννίτες. Και η νόσος κάλπαζε και σάρωνε στο διάβα της. Ολα αυτά δυσχέραιναν ακόμη περισσότερο την αποστολή του Ιωαννίδη και των υγειονομικών συναδέλφων του», περιγράφει η συγγραφέας.

Μια γυναίκα που χάραξε τον δικό της δρόμο

Την ίδια ώρα, η Ζωή Μελά δεν περιορίστηκε ούτε στιγμή στον ρόλο της συζύγου ενός διακεκριμένου γιατρού. Από νεαρή ηλικία επέλεξε να ακολουθήσει την επιστήμη, παρά τις επιφυλάξεις που υπήρχαν στο ευρύτερο περιβάλλον.

«Οσο και αν φαίνεται περίεργο, η Ζωή Μελά υπήρξε από παιδί μία αυτόνομη προσωπικότητα, η οποία τράβηξε έναν δικό της δρόμο που καμία σκιά δεν τον έκρυψε», σημειώνει η Χριστίνα Φίλιππα. «Οχι μόνο με την απόφασή της να σπουδάσει, παρά κάποιες αντιρρήσεις του οικογενειακού περιβάλλοντός της, εκτός της μητέρας της, αλλά και αργότερα, όταν διεκδίκησε με μακρόχρονους αγώνες το δικαίωμα της ισονομίας και ισοπολιτείας των γυναικών μέσα από τους χώρους εργασίας της».

Το 1924, η Μελά υπήρξε η μοναδική γυναίκα ανάμεσα στα ιδρυτικά μέλη της Ενωσης Ελλήνων Χημικών. Μάλιστα, σύμφωνα με την έρευνα της συγγραφέως, η Ενωση ιδρύθηκε στο σπίτι της οικογένειας Μελά και το πρώτο χειρόγραφο του καταστατικού της γράφτηκε από την ίδια. Το 1925 έγινε προϊσταμένη του Χημικού Τμήματος του Κεντρικού Υγειονομικού Συμβουλίου, ενώ δύο χρόνια αργότερα προσλήφθηκε στο Ελληνικό Ινστιτούτο Παστέρ. Παράλληλα ασχολήθηκε με τη διδασκαλία και το 1930 ανέλαβε τη διεύθυνση του Χημικού Εργαστηρίου του νοσοκομείου του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού. Η δράση της δεν περιορίστηκε, ωστόσο, στα εργαστήρια. Κατά τη διάρκεια της Κατοχής διετέλεσε πρόεδρος του Συνδέσμου Ελληνίδων Επιστημόνων.

«Θα αφήσει σημαντικό έργο, όπως αργότερα, το 1978, θα δηλώσει και η Αμαλία Φλέμινγκ, πλέκοντας σε συνέντευξή της το εγκώμιο για την προεδρία της Μελά», αναφέρει η κ. Φίλιππα.

Το 1984 η Μελά τιμήθηκε από την Ενωση Ελλήνων Χημικών για τη δράση της κατά τη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής, ενώ η επιστημονική της διαδρομή στο Ινστιτούτο Παστέρ ολοκληρώθηκε το 1962, όταν συνταξιοδοτήθηκε από τη θέση της υποδιευθύντριας.

Το αποτύπωμα στο Ινστιτούτο Παστέρ

Ο Γεώργιος Ιωαννίδης εντάχθηκε το 1926 στο Ελληνικό Ινστιτούτο Παστέρ, όπου ανέλαβε τη διεύθυνση του Εργαστηρίου Μικροβιολογίας και Μυκητολογίας. Ασχολήθηκε συστηματικά με την ανθρώπινη μυκητολογία, ενώ το επιστημονικό του έργο περιλάμβανε την παρασκευή εμβολίων και ορών, εξειδικευμένες εργαστηριακές εξετάσεις και περισσότερες από 50 δημοσιευμένες ερευνητικές εργασίες. Το σημαντικότερο μέρος της προσπάθειάς του συνδέθηκε, ωστόσο, με την αντιμετώπιση της φυματίωσης.

«Ο Ιωαννίδης αφιερώθηκε ψυχή τε και σώματι στο έργο διάδοσης του αντιφυματικού εμβολίου σε εποχές που υπήρχε δυσπιστία για την αποτελεσματικότητά του, όχι μόνο στην Ελλάδα», σημειώνει η κ. Φίλιππα.

Η Ελλάδα, σύμφωνα με τη συγγραφέα, υπήρξε η πρώτη χώρα μετά τη Γαλλία που παρασκεύασε, το 1925, στο Ελληνικό Ινστιτούτο Παστέρ το εμβόλιο BCG για βρέφη και νήπια. Ο Ιωαννίδης, επικεφαλής μιας μικρής ομάδας μικροβιολόγων, εργάστηκε τα επόμενα χρόνια για την ενημέρωση της ιατρικής κοινότητας και τη διάδοση του εμβολιασμού. Το 1949 τού ανατέθηκε η διεύθυνση του Εργαστηρίου BCG, αναλαμβάνοντας την ευθύνη για την ασφάλεια, την αποτελεσματικότητα και την επάρκεια του παραγόμενου εμβολίου.

«Ενα χρόνο αργότερα ο Ιωαννίδης θα γίνει ο πρώτος Ελληνας που αναλαμβάνει θέση υποδιευθυντή στο Ελληνικό Ινστιτούτο Παστέρ. Κοντά του μαθήτευσαν νεότεροι γιατροί, μεταξύ των οποίων και ο Γρηγόρης Λαμπράκης, που το 1950 πραγματοποίησε ερευνητικές εργασίες υπό την επίβλεψή του», σημειώνει η κ. Φίλιππα.

Σεμνοί και αφοσιωμένοι στο έργο τους

Ο Ιωαννίδης και η Μελά τιμήθηκαν από τη γαλλική κυβέρνηση με το παράσημο της Λεγεώνας της Τιμής. Ωστόσο, παρά τη σημαντική επιστημονική τους διαδρομή, τα ονόματά τους παραμένουν σήμερα ελάχιστα γνωστά στο ευρύ κοινό, εξηγεί η ερευνήτρια.

«Η αναγνωρισιμότητά τους, λόγω της ταπεινότητας του χαρακτήρα τους, είναι ελάχιστη συγκρινόμενη με την προσφορά τους προς το έθνος», υπογραμμίζει η κ. Φίλιππα. «Επειτα από έρευνα έξι χρόνων η εικόνα που σχημάτισα ήταν δύο σεμνών, μετριοφρόνων και ακέραιων ανθρώπων, αφοσιωμένων στο έργο τους με ανιδιοτέλεια και αυταπάρνηση. Αξίες που παραμένουν εξαιρετικά επίκαιρες στην εποχή μας», καταλήγει.

ΒΙΚΥ ΚΑΤΕΧΑΚΗ

ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Υπάρχει μια βαθιά αντίφαση στη ζωή και στο έργο του Βίνσεντ βαν Γκογκ. Ένας άνθρωπος που βασανίστηκε από τη μοναξιά, τη φτώχεια, την απόρριψη και τις προσωπικές του δοκιμασίες, άφησε πίσω του μια ζωγραφική γεμάτη φως, χρώμα και μια σχεδόν ανεξάντλητη αγάπη για τη ζωή.

Αυτή η αντίφαση γίνεται ακόμη πιο συγκινητική όταν διαβάζει κανείς τις επιστολές του προς τον μικρότερο αδελφό του, Τεό. Δεν πρόκειται μόνο για την αλληλογραφία δύο αδελφών που συνδέονταν με βαθιά αγάπη. Είναι ένα σπάνιο ντοκουμέντο της εσωτερικής ζωής ενός καλλιτέχνη: οι αγωνίες του, οι απογοητεύσεις, οι οικονομικές δυσκολίες, οι σκέψεις του για την τέχνη, αλλά και η ακατάπαυστη ανάγκη του να ανακαλύπτει την ομορφιά στα πιο απλά πράγματα.

Μέσα από αυτές τις επιστολές αναδύεται ένας Βαν Γκογκ διαφορετικός από τον θρυλικό, βασανισμένο ζωγράφο της συλλογικής φαντασίας. Ένας άνθρωπος που, ενώ δυσκολευόταν να συμφιλιωθεί με την ίδια του τη ζωή, δεν έπαυε να την παρατηρεί με πάθος, να αναγνωρίζει την αξιοπρέπεια των ταπεινών και να αναζητά το φως ακόμη και στις πιο σκοτεινές στιγμές.

Κάποιες από τις επιστολές του προς τον Τεό 

-Χάγη, 6–7 Ιουλίου 1882 — Το άδειο σπίτι

 Ο Βανγκ μιλάει στον Τεό για τη μοναξιά που ένιωθε πριν αποκτήσει μια μορφή οικογενειακής ζωής με τη Σιέν και το παιδί της. Αναρωτιέται αν η ζωή χωρίς κάποιον να αγαπάς είναι πραγματικά ζωή. Και παραδέχεται ότι η αφοσίωση στην τέχνη δίνει νόημα στην ύπαρξή του, ακόμη και στις δύσκολες στιγμές.

– Χάγη, 21 Ιουλίου 1882 — Ο άνθρωπος που θεωρείται ασήμαντος

 Ο Βίνσεντ αναρωτιέται πώς τον βλέπουν οι άλλοι: σαν έναν παράξενο, δυσάρεστο άνθρωπο, χωρίς θέση στην κοινωνία. Θέλει, όμως, μέσα από τη ζωγραφική του να αποκαλύψει τι υπάρχει στην καρδιά ενός ανθρώπου που οι άλλοι θεωρούν ασήμαντο.

-Χάγη, 31 Ιουλίου 1882 — Τι οφείλει να κάνει ένας ζωγράφος

 Μια μικρή διακήρυξη για την τέχνη. Ο Βίνσεντ υποστηρίζει ότι ο ζωγράφος οφείλει να παρατηρεί βαθιά τη φύση και να μεταφέρει στο έργο του τα προσωπικά του αισθήματα, ώστε να μπορούν να τα κατανοήσουν οι άλλοι. Αντιμετωπίζει με επιφύλαξη τη δημιουργία έργων αποκλειστικά με στόχο την πώλησή τους.

 -Χάγη, 11 Φεβρουαρίου 1883 — Η αγάπη δεν πεθαίνει με την πρώτη απογοήτευση.

Μια επιστολή με μια πολύ όμορφη εικόνα: η αγάπη, όπως και η φύση, περνά από περιόδους μαρασμού και αναγέννησης. Ο Βίνσεντ παρομοιάζει τις αλλαγές της αγάπης με την άμπωτη και την πλημμυρίδα. Τα νερά υποχωρούν και επιστρέφουν, αλλά η θάλασσα παραμένει. Και θεωρεί την αγάπη όχι μόνο συναίσθημα, αλλά κυρίως πράξη.

Τρεις πίνακές του (Οι Πατατοφάγοι, Το Υπνοδωμάτιο στην Αρλ και Η Έναστρη Νύχτα)  μας επιτρέπουν να παρακολουθήσουμε αυτή την αναζήτηση, έχοντας ως πολύτιμο συνομιλητή τις ίδιες του τις επιστολές.

 Οι Πατατοφάγοι, 1885

Πέντε άνθρωποι γύρω από ένα τραπέζι. Ένα πιάτο πατάτες, λίγος καφές, μια λάμπα. Τα πρόσωπα τραχιά, τα χέρια παραμορφωμένα από τον μόχθο. Τίποτε ωραίο με τη συμβατική έννοια. Κι όμως, υπάρχει μια βαθιά ανθρώπινη ομορφιά.

Στην επιστολή της 30ής Απριλίου 1885 προς τον Τεό, ο Βαν Γκογκ εξηγεί ότι ήθελε να δείξει πως οι άνθρωποι αυτοί είχαν σκάψει τη γη με τα ίδια χέρια που τώρα έβαζαν στο πιάτο τους. Το φαγητό τους ήταν τίμια κερδισμένο. Δεν ήθελε να εξωραΐσει τους χωρικούς, αλλά να αποδώσει την αλήθεια της ζωής τους.

 Αρλ,  1889 — Η δουλειά τον κρατά όρθιο

Έχοντας περάσει μια δύσκολη περίοδο, ο Βίνσεντ εξηγεί στον Τεό ότι η ζωγραφική δεν είναι απλώς μια απασχόληση που του αποσπά την προσοχή. Τον βοηθά να διατηρεί μια τάξη στην καθημερινότητά του. Συνεχίζει να δημιουργεί, να διαβάζει και να συζητά για τέχνη, ακόμη και όταν αντιμετωπίζει σοβαρές δυσκολίες.

Επιστολή 745 

Το Υπνοδωμάτιο στην Αρλ, 1888

Ένα κρεβάτι, δύο καρέκλες, ένας μικρός καθρέφτης, μερικοί πίνακες στους τοίχους. Ένα δωμάτιο απλό, σχεδόν παιδικό. Και εδώ συμβαίνει κάτι εκπληκτικό. Ο άνθρωπος που τόσο συχνά ταλανίζεται από εσωτερική ανησυχία επιλέγει να ζωγραφίσει τη γαλήνη.

Στις 16 Οκτωβρίου 1888 γράφει στον Τεό ότι τα χρώματα πρέπει να δημιουργούν την αίσθηση της ανάπαυσης. Επιθυμεί η θέαση του πίνακα να ξεκουράζει το μυαλό, ή μάλλον τη φαντασία.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Δεν ξέρουμε αν ο ίδιος αισθανόταν αυτή τη γαλήνη. Ξέρουμε, όμως, ότι επιδίωξε συνειδητά να τη δημιουργήσει με τη ζωγραφική του. Ίσως ζωγράφιζε όχι μόνο όσα έβλεπε, αλλά και όσα είχε ανάγκη.

Η έναστρη Νύχτα, 1889, Η αναζήτηση του άπειρου 

Σεν-Ρεμί. Ο Βαν Γκογκ βρίσκεται στο θεραπευτήριο και ζωγραφίζει έναν ουρανό που μοιάζει να κινείται αδιάκοπα. Το χωριό κοιμάται. Τα σπίτια είναι ήσυχα. Αλλά πάνω τους ο ουρανός στροβιλίζεται, τα άστρα πάλλονται, το κυπαρίσσι υψώνεται σαν φλόγα. Ο πίνακας συνδυάζει την παρατήρηση με τη μνήμη και τη φαντασία. Δεν είναι μια πιστή καταγραφή όσων έβλεπε από το παράθυρό του. Είναι μια νέα πραγματικότητα που δημιουργεί ο ίδιος.

Επιστολή 782

«Επιτέλους έχω ένα τοπίο με ελιές, καθώς και μια νέα μελέτη ενός έναστρου ουρανού“, γράφει στον Τεό.
“Αν και δεν έχω δει τους τελευταίους καμβάδες ούτε του Γκογκέν ούτε του Μπερνάρ, είμαι αρκετά σίγουρος ότι αυτές οι δύο μελέτες για τις οποίες μιλώ είναι συγκρίσιμες στο συναίσθημα. Όταν θα έχεις δει αυτές τις δύο μελέτες για λίγο, καθώς και εκείνη με τον κισσό, θα μπορέσω ίσως να σου δώσω, καλύτερα απ’ ό,τι με λόγια, μια ιδέα για τα πράγματα που ο Γκογκέν, ο Μπερνάρ κι εγώ κουβεντιάζαμε μερικές φορές και μας απασχολούσαν. Δεν είναι μια επιστροφή στο ρομαντικό ή σε θρησκευτικές ιδέες, όχι. Ωστόσο, ακολουθώντας τον δρόμο του Ντελακρουά, περισσότερο απ’ όσο φαίνεται, μέσα από το χρώμα και ένα πιο αποφασιστικό σχέδιο παρά από την ακρίβεια της οφθαλμαπάτης, θα μπορούσε κανείς να εκφράσει μια φύση της υπαίθρου που είναι πιο αγνή από τα προάστια, τα μπαρ του Παρισιού.“

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Ενώ η προσωπική του ζωή περιορίζεται δραματικά, ο ζωγραφικός του κόσμος μοιάζει να απλώνεται μέχρι το άπειρο.

Ολλανδία, μουσείο Kröller-Müller: Τεράστια συλλογή του Βίνσεντ βαν Γκογκ επανενώνεται για πρώτη φορά από το 1984

Μια παιδική ηλικία στη σκιά της βίας

Το μάθημα του 2002 και η «αποδαιμονοποίηση»

Η οριστική ρήξη και ο «Εθνικός Συναγερμός»

Η σχέση της Ακροδεξιάς με τον Πολιτισμό

Ο άνθρωπος που πέρασε σχεδόν τρεις δεκαετίες στο Σοσιαλιστικό Κόμμα, υπηρέτησε ως υπουργός και στη συνέχεια οικοδόμησε ένα από τα σημαντικότερα κινήματα της γαλλικής ριζοσπαστικής Αριστεράς. Μια πολιτική διαδρομή που συνδέει την παράδοση της Γαλλικής Επανάστασης με τις συγκρούσεις της σημερινής Ευρώπης.

Οι φωτογραφίες του που κυκλοφορούν στο διεθνή Τύπο περιστοιχιζόμενος από νέους, μαθητές και φοιτητές αποτελούν ένα ελάχιστο δείγμα της μεγάλης επιρροής ενός πληθωρικού ηγέτη προς τη γαλλική νεολαία. Φαίνεται όμως ότι επηρεάζει για εντελώς

Ο Ζαν-Λικ Μελανσόν δεν εμφανίστηκε ξαφνικά στην πολιτική σκηνή της Γαλλίας ως ηγέτης των «Ανυπότακτων». Πίσω από τον οξύ πολιτικό του λόγο, τις μαζικές συγκεντρώσεις και τη διαρκή αντιπαράθεση με το πολιτικό κατεστημένο βρίσκεται μια πορεία μισού αιώνα, που ξεκινά από την τροτσκιστική Αριστερά, περνά από το Σοσιαλιστικό Κόμμα του Φρανσουά Μιτεράν και καταλήγει στην προσπάθεια ανασυγκρότησης της γαλλικής Αριστεράς γύρω από τη λαϊκή κυριαρχία και τη λεγόμενη «επανάσταση των πολιτών».

Γεννημένος στις 19 Αυγούστου 1951 στην Ταγγέρη του Μαρόκου, όταν η πόλη βρισκόταν ακόμη υπό ειδικό διεθνές καθεστώς, μεγάλωσε σε οικογένεια γαλλικής καταγωγής. Ο πατέρας του εργαζόταν στα ταχυδρομεία και η μητέρα του ήταν δασκάλα. Μετά τον χωρισμό των γονιών του εγκαταστάθηκε με τη μητέρα του στη Γαλλία, στην περιοχή του Ζυρά.

Τα νεανικά του χρόνια συνέπεσαν με τη μεγάλη πολιτική αναταραχή του Μάη του 1968. Σπούδασε φιλοσοφία στην Μπεζανσόν, εργάστηκε σε διάφορες δουλειές, μεταξύ των οποίων και στη δημοσιογραφία, και εντάχθηκε σε μια τροτσκιστική οργάνωση.  Επηρεάστηκε από τον μαρξισμό, τον γαλλικό ρεπουμπλικανισμό, αλλά και τη Γαλλική Επανάσταση.

Τα χρόνια του Μιτεράν

Το 1976 εντάχθηκε στο Σοσιαλιστικό Κόμμα, ενώ το 1986 εξελέγη γερουσιαστής της Εσόν, ένας από τους νεότερους της εποχής του. Η σχέση του με τον Μιτεράν ήταν καθοριστική. Ο Μελανσόν ανήκε στην αριστερή πτέρυγα του κόμματος και υποστήριζε ότι ο σοσιαλισμός δεν έπρεπε να περιοριστεί στη διαχείριση της οικονομίας της αγοράς. Ωστόσο, στην πορεία και μάλιστα το 1992 υποστήριξε τη Συνθήκη του Μάαστριχτ, επιλογή που αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον αν συγκριθεί με τη μετέπειτα έντονη κριτική του στην οικονομική αρχιτεκτονική της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το 1988 συμμετείχε στην ίδρυση της εσωκομματικής τάσης σοσιαλιστική αριστερά, με στόχο να διατηρηθεί ισχυρή αριστερή φωνή μέσα στο Σοσιαλιστικό Κόμμα.

Υπουργός στην κυβέρνηση Ζοσπέν

Από τον Μάρτιο του 2000 έως τον Μάιο του 2002, ο Μελανσόν διετέλεσε εντεταλμένος υπουργός Επαγγελματικής Εκπαίδευσης στην κυβέρνηση του Λιονέλ Ζοσπέν. Ήταν η εποχή της λεγόμενης πληθυντικής Αριστεράς, που συγκέντρωνε σοσιαλιστές, κομμουνιστές, οικολόγους και άλλες αριστερές δυνάμεις.

Η ήττα του Ζοσπέν στις προεδρικές εκλογές του 2002 και η απροσδόκητη πρόκριση του Ζαν-Μαρί Λεπέν στον δεύτερο γύρο προκάλεσαν βαθιά κρίση στη γαλλική Αριστερά. Για τον Μελανσόν, το πρόβλημα δεν ήταν μόνο εκλογικό. Ήταν και ιδεολογικό. Πίστευε ότι το Σοσιαλιστικό Κόμμα είχε απομακρυνθεί από τα κοινωνικά στρώματα που ιστορικά εκπροσωπούσε.

Το δημοψήφισμα που άλλαξε την πορεία του

Το 2005 αποτέλεσε καμπή. Η Γαλλία κλήθηκε να αποφασίσει με δημοψήφισμα για τη Συνθήκη που θα θέσπιζε ένα Ευρωπαϊκό Σύνταγμα. Η ηγεσία του Σοσιαλιστικού Κόμματος υποστήριξε το «ναι». Ο Μελανσόν τάχθηκε υπέρ του «όχι», συμμετέχοντας σε μια ευρύτερη κινητοποίηση της αριστερής πτέρυγας και άλλων πολιτικών δυνάμεων.

Το «όχι» επικράτησε με περίπου 55%. Ο Μελανσόν ερμήνευσε το αποτέλεσμα ως ένδειξη της απόστασης ανάμεσα στις πολιτικές ελίτ και σε σημαντικό μέρος της κοινωνίας. Η διαφωνία του με την ευρωπαϊκή κατεύθυνση του κόμματός του είχε πλέον μετατραπεί σε στρατηγική ρήξη. Το 2008 αποχώρησε από το Σοσιαλιστικό Κόμμα και ίδρυσε, μαζί με τον Μαρκ Ντολέζ, το Parti de gauche, το Κόμμα της Αριστεράς. Δεν εγκατέλειπε την Αριστερά. Εγκατέλειπε την πεποίθηση ότι μπορούσε να τη μετασχηματίσει παραμένοντας στο εσωτερικό της σοσιαλδημοκρατίας.

Η γέννηση του «Ανυπότακτου»

Στις προεδρικές εκλογές του 2012 κατέβηκε ως υποψήφιος του Front de gauche, μιας συμμαχίας στην οποία συμμετείχε και το Γαλλικό Κομμουνιστικό Κόμμα, συγκεντρώνοντας 11,1% των ψήφων. Το 2016 δημιούργησε την «Ανυπότακτη Γαλλία». Η νέα πολιτική οργάνωση δεν επιδίωκε απλώς να αποτελέσει ένα ακόμη κόμμα στα αριστερά των Σοσιαλιστών. Ο Μελανσόν προσπάθησε να συγκροτήσει ένα ευρύτερο λαϊκό κίνημα, με αναφορές στην κοινωνική δικαιοσύνη, την οικολογική μετάβαση, τη δημοκρατική ανασυγκρότηση και την αμφισβήτηση των ευρωπαϊκών πολιτικών λιτότητας.

Το 2017 συγκέντρωσε 19,58% στις προεδρικές εκλογές. Το 2022 έφτασε στο 21,95%, μένοντας εκτός δεύτερου γύρου για μικρή διαφορά. Η εκλογική του βάση ενισχύθηκε ιδιαίτερα μεταξύ νεότερων ψηφοφόρων, κατοίκων μεγάλων πόλεων και κοινωνικών ομάδων που αισθάνονταν απομακρυσμένες από τα παραδοσιακά κόμματα.

Ο Ροβεσπιέρος ως πολιτική αναφορά

Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες πλευρές του Μελανσόν είναι η σχέση του με τη Γαλλική Επανάσταση και ειδικότερα με τον Μαξιμιλιανό Ροβεσπιέρο. Ο Μελανσόν δεν κρύβει τον θαυμασμό του γι’ αυτόν. Σε συνέντευξη του στην Κοριέρε ντε λα Σέρα, το Μάιο του 2025, αναφέρθηκε στην αντίθεση του Ροβεσπιέρου προς τη δουλεία – θεωρώντας την σπουδαίο γεγονός – και στην πεποίθηση ότι η πολιτική δεν πρέπει να υποτάσσεται στην οικονομία και κυρίως στην οικονομική σκοπιμότητα. Για τον Μελανσόν, ο Ροβεσπιέρος εκφράζει κυρίως την ιδέα ότι η λαϊκή βούληση μπορεί να ανατρέψει κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες που παρουσιάζονται ως αναπόφευκτες. Αλλά δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι ο Ροβεσπιέρος παραμένει βαθιά αμφιλεγόμενη μορφή, εξαιτίας του ρόλου του στην περίοδο της Επαναστατικής Τρομοκρατίας.

Στο επίκεντρο του πολιτικού του προγράμματος  του Μελανσόν βρίσκεται η πρόταση για μια Έκτη Γαλλική Δημοκρατία.  Θεωρεί δε. ότι το προεδρικό σύστημα της Πέμπτης Δημοκρατίας συγκεντρώνει υπερβολική εξουσία στο πρόσωπο του προέδρου και προτείνει συντακτική διαδικασία, ενίσχυση της λαϊκής συμμετοχής και θεσμικές αλλαγές που θα περιόριζαν τον προεδρικό συγκεντρωτισμό.

Στην οικονομία υποστηρίζει την αύξηση των δημόσιων επενδύσεων, την αναδιανομή του πλούτου, την ενίσχυση των εργασιακών δικαιωμάτων και την οικολογική μετάβαση μέσω κρατικού σχεδιασμού. Η σχέση του με την Ευρωπαϊκή Ένωση παραμένει σύνθετη. Δεν περιορίζεται σε ένα αίτημα αποχώρησης από την Ένωση, αλλά επιδιώκει τη ριζική αλλαγή των οικονομικών της κανόνων, ακόμη και μέσω μονομερούς ανυπακοής σε ορισμένες ευρωπαϊκές δεσμεύσεις.

Οι υποστηρικτές του αναγνωρίζουν σε αυτόν τον πολιτικό που αναζωογόνησε τη ριζοσπαστική Αριστερά και επανέφερε στο επίκεντρο ζητήματα κοινωνικής ανισότητας και λαϊκής κυριαρχίας. Οι επικριτές του, ακόμη και πρώην συνεργάτες του, καταγγέλλουν συγκεντρωτικές πρακτικές, προσωπικό έλεγχο της πολιτικής οργάνωσης και δυσκολία αποδοχής της εσωτερικής διαφωνίας.

Οι θέσεις του για τη Ρωσία, το ΝΑΤΟ, τον πόλεμο στην Ουκρανία και τη σύγκρουση Ισραήλ–Παλαιστινίων έχουν επίσης προκαλέσει έντονες αντιπαραθέσεις. Η στάση του απέναντι στη Χαμάς μετά την επίθεση της 7ης Οκτωβρίου 2023 επικρίθηκε επειδή η αρχική ανακοίνωση της οργάνωσής του δεν χαρακτήριζε ρητά την επίθεση τρομοκρατική. Ο ίδιος και η πολιτική του παράταξη υποστήριξαν ότι καταδικάζουν τις επιθέσεις εναντίον αμάχων, επιμένοντας παράλληλα στην ανάγκη αντιμετώπισης της ισραηλινοπαλαιστινιακής σύγκρουσης με βάση το διεθνές δίκαιο.

Στις βουλευτικές εκλογές του 2024, η Ανυπότακτη Γαλλία συμμετείχε στο Νέο Λαϊκό Μέτωπο, μαζί με Σοσιαλιστές, Οικολόγους και Κομμουνιστές. Η συμμαχία ανέδειξε τόσο τη δυνατότητα κοινής δράσης της Αριστεράς όσο και τις σοβαρές εσωτερικές της διαφωνίες.

Η προσωπική του πορεία συμπυκνώνει πολλές από τις μεταβολές της ευρωπαϊκής Αριστεράς. Από τη σοσιαλιστική κυβερνητική εμπειρία στην κριτική της παγκοσμιοποίησης, από τον ευρωπαϊσμό του Μάαστριχτ στην αμφισβήτηση των ευρωπαϊκών οικονομικών κανόνων και από την κομματική πολιτική στην αναζήτηση ενός ευρύτερου λαϊκού κινήματος.

Ρ.Μ.

Το τέλος της Προεδρίας Μακρόν και η πορεία προς τη διαδοχή του χαρακτηρίζονται από τρεις παράλληλες αλληλο-τροφοδοτούμενες κρίσεις: οικονομική, πολιτική και κοινωνική. Αποκαλύπτουν βαθύτερα προβλήματα- όπως η γήρανση του πληθυσμού, η οποία έχει οδηγήσει σε μιαν άτονη οικονομία, σε μια πολιτική συντήρησης του κατεστημένου, σε μια de facto υποτίμηση της νεολαίας.

Η εκλογική επιρροή του αυξανόμενου αριθμού των ηλικιωμένων βαρύνει καθοριστικά τον
προϋπολογισμό με το υπέρμετρο κόστος των συντάξεων και της υγείας. Η Γαλλία συντηρεί το σύστημα αυτό καταφεύγοντας στον δανεισμό. Δανείζεται για την εξυπηρέτηση του χρέους όσα ξοδεύει για την εκπαίδευση. Προσπαθεί να αποτρέψει την όποια
νεανική διαμαρτυρία με κολακείες και ψευδεπίγραφες υποσχέσεις. Άμβλυνε αισθητά την ιεραρχία, χαλάρωσε την πειθαρχία, υιοθέτησε την τακτική της ήσσονος προσπαθείας, υπέκυψε στους συρμούς. Εξίσωσε ανηλίκους και ενηλίκους.

Η υποβάθμιση αυτή νομιμοποιήθηκε και από τα παλαιότερα αποδομητικά ιδεολογήματα του Μαϊου 1968. Σήμερα διαπιστώνεται πανταχόθεν η πτώση του μορφωτικού επιπέδου και η μηδενική αντοχή στις όποιες δυσκολίες και τις απογοητεύσεις της καθημερινότητας. Το πρόγραμμα PISA ανέδειξε εμφατικά τα γνωστικά ελλείμματα.

Παραλλήλως, η ψηφιακή τεχνολογία και τα κοινωνικά δίκτυα, καθώς προσφέρουν στιγμιαία πληροφορία και εύπεπτα συνθήματα, συνεπάγονται μειωμένη
συγκέντρωση και, επομένως, απουσία εμβάθυνσης και κρίσης. Η ήδη προβληματική κατάσταση έχει επιδεινωθεί ραγδαία. Η διδασκαλία έχει καταστεί επικίνδυνη, σχεδόν αδύνατη στις “ευαίσθητες” περιοχές. Οι απόφοιτοι των Πανεπιστημίων δύσκολα επιλέγουν το εκπαιδευτικό επάγγελμα.

Στους νέους κυριαρχεί προοδευτικά η προσφυγή στη βία- όχι μόνον ως προς την Πολιτεία, τους υπευθύνους ή την αστυνομία, αλλά και εναντίον των ίδιων των εκπαιδευτικών και, έτι χείρον, έναντι όσων ομηλίκων τους διαφωνούν ή ανθίστανται. Απουσιάζει το εργαλείο της κρίσης, ο σεβασμός, η υπομονή, η ενσυναίσθηση· ώστε τα αρνητικά ερεθίσματα λειτουργούν άφιλτρα· δεν περνούν ούτε από σκέψη ούτε από ψυχική επεξεργασία. Όλα εντάσσονται στη λογική της αμεσότητας- όπως στα ηλεκτρονικά παιχνίδια.

Το πολιτικό σύστημα, αδιέξοδο, δεν προσφέρει ανάπτυξη· ανέχεται εμπράκτως την ανισότητα, καθώς κάθε πληθυσμιακή κατηγορία προσπαθεί να επιβιώσει εις βάρος της άλλης. Καθώς οι άλλοτε κυρίαρχες ιδεολογίες, κομμουνισμός ή εθνικισμός, έχουν καταρρεύσει, οι περισσότεροι νέοι δεν έχουν κανένα ιδανικό για να τους εμπνεύσει.

Άοπλοι ηθικά και πνευματικά απέναντι σε οποιαδήποτε πίεση, αφήνονται ακρίτως στην οργή και τη συνεπαγόμενη βία. Αυτή η καταστροφική δυναμική αξιοποιείται από τα δύο άκρα, δεξιά και αριστερά: η άκρα Δεξιά αναμένει να προσελκύσει επιφυλακτικούς ή και απρόθυμους στο παρελθόν εκλογείς, στο όνομα της τάξης και της ασφάλειας.

Η άκρα Αριστερά αποσκοπεί να φανατίσει και να αιχμαλωτίσει το κατ’ εξοχήν ευάλωτο κομμάτι της κοινωνίας, τη νεολαία, ενηλίκους και ανηλίκους. Διαθέτει, επίσης, μηχανισμούς και επαναστατική μεθοδολογία με την οποία επιδιώκει να ενσωματώσει εκλογικά μια
ανατρεπτική δυναμική και να τη διατηρήσει ώς τις εκλογές. Σε περίπτωση εκλογικής ήττας, η δυναμική αυτή θα αξιοποιηθεί για να αμφισβητηθεί το αποτέλεσμα.

Η διεθνής εικόνα της Γαλλίας βάλλεται και φθίνει. Το γαλλικό ψυχόδραμα εκτυλίσσεται υπό την απειλή των αγορών. Σε ένα δυσμενές διεθνές οικονομικό περιβάλλον, με τα επιτόκια να ανεβαίνουν συνεχώς, η βιωσιμότητα του χρέους σε τέτοια κοινωνική και πολιτική αναταραχή αρχίζει να φαίνεται αμφίβολη.

Τι θα μείνει από την Ευρώπη, αν τελικά η Γαλλία βρεθεί υπό μια Τρόικα; Αν, όπως η Ελλάδα, η Γαλλία απωλέσει την εθνική της κυριαρχία και αναγκαστεί να εφαρμόσει πολιτική λιτότητας, η οποία, κατά τις εκτιμήσεις του οικονομολόγου Nicolas Bavarez, θα μειώσει την αγοραστική δύναμη κατά 20%; Πώς θα διατηρηθεί κάποια ευρωπαϊκή ισορροπία, ήδη υπονομευμένη από τη γερμανική ισχύ; Πώς θα αντιδράσει ο γαλλικός πληθυσμός αν επιβληθούν θυσίες- σαν αυτές που δέχθηκε ο περισσότερο ευέλικτος και ανθεκτικός ελληνικός πληθυσμός;

Στην Ελλάδα βοήθησαν οι παραδοσιακοί θεσμοί, η εκκλησία και η οικογένεια. Δεν είναι σίγουρο ότι διαθέτει ανάλογες διεξόδους η Γαλλία. Ελλοχεύει ο κίνδυνος για εμφύλιες συγκρούσεις. Σαν τη ρώσικη ματριόσκα, η έκρηξη της οργής μιας νεολαίας χωρίς τροχοπέδες, χειραγωγούμενη από ακραίες πολιτικές δυνάμεις, απειλεί να αποσταθεροποιήσει τη γαλλική κοινωνία και οικονομία η οποία, με τη σειρά της, μπορεί να αναστείλει την ευρωπαϊκή ενοποίηση- πολλώ μάλλον που Ρωσία και Αμερική καιροφυλακτούν και, ενδεχομένως, υποδαυλίζουν.

Στους αντίποδες αυτής της ανησυχητικής κατάστασης, η πρόσφατη επίσκεψη του Πάπα Λέοντος απελευθέρωσε άλλες δυνάμεις. Η εντυπωσιακή ευρεία απήχηση που είχε το μήνυμά του ανέδειξε μια διαφορετική στάση. Ένα μεγάλο κομμάτι της νεολαίας εκφράστηκε μαζικά με χαρά, σεβασμό,ελπίδα, αλληλεγγύη, τάξη και, έστω οριακή, αισιοδοξία. Επιστροφή στη θρησκεία; Χωρίς να είναι υποχρεωτικά μέλη της Καθολικής Εκκλησίας, αυτή η σημαντική κοινωνική ομάδα έδωσε δείγματα- μαθήματα άλλης συμπεριφοράς και άλλων προσδοκιών.

Η επερχόμενη προεδρική εκλογή, όπως γίνεται πάντα, έχει ωθήσει πλείστους όσους πολιτικούς να υποβάλουν υποψηφιότητες. Ο πρώτος γύρος, μεταξύ των πολλών, θα αναδείξει τους δύο πρώτους, από τους οποίους θα επιλεγεί πλειοψηφικά στον δεύτερο γύρο ο Πρόεδρος. Το κυρίαρχο πολιτικό σύστημα μοιάζει ανεπαρκές και φθαρμένο· επομένως και οι εκφραστές του. Καθώς, όμως, πλησιάζουμε προς την κρίσιμη εκλογική ημερομηνία, παρουσιάζονται νέοι υποψήφιοι, χωρίς εμπλοκή στο τόσο μισητό κατεστημένο- όπως ο μόλις εκλεγείς υποψήφιος του Σοσιαλιστικού Κόμματος.

Σε αυτές τις πρόσφατες διεργασίες στηρίζονται οι ελπίδες για την κοινωνική συμφιλίωση και την παλινόρθωση της ειρήνης, ώστε η Γαλλία να καλύψει αποτελεσματικά τα ελλείμματα του παρελθόντος, τις δυσκολίες του παρόντος και την αβεβαιότητα του μέλλοντος. Η Γαλλία ήταν θεμέλιος λίθος στην ευρωπαϊκή οικοδόμηση. Σήμερα κινδυνεύει να καταστεί καταλύτης αποδόμησης. Είθε η Ευρώπη να συνειδητοποιήσει την απειλή και να λειτουργήσει υποστηρικτικά.

 Ο Γιώργος Πρεβελάκης είναι Καθηγητής Γεωπολιτικής, πρώην πρέσβυς στον ΟΟΣΑ

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα το ΒΗΜΑ

Γιατί η μαθητική εξέγερση στη Γαλλία κρύβει κάτι πολύ πιο επικίνδυνο -Τι δηλώνει ο καθηγητής της Σορβόννης Γιώργος Πρεβελάκης

Το διήγημά της διακρίθηκε ανάμεσα στα δέκα καλύτερα του 9ου Διαγωνισμού Διηγήματος του ΙΑΝΟΥ, με θέμα «Φύση με σπασμένα φτερά».

«Ό,τι δεν ρέει, δεν προχωρά, γίνεται βάλτος. Ακίνητη ήμουν και εγώ, είχα βαλτώσει»

Μερικές φορές η λογοτεχνία αρχίζει από μια μικρή προσωπική ανάγκη: να αφηγηθούμε μια ιστορία, να δώσουμε μορφή σε ένα συναίσθημα, να αναζητήσουμε μέσα από τις λέξεις όσα δυσκολευόμαστε να εκφράσουμε διαφορετικά.

Η Κατερίνα Ρούκουνα κινείται δημιουργικά ανάμεσα σε διαφορετικές μορφές τέχνης, αλλά βρήκε έναν ακόμη τρόπο έκφρασης μέσα από τη γραφή. Και κάπως έτσι, η συμμετοχή της στον φετινό, 9ο Διαγωνισμό Διηγήματος του ΙΑΝΟΥ της χάρισε μια ξεχωριστή διάκριση.

Το διήγημά της, με τίτλο «Η Κορυφή», επιλέχθηκε ανάμεσα στις δέκα καλύτερες συμμετοχές του διαγωνισμού, στον οποίο κατατέθηκαν περίπου 500 έγκυρα έργα. Περιλαμβάνεται επίσης στη συλλογική έκδοση «Φύση με σπασμένα φτερά», που συγκεντρώνει 50 επιλεγμένα διηγήματα.

Ο διαγωνισμός, που πραγματοποιήθηκε σε συνεργασία με την Ελληνική Εταιρία Προστασίας της Φύσης, είχε ως κεντρικό θέμα τη σχέση του ανθρώπου με το φυσικό περιβάλλον.

Η Κατερίνα Ρούκουνα επέλεξε να προσεγγίσει αυτή τη σχέση μέσα από μια αλληγορική αφήγηση. Μια γυναίκα περπατά στο δάσος. Η ομίχλη, τα δέντρα, τα παράξενα άνθη, η βροχή, το νερό και το βουνό συνθέτουν ένα τοπίο που μεταβάλλεται μαζί με την ψυχική της κατάσταση.

Η διαδρομή της γίνεται σταδιακά μια πορεία απομάκρυνσης από μια επώδυνη σχέση, αλλά και μια αναζήτηση του εαυτού της. «Ό,τι δεν ρέει, δεν προχωρά, γίνεται βάλτος. Ακίνητη ήμουν και εγώ, είχα βαλτώσει», γράφει σ’ ένα από τα πιο χαρακτηριστικά σημεία του διηγήματος. Και καθώς η ηρωίδα συνεχίζει την ανάβασή της, η φύση παύει να αποτελεί απλώς το σκηνικό της ιστορίας. Γίνεται συνομιλητής της, καθρέφτης των συναισθημάτων της και τελικά τόπος μιας προσωπικής μεταμόρφωσης.

Η φετινή διάκριση δεν είναι η πρώτη για την Κατερίνα Ρούκουνα. Την προηγούμενη χρονιά το διήγημά της «Καρυδάκι γλυκό» είχε επίσης επιλεγεί για τη συλλογική έκδοση του διαγωνισμού «Με το βλέμμα σ’ έναν στίχο», στον οποίο οι συμμετέχοντες καλούνταν να δημιουργήσουν μια ιστορία έως 400 λέξεων με αφετηρία έναν ποιητικό στίχο.

Στην «Κορυφή», η ηρωίδα ολοκληρώνει τη διαδρομή της αντικρίζοντας έναν ορίζοντα διαφορετικό από εκείνον που άφησε πίσω της.

Ίσως τελικά αυτό να είναι και ένα από τα ωραιότερα χαρακτηριστικά της γραφής: η δυνατότητα να μετατρέπουμε μια προσωπική εμπειρία σε ιστορία που μπορεί να συναντήσει και άλλους ανθρώπους.

*Η Κατερίνα Ρούκουνα γεννήθηκε και ζει στην Αθήνα. Σπούδασε Γεμολογία στην Αγγλία, μετεκπαιδεύτηκε στη Γερμανία και δίδαξε σε ευρωπαϊκό πρόγραμμα. Σχεδιάζει και δημιουργεί χειροποίητα κοσμήματα, ενώ έχει ασχοληθεί με τη μουσική, το τραγούδι και το θέατρο. Τα τελευταία χρόνια φαίνεται να την κερδίζει η λογοτεχνία, καθώς παρακολουθεί σεμινάρια δημιουργικής γραφής.

Ρ.Μ.

Μια τρυφερή ιστορία για την οικογένεια, την αναζήτηση, τα όνειρα και το θάρρος να ακολουθούμε αυτό που αγαπάμε. Ένα βιβλίο που μιλά στα παιδιά, αλλά έχει πολλά να θυμίσει και στους μεγάλους!

Και αν η πιο σημαντική ερώτηση δεν είναι τι θα γίνουμε όταν μεγαλώσουμε, αλλά τι είναι αυτό που μας κάνει πραγματικά χαρούμενους;

Η μικρή Μαρκέλλα αναζητά την απάντηση σε μια ερώτηση που όλοι έχουμε ακούσει κάποτε: «Τι θέλεις να γίνεις όταν μεγαλώσεις;»

Μέσα από τις ιστορίες της μαμάς, του μπαμπά, του παππού και της γιαγιάς, ανακαλύπτει πως η ζωή δεν ακολουθεί πάντα ένα προκαθορισμένο μονοπάτι. Κάθε άνθρωπος έχει τη δική του διαδρομή, τα δικά του όνειρα και τις δικές του επιλογές.

Στο βίντεο παρακολουθούμε την ομιλία της Κατερίνας Διδασκάλου στον Πολυχώρο ‘Αγκυρα

Τα βαθύτερα αίτια των ξαφνικών μαθητικών κινητοποιήσεων στη Γαλλία, που εκδηλώνονται σε μια περίοδο κατάρρευσης των παραδοσιακών αξιών με κίνδυνο για το ευρωπαϊκό οικοδόμημα, αναλύει στο iefimerida.gr ο Γιώργος Πρεβελάκης, καθηγητής Γεωπολιτικής στη Σορβόννη.

Ο διακεκριμένος καθηγητής συγκρίνει το κύμα μαθητικών εξεγέρσεων που σαρώνει τη Γαλλία σαν δασική πυρκαγιά που εκδηλώθηκε ξαφνικά και χωρίς προειδοποίηση, επαναφέροντας στο προσκήνιο μνήμες από τις βίαιες αναταραχές των «κίτρινων γιλέκων».

Ποια είναι όμως τα πραγματικά αίτια πίσω από την έκρηξη της γαλλικής νεολαίας;

«Όχι οι υλικές ελλείψεις, αλλά η λυσσαλέα απόγνωση»

Όπως λέει, αντίθετα με τα όσα προβάλλονται, το πρόβλημα δεν εντοπίζεται στις υποδομές. «Η ρίζα της κρίσης είναι βαθύτερη. Η κινητοποίηση ξεκινά από μια αφορμή· δεν έχει, όμως, στην ουσία σαφείς διεκδικήσεις. Το μαθητικό πρόβλημα δεν είναι οι προβαλλόμενες ελλείψεις στην εκπαιδευτική στελέχωση και στα κτίρια. Οι υλικές συνθήκες στα γαλλικά σχολεία είναι κατά κανόνα καλύτερες απ’ ό,τι σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Εκδηλώνεται επιθετική απογοήτευση, τυφλός θυμός, λυσσαλέα απόγνωση», σχολιάζει ο Γιώργος Πρεβελάκης.

Σύμφωνα με τον καθηγητή του Πανεπιστημίου της Σορβόννης (Paris 1), οι νέοι αισθάνονται πλέον υλικά, ψυχικά και πνευματικά άοπλοι απέναντι σε έναν αμείλικτο, δραματικά μεταβαλλόμενο κόσμο. Η ευθύνη βαραίνει το ίδιο το πολιτικό σύστημα.

«Οι εξεγειρόμενοι μαθητές εκφράζουν οργή απέναντι σε ένα πολιτικό σύστημα το οποίο θεωρούν ότι τους εξαπάτησε. Η λογική της ήσσονος προσπάθειας, το έλλειμμα της πειθαρχίας, η κατάλυση της ιεραρχίας και η συνεπαγόμενη εξίσωση ανήλικου/ενήλικου οδήγησαν ολόκληρες γενεές σε πνευματικό, ηθικό και επαγγελματικό κενό. Η κολακεία, η ανοχή και η υποχωρητικότητα της εξουσίας δεν απελευθέρωσε· οδήγησε σε αδιέξοδα», εξηγεί.

Το παράδοξο της «άλλης» Γαλλίας

Στον αντίποδα αυτής της τυφλής οργής, μια εντελώς διαφορετική εικόνα αναδύθηκε κατά την πρόσφατη τριήμερη επίσκεψη του Πάπα στη Γαλλία. Εκεί, αθρόα πλήθη, με προεξάρχουσα τη νεολαία, υποδέχθηκαν τον Ποντίφικα με ανυπόκριτο ενθουσιασμό, απόλυτη τάξη και ένα πνεύμα ελπίδας.

«Δύο διαφορετικές Γαλλίες; Ή δύο όψεις του ιδίου νομίσματος;» αναρωτιέται ο κ. Πρεβελάκης, εξηγώντας πως για πολλούς Γάλλους η διέξοδος βρίσκεται στην επιστροφή στις παραδοσιακές αξίες.

Ωστόσο, η κίνηση αυτή προκαλεί αντιδράσεις, καθώς οι επικριτές θεωρούν ότι θίγεται η laicité (ο κοσμικός χαρακτήρας του κράτους), που αποτελεί θεμέλιο της Γαλλικής Δημοκρατίας.

Αυτό το εκρηκτικό μείγμα θυμού και ελπίδας τροφοδοτεί, πλέον, μια ακραία πολιτική πόλωση. «Η πόλωση της γαλλικής πολιτικής ανάμεσα στα άκρα, αριστερά και δεξιά, συνέπεια και έκφραση της χρεοκοπίας των παραδοσιακών πολιτικών σχηματισμών, τροφοδοτείται από τη συνύπαρξη θυμού και ελπίδας».

Οι διεθνείς παρενέργειες και το πλήγμα για την Ευρώπη

Οι επικίνδυνες αυτές χημικές αντιδράσεις στο εσωτερικό της Γαλλίας δεν εκτυλίσσονται στο κενό, αλλά σε ένα άκρως ασταθές γεωπολιτικό περιβάλλον. Όπως προειδοποιεί ο καθηγητής, η εξέγερση εξασθενίζει τη Γαλλία απέναντι στην παγκόσμια οικονομική συγκυρία, ενώ οι αγορές παρακολουθούν με έκδηλη ανησυχία τη διεξαγωγή και την έκβαση των προσεχών προεδρικών εκλογών. Οι συνέπειες, ωστόσο, ξεπερνούν τα γαλλικά σύνορα.

«Η Ευρώπη υφίσταται διπλή πίεση, από την Αμερική και τη Ρωσία. Η Γαλλία εκατέρωθεν αποτελεί ιδιαίτερο στόχο. Κλονισμός της Γαλλίας συνεπάγεται βαρύ πλήγμα για την Ευρώπη και σοβαρούς τριγμούς στο ευρωπαϊκό σχέδιο», λέει με νόημα.

Το μάθημα της κρίσης: Το κόστος του «οικονομισμού»

Η τρέχουσα μαθητική εξέγερση, αν και καταστροφική, ίσως λειτουργήσει τελικά ως ένας αναγκαίος καταλύτης αφύπνισης για την ευρωπαϊκή ηγεσία.

Ο κ. Πρεβελάκης στέλνει ένα σαφές μήνυμα για το μέλλον της ηπείρου: «Η οικοδόμηση της Ευρώπης στηρίχτηκε αποκλειστικά σε οικονομιστικές λογικές και επιχειρήματα. Σήμερα διαπιστώνεται το κόστος από την υποτίμηση του πνευματικού παράγοντος».

Οι διαμαρτυρίες μαθητών στη Γαλλία ξεκίνησαν στις 17 Σεπτεμβρίου από σχολείο στην περιοχή Κρετέι και έλαβαν γενικευμένη διάσταση τέσσερις ημέρες αργότερα με καταλήψεις και αποκλεισμούς σχολείων.

Οι κινητοποιήσεις, που συνοδεύτηκαν από βίαια επεισόδια, ξεκίνησαν καθώς οι μαθητές διαμαρτύρονται για τις ελλείψεις εκπαιδευτικών, τις υπερπλήρεις τάξεις και τις συνθήκες στις σχολικές δομές. Στις αρχές Οκτωβρίου περισσότερα από 1.000 σχολεία συμμετείχαν στις κινητοποιήσεις.

ΕΙΡΗΝΗ ΧΑΤΖΟΓΛΟΥ iefimerida.gr