Συνέντευξη στη Ρίτσα Μασούρα 

Η αίθουσα Ιωάννης Δεσποτόπουλος του Ωδείου Αθηνών (φωτ.), με την λειτουργία της πλούτισε τους συναυλιακούς αθηναϊκούς χώρους. Είναι φιλική για συναυλίες όπως οι συμφωνικές. Στις 17 Ιανουαρίου η αίθουσα φιλοξενεί ένα ελκυστικό πρόγραμμα, στο οποίο ιδιαίτερη σημασία έχει το ότι η Έφη Αγραφιώτη θα παίξει με την Εθνική Συμφωνική Ορχήστρα της ΕΡΤ το κοντσέρτο για πιάνο και ορχήστρα της Κλάρα Σούμαν, που ήταν ήδη πασίγνωστη σολίστ από τα εννέα της χρόνια. Ένα παιδί θαύμα, θα τη χαρακτηρίζαμε με τα τωρινά λεκτικά δεδομένα. Στην Ελλάδα έχουμε ελάχιστη εξοικείωση με τις γυναίκες δημιουργούς μουσικής και αυτό αδικεί κατάφορα το παρόν αλλά και το μέλλον, γιατί αν και υπάρχουν στη ροή της μουσικής ιστορίας πάμπολλες εμπνευσμένες, παραγωγικές συνθέτριες, δεν μπορούμε να ακούσουμε τη μουσική τους, να γνωρίσουμε τις απόψεις τους, να τις συγκρίνουμε.

Με την πιανίστα Έφη Αγραφιώτη κουβεντιάζουμε για τη συναυλία και για την Κλάρα Σούμαν.

Έφη Αγραφιώτη

Νομίζω ότι το 2024 ρίχνει ένα γενναιόδωρο βλέμμα στις γυναίκες συνθέτριες! Είσαι αισιόδοξη; Βλέπεις να κινείται κάτι;

Παραμένω πιστή στα λόγια της Ίντιρα Γκάντι: «Οι κοινωνικές αδικίες χρειάζονται για να πέσουν από το θρόνο τους ένα εργαλείο: το πείσμα της ασταμάτητης προσπάθειας. Πρώτα θα πείσουμε και μετά θα εργαστούμε με σεβασμό στο αντικείμενο». Σίγουρα βελτιώθηκε εδώ και δέκα χρόνια εντυπωσιακά η κατάσταση σε όλη την Ευρώπη. Εδώ όχι, αν και έχουμε εντός και εκτός Ελλάδας σοβαρές συνθέτριες. Ευτυχώς υπάρχουν επικεφαλής μουσικών οργανισμών γνώστες και ουσιαστικοί στη δουλειά τους. Είμαι ευτυχής γιατί εκτός της Κλάρα Σούμαν, στις 10 Μαΐου, με πρόταση του Λουκά Καρυτινού, καλλιτεχνικού διευθυντή της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών θα παίξω και το κοντσέρτο της Ρένας Κυριακού, μιας τεράστιας πιανιστικής προσωπικότητας του εικοστού αιώνα, αλλά και εντυπωσιακής συνθέτριας. Το κοντσέρτο της γράφτηκε πιθανότατα το 1938, σύμφωνα με τις σημειώσεις που διατηρώ. Μου είχε πει: «ήμουν κοπελίτσα 19 χρόνων τότε κι έγραψα κοντσέρτο. Αρκεί να θέλεις, πρώτα αυτό, αλλά θα πάρεις απόφαση ότι ο σκληρός κόπος σου μπορεί να μη παιχτεί ποτέ». Το κοντσέρτο της Κυριακού θα παιχτεί με διευθύντρια ορχήστρας τη Φαίδρα Γιαννέλου και είναι το πρώτο Ελληνίδας συνθέτριας. Κοντσέρτο έγραψε είκοσι πέντε χρόνια αργότερα και η Μαρία Καλογρίδου, που είχε κάνει πολλές ατυχείς προσπάθειες για να το παίξουμε.

Θα φωτίσουμε, με την βοήθειά σου, την συνθέτρια του κοντσέρτου της 17 Ιανουαρίου. Θα προσθέσω όμως ότι και στο ημερολόγιο 2024 του Μεγάρου Μουσικής εσύ υπογράφεις το εκτενές κείμενο για τις γυναίκες μουσουργούς, με εντυπωσιακές πληροφορίες.

Η συνθέτρια γεννήθηκε το 1819, συνέθεσε το κοντσέρτο μεταξύ 1833 και 1835, εκείνη την εποχή τα κοντσέρτα του Φέλιξ Μέντελσον και του Τζον Φηλντ ήταν τα πολύ αγαπητά, έδιναν τόνο στις συμφωνικές συναυλίες. Η Κλάρα Βηκ ερμήνευσε το κονσέρτο της για πρώτη φορά στις 9 Νοεμβρίου 1835, σε συναυλία με της Ορχήστρα Gewandhaus της Λειψίας, υπό τη διεύθυνση του Φέλιξ Μέντελσον, ενθουσιώδους θαυμαστή της. Οι ερευνητές αναφέρουν μέτριας αποδοχής σχόλια αλλά και πολύ θετικά. Η Κλάρα είχε ήδη εμπειρία από περιοδείες ως πιανίστα, με προγράμματα που περιλάμβαναν και δικές της συνθέσεις. Η μουσική, έλεγε, έγινε ο αέρας που αναπνέω. Όμως στις γυναίκες δεν επιτρέπει η κοινωνία να γίνουν συνθέτες, δεν πρέπει να το επιθυμούν, ποτέ δεν άφησαν καμία να πετύχει, όπως οι άντρες. Να περιμένω ότι εγώ θα το καταφέρω;

Η Κλάρα μελετούσε από την νηπιακή ηλικία με δάσκαλο τον κακότροπο πατέρα της, τον Φρίντριχ Βηκ που πουλούσε και επισκεύαζε πιάνα και δίδασκε πιάνο και αρμονία. Αυτός την μεγάλωσε, οι γονείς είχαν χωρίσει. Ο Γκαίτε θαύμαζε το ότι «το κορίτσι αυτό έχει περισσότερη δύναμη από έξι αγόρια μαζί».

Κλάρα και Ρόμπερτ Σούμαν 

Το Κοντσέρτο χρονολογείται από την περίοδο που γνώριζε τον Ρόμπερτ Σούμαν, τον άντρα που θα γινόταν σύζυγός της. Αφότου όμως ο έρωτας έγινε γάμος, η Κλάρα επωμίστηκε όλες τις ευθύνες, κάνοντας επίπονες προσπάθειες εξισορρόπησης ρόλων σολίστ, συζύγου και μητέρας. Μεγάλωσε τα οκτώ τους παιδιά, θρήνησε τέσσερα από τα παιδιά της που έφυγαν νωρίς, διαχειριζόταν τις ψυχικές κρίσεις του Ρόμπερτ. Αυτός την ενθάρρυνε μεν να συνθέτει, αλλά επαναλάμβανε ότι οι άντρες πάντα στέκονται υψηλότερα και ότι: «στο γάμο τους η δουλειά της συζύγου θα είναι να τον τονώνει και να τον ενθαρρύνει, ακούγοντας προσεκτικά τις συνθέσεις του». Υπέρ της εκφραζόταν ο Γιοχάνες Μπραμς, φίλος του ζεύγους, για τον οποίο γράφουν ότι ήταν σε όλη τη ζωή του ερωτευμένος μαζί της.

Κλάρα και Ρόμπερτ Σούμαν

Ήδη μπήκαμε στο γνωστό ως τώρα.. κοινωνικό ζήτημα. Ο Σούμαν όμως ζούσε για χρόνια στο σπίτι της Κλάρα, ήταν μαθητής του πατέρα της, ήξερε ότι το κορίτσι αυτό ήταν ένα μουσικό φαινόμενο.

Ο Σούμαν συμμετείχε και στην ενορχήστρωση του Κοντσέρτου της. Στις αρχές του 1833, όταν εγκατέλειψε τη νομική, ονειρευόταν να γίνει πιανίστας. Μετακόμισε στο σπίτι του πατέρα της που ήταν γνωστός της δικής του οικογένειας, για να σπουδάσει μεθοδικά μαζί του. Κάποια στιγμή ο Βηκ του ζήτησε να βοηθάει την κόρη του που ενορχήστρωνε τότε ένα δύσκολο Konzertsatz (πρόκειται για το τρίτο μέρος του Κοντσέρτου της). Ο Σούμαν αφαίρεσε την δική της ενορχήστρωση ως μη κατάλληλη και πρόσθεσε την δική του στις αρχές του 1834. Στη συνέχεια η Κλάρα σύνθεσε και ενορχήστρωσε το πρώτο και το δεύτερο μέρος και απέρριψε την ενορχήστρωση του Ρόμπερτ επιστρέφοντας στην αρχική ενορχήστρωση.

Στην εποχή μας μπορεί ένας σολίστ να βρει τις παρτιτούρες των συνθέσεων. Τότε οι περισσότερες συνθέσεις έμεναν χειρόγραφες. Υποθέτω ότι εκτός των κειμένων δεν χωρούσαν στο χαρτί υποδείξεις, πεντάλ, σημάδια για ταχύτητες. Το κοντσέρτο, για παράδειγμα, της Κλάρα Σούμαν συνεχίζει να είναι γραμμένο μόνο με τις νότες όπως τότε; Ακούμε αυτό που έγραψε στο σύνολό του;

Τα έργα του Σούμαν, του Σούμπερτ, του Μέντελσον κλπ δεν περιείχαν υποδείξεις ακόμα κι όταν τυπώθηκαν. Ειδικά το πεντάλ δεν γραφόταν ποτέ μέχρι το τέλος του 19 ου αιώνα και ούτε υπήρχε προβλεπόμενη ταχύτητα, εξ άλλου τι σχέση έχουν οι τότε ταχύτητες και τα πεντάλ με τα σημερινά! Οι επιμελητές των εκδόσεων αργότερα, έπαιξαν συχνά στρεβλό ρόλο, εξυπηρετώντας το… λογιστήριο του εκδότη ή απλώς μια σημαντική γνώμη. Οι νότες παραμένουν ίδιες. Η ταχύτητες και τα πεντάλ είναι το αναπάντητο ερώτημα! πχ σήμερα, ακούμε έργα που μουσικά, λόγω υπερβολικής ταχύτητας – σημεία των καιρών γαρ – χάνουν την αισθητική, το χρώμα της εποχής τους. Η επίδειξη δεξιοτεχνικής τρεχάλας σπρώχνει στην άκρη τη μουσική. Ας το συγκρίνουμε με την ομιλία: ο κάθε άνθρωπος έχει δική του ταχύτητα στην οποία εκφράζεται καθαρά, εκφραστικά. Επιλέγοντας άλλη ταχύτητα ομιλίας όλα γίνονται νευρικά, επιδερμικά. Συχνά τα λάθη στις επιμέλειες γίνονται και επειδή οι επιμελητές δεν είναι μουσικοί. Γενικότερα, πιστεύω ότι παίζοντας ένα έργο του 19^ου αιώνα πρέπει να ξέρεις τις παραμέτρους για να στήσεις την ερμηνεία.

Στο κοντσέρτο της Κλάρα Σούμαν, στις δυο εκδόσεις που έχω, υπάρχουν κάποιες οδηγίες που αρμόζουν σε έργα του εικοστού αιώνα, κρατώ λοιπόν αποστάσεις. Άκουσα πριν χρόνια έναν Γερμανό πιανίστα να το παίζει τρέχοντας και νόμιζα ότι ήμουν στο τσίρκο.

Ανδρέας Τσελίκας

Αρκεί το ταλέντο για να γράψει ένα νεαρό κορίτσι ένα κοντσέρτο; Φαίνεται δύσκολο!

Το κορίτσι αυτό ήταν ιδιοφυής περίπτωση, είχε μελετήσει πιάνο, θεωρητικά της μουσικής και βιολί. Οι συνθέσεις της, δείχνουν ότι εμπνεόταν ως ώριμη συνθέτρια. Πέραν αυτού, ας κοιτάξουμε δομικά το κοντσέρτο. Παρά την απειρία στη σύνθεση μακροσκελούς έργου για σολίστ και ορχήστρα, η Κλάρα δημιούργησε μια εντυπωσιακή ενότητα μουσικών στοιχείων. Ο Πάουλ Μπαντούρα-Σκόντα, χρόνια πριν, μας είχε πει σε σεμινάριο, ότι (αντιγράφω από τις σημειώσεις μου) «η Κλάρα Βηκ λέει στον ερμηνευτή να ξεκινήσει με την ιδέα της αλλά να τη μοιράσει σαν δικό του λουλούδι. Έχοντας υπόψη την εποχή της, διαπιστώνουμε ότι η Κλάρα εφευρίσκει και καινοτομεί. Προσεγγίζει κλασικά τον γερμανικό ρομαντισμό αλλά κάπου κάπου ακούς καλά δομημένες φράσεις από τον Σοπέν. Δεν διστάζει να δείξει την συνθεσιακή της ελευθερία».

Στο πρώτο μέρος ανθίζει το πιάνο με όρους Σοπενικούς. Το ασυνήθιστο σε φόρμα και πρωτοποριακό για εκείνη την εποχή δεύτερο μέρος, είναι ένα διαμαντάκι πεντάλεπτο που το επιγράφει Romanze. Είναι ένα λυρικό «τραγούδι χωρίς λόγια» που έχει επαινεθεί πλειστάκις, δικαιολογημένα. Γράφτηκε για πιάνο και βιολοντσέλο, δηλαδή είναι ντουέτο, η ορχήστρα δεν συμμετέχει. Το τρίτο μέρος σε μορφή Rondo, προσφέρει στον σολίστ άφθονες ευκαιρίες να επιλέξει τον ήχο του, να ερμηνεύσει ελεύθερος, να χρησιμοποιήσει εκφραστικά την δεξιοτεχνία. Και εδώ, συχνά κάτι παραπέμπει στον Chopin. «Παίζω το κοντσέρτο μου γιατί αρέσει σε όλους», έλεγε στον σύζυγό της.

 Της άφησε άραγε περιθώριο να δημιουργεί ο γάμος της με έναν από τους σημαντικότερους συνθέτες του γερμανικού ρομαντισμού;

Στερήθηκε τα πάντα, έδωσε τα πάντα, έχασε όσα την περίμεναν. Εν τούτοις, στάθηκε υποδειγματική σύζυγος ακόμα και στην σκληρή εποχή που ο Σούμαν αντιμετώπισε προβλήματα ψυχικής υγείας, πού διαδέχτηκαν τη σύφιλη. Υποστήριζε και ερμήνευε στην Ευρώπη τα έργα του με αφοσίωση μέχρι το τέλος της, επιμελήθηκε τις πρώτες εκδόσεις των συνθέσεων του με στοργή, διαχειριζόταν το νοικοκυριό, ταξίδευε μέχρι το τέλος της για συναυλίες στην Ευρώπη, για να εξασφαλίσει τα προς το ζην αλλά και για να αισθάνεται ότι «υπάρχει». Γράφει σε επιστολή της: Η αντοχή μου θα είχε πεθάνει, αλλά σε κάθε συναυλία βρίσκω εμένα και γίνομαι πάλι δυνατή.

Ο πατέρας της που ήξερε και τους δύο, επέτρεψε αυτόν το γάμο;

Παντρεύτηκαν το 1840, η Κλάρα ήταν είκοσι ενός. Το ήθελαν και οι δύο, ο πατέρας αρνιόταν πέντε χρόνια, δεν μπορούσε να αρνηθεί πλέον. Ο γάμος υπήρξε πάντως υπόδειγμα καλλιτεχνικού σεβασμού. Με την Κλάρα ο Σούμαν ένιωσε αγάπη και συμπόρευση. Τους χαρακτήρισαν λίγα χρόνια μετά ως «το ισχυρό ντουέτο της Τέχνης». Η πρώτη δεκαετία κύλησε ήρεμα. Στη συνέχεια η υγεία του Ρόμπερτ μειώθηκε κατακόρυφα και το 1854, όντας σε απόγνωση, αποπειράθηκε να αυτοκτονήσει πέφτοντας στον Ρήνο. Μετά τη διάσωσή του πέρασε σχεδόν δύο χρόνια με άνοια, πριν από το θάνατό του το 1856. Η Κλάρα δεν επιτρεπόταν ούτε καν να τον δει. Τον επισκέφτηκε δύο ημέρες πριν από τον θάνατό του. Τα τραγικά αυτά χρόνια είχε και τον γιο τους στα ψυχιατρεία, με ίδια συμπτώματα με τον πατέρα. Ακαταπόνητη, στάθηκε στρατιώτης για άλλα σαράντα χρόνια, ενεργή ως μητέρα, γιαγιά, πιανίστα, συνθέτρια και δασκάλα. Το τελευταίο της παιδί, η Ευγενία, πέθανε το 1938.

Εθνική Συμφωνική Ορχήστρα ΕΡΤ

 Πόσα μάθαμε για την σπουδαία αυτή γυναίκα! Ας μιλήσουμε τώρα για τη συναυλία.

Στις 17 Ιανουαρίου ξεκινάω τον μουσικό ελληνικό περίπατο για το 2024, παίζοντας με την Εθνική Συμφωνική Ορχήστρα της ΕΡΤ στο Ωδείο Αθηνών. Ο Ανδρέας Τσελίκας διευθύνει την ορχήστρα.
Το πρόγραμμα, εκτός του κοντσέρτου, περιλαμβάνει μουσική Οφφενμπαχ, Γκλουκ, Βάγκνερ κι ένα έργο του Παναγιώτη Λιαρόπουλου που σπούδασε και ζει στη Βοστόνη. Υπάρχει προπώληση εισιτηρίων, θα μπείτε στο https://www.athensconservatoire.gr/Ωδείο Αθηνών, θα ανοίξετε από την κεντρική σελίδα τη συναυλία της 17ης Ιανουαρίου 2024 και θα πατήσετε: πρόγραμμα και προπώληση εισιτηρίων.

Τελειώνοντας αυτή τη συνομιλία οφείλω να πω για την ΕΣΟ ότι είναι αναμφισβήτητα ένα δυναμικό συμφωνικό σύνολο που έχει διαδρομή ογδόντα πέντε ετών. Διάβασα πληροφορίες και μεταφέρω ελάχιστες εξ αυτών: Η ΕΣΟ έχει παρουσιάσει πολλά ελληνικά έργα. Επικεφαλής της υπήρξαν μεταξύ άλλων, ο Γιώργος Λυκούδης, ο Σπύρος Φαραντάτος, ο Αντίοχος Ευαγγελάτος, ο Γιώργος Σισιλιάνος, ο Μιλτιάδης Καρύδης, ο Άλκης Μπαλτάς, ο Νίκος Χριστοδούλου. Την διηύθυνε ο Μανώλης Καλομοίρης, ο Διονύσιος Λαυράγκας, ο Δημήτρης Μητρόπουλος, ο Οδυσσέας Δημητριάδης, ο Άντζελλο Καβαλλάρο, ο Αραμ Χατσατουριάν, ο Γεχούντι Μενουχίν, ο Λουκάς Καρυτινός. Με την ορχήστρα έπαιξαν η Τζίνα Μπαχάουερ, ο Νταβίντ Όιστραχ, ο Λεωνίδας Καβάκος, ο Χοσέ Καρέρας, η Aγνή Μπάλτσα, η Μονσεράτ Kαμπαγέ, ο Πλάθιντο Ντομίνγκο ο Ρομπέρτο Αλάνια, η Άντζελα Γκεόργκιου, ο Ανδρέα Μποτσέλι και πολλοί ακόμα.

Σχολιάζοντας τη συνέντευξη και τα όσα έμαθα για την σπουδαία Κλάρα θα έλεγα βιαστικά ότι υπήρξε μια ηρωϊκή γυναίκα που παρά τις πάμπολλες αντιξοότητες της ζωής της κατάφερε να διακριθεί και να πέρασει στην ιστορία της μουσικής ως μια ξεχωριστή συνθέτρια και πιανίστα και ως ένας διαρκώς φωτισμένος φάρος μουσικών αναφορών. Κυρία Αγραφιώτη, αγαπητή μου Εφη, ευχαριστώ ιδιαιτέρως για τη συνέντευξη που παραχώρησες στο www.ArtPointview.gr. Ευελπιστούμε να ανταμώσουμε και να σας απολαύσουμε στη συναυλία του Ωδείου Αθηνών τον Ιανουάριο.

Ρ.Μ.

Ο Sebastian Ludwig Felix Hensel (16 Ιουνίου 1830 – 13 Ιανουαρίου 1898) ήταν Γερμανός γαιοκτήμονας, επιχειρηματίας και συγγραφέας.

Γράφει η ΄Εφη Αγραφιώτη

Ο Sebastian Ludwig Felix Hensel γεννήθηκε στο Βερολίνο στις 16 Ιουνίου 1830, ήταν γιος της Fanny Mendelssohn (1805–1847) και του Wilhelm Hensel (1794–1861).

Ο συνθέτης Felix Mendelssohn ήταν θείος του, ο φιλόσοφος Moses Mendelssohn προπάππους του. Ο Sebastian ήταν το μόνο παιδί των γονιών του που επέζησε.Τρεις συνθέτες σημαντικοί για τους Hensel ενέπνευσαν τα ονόματά του: Johann Sebastian Bach, Ludwig van Beethoven και ο θείος του Felix. Ο πρώτος ήταν η απόλυτη μουσική αυθεντία, το πάθος της μητέρας του.

Ως δώρο γενεθλίων για τα πρώτα του γενέθλια, στον Sebastian προσεφέρθη μια καντάτα για σοπράνο, άλτο, τετράφωνη χορωδία και ορχήστρα σύνθεση της μητέρας του.

Αφού αποφοίτησε από τη γεωργική σχολή στο Hohenheim το 1852, απέκτησε ένα ακίνητο στο Groß Barthen κοντά στο Königsberg το 1858. Την ίδια χρονιά παντρεύτηκε την Julie von Adelson (1836–1901), κόρη του Ρώσου γενικού προξένου στο Königsberg. Μαζί απέκτησαν πέντε παιδιά: τη Fanny Römer, (1857–1891, την Cécile Leo, (1858–1928), τον μετέπειτα φιλόσοφο Paul Hensel (1860–1930), τον μαθηματικό Kurt Hensel (1861–1948), και την Lili du Bois-Reymond, née Hensel (1864–1948), συγγραφέα.

Η τοποθεσία του κτήματος στα πεδινά του ποταμού Pregel είχε ολέθριες επιπτώσεις στην υγεία και η οικογένεια υπέφερε από κρίσεις πυρετού από τσιμπήματα εντόμων, οπότε ο Hensel αποφάσισε να πουλήσει το κτήμα.

Στο Βερολίνο, δέχτηκε τη θέση διευθυντή μιας νεοσύστατης εταιρείας γενικού εμπορίου.Το σχέδιο του για συγκέντρωση και απλούστευση του εφοδιασμού τροφίμων του Βερολίνου απέτυχε όμως, μετά από διαφωνίες με τους ιδιοκτήτες της εταιρίας.Για τον Hensel το πρόβλημα βρισκόταν στη «σοσιαλιστική άποψη ότι όλα θα έπρεπε ενδεχομένως να γίνονται από το κράτος και τον δήμο».

Λίγο αργότερα, έγινε συνιδιοκτήτης μιας κατασκευαστικής και μιας ξενοδοχειακής εταιρείας, η οποία έχτισε μεταξύ άλλων ξενοδοχείων, το περίφημο Grand Hotel Kaiserhof, το οποίο άνοιξε το 1875.

Έγραψε μια ενδιαφέρουσα ιστορία της οικογένειας Mendelssohn,  βασισμένη στα ημερολόγια και την αλληλογραφία μεταξύ των μελών της η οποία δημοσιεύτηκε και μεταφράστηκε. Υπάρχουν και διδακτορικές εργασίες που μετέπειτα την χρησιμοποίησαν.

Ο  Sebastian Ludwig Felix Hensel πέθανε στο Βερολίνο στις 13 Ιανουαρίου 1898. Τάφηκε δίπλα στις οικογένειες Μέντελσον Μπαρτόλντυ και στους γονείς του, στο νεκροταφείο Dreifaltigkeit στο Βερολίνο-Kreuzberg.

Γράφει η πιανίστα ‘Εφη Αγραφιώτη που επισκέπτεται την Πάρμα της Ιταλίας 

Ο συναυλιακός αυτός χώρος βρίσκεται στο πάρκο ExEridania της Πάρμα κι έχει 800 θέσεις. Αρχιτέκτονας του ήταν ο Renzo Piano, το έργο παραδόθηκε το 2001. Είναι αφιερωμένο στον Niccolò Paganini, ο οποίος κλήθηκε στην Πάρμα από τη Δούκισσα Μαρία Λουίζα για να πλουτίσει τη δραστηριότητα της δουκικής ορχήστρας.

Μετά από συναυλίες στην Πάρμα και την Πιατσέντσα, του απονεμήθηκαν τιμές και η Μαρία Λουίζα του ανέθεσε την αναδιοργάνωση της Δουκικής Ορχήστρας. Έχοντας όμως συναντήσει αντίσταση στην υλοποίηση του έργου, καθώς ήταν πολύ επαχθές για τα οικονομικά του Δουκάτου, ο Παγκανίνι παραιτήθηκε και έφυγε από την Πάρμα.
Σοβαρά άρρωστος, αποφάσισε να πάει στη Νίκαια, που είχε πιο ήπιο κλίμα. Εδώ πέθανε όμως. Ο επίσκοπος απαγόρευσε την ταφή του λόγω ορισμένων φημών που κυκλοφορούσαν για το πρόσωπό του. Μετά από περιπλανήσεις, το σώμα του το οποίο είχε ταριχευθεί, θάφτηκε στο νεκροταφείο Villetta στην Πάρμα το 1876.

Στον οικισμό Gaione, λίγα χιλιόμετρα από την Πάρμα, βρίσκεται μια σύνδεση του με την Πάρμα: η Villa Paganini, που αγοράστηκε από τον βιολιστή το 1833. ‘Ηταν το αγαπημένο σπίτι στο οποίο ηρεμούσε από τις συναυλίες.

Η ανακαίνιση του Αμφιθεάτρου Παγκανίνι έδωσε μεγάλη σημασία στην ακουστική, τον φωτισμό και την αισθητική. Η κατασκευή είναι έργο μεγάλης αισθητικής και λειτουργικής αξίας, το κτίριο αναπνέει μέσα στο πράσινο του Πάρκου Ηριδανίας, σε μικρή απόσταση από το ιστορικό κέντρο.

Εδώ φιλοξενούν κάθε χρόνο συναυλίες υψηλού και παγκόσμιου μουσικού επιπέδου, καθώς και τις συναυλίες της Φιλαρμονικής Arturo Toscanini που χρησιμοποιεί το Paganini Auditorium για τη συναυλιακή της δραστηριότητα.

Τις Κυριακές του Σεπτεμβρίου στις 11:00 πραγματοποιείται η πατροπαράδοτη Festa delle bande militari και τις Κυριακές του Οκτωβρίου οι φίλοι της μουσικής παρακολουθούν το φεστιβάλ Festa delle Bande civiche. Το 2009 οι ακροατές πρωτάκουσαν την μπαντα  Giuseppe Verdi της Πάρμας σε δύο συναυλίες, εκ των οποίων η μία ήταν για το πάρτι λήξης του Festival Verdi.

Γράφει η ‘Εφη Αγραφιώτη, η οποία πήρε συνέντευξη από την Gordana Blagojević

Η Gordana Blagojević (Γκόρντανα Μπλαγκόγιεβιτς) εργάζεται ως ερευνήτρια Α΄ βαθμίδας  στο Εθνογραφικό Ινστιτούτο της Σερβικής Ακαδημίας Επιστημών και Τεχνών και είναι διδάκτορας Εθνολογίας και Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Βελιγραδίου και διδάκτορας Μουσικολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Αν δεν ξέρει κάποιος ότι είναι Σέρβα, ακούγοντας τη να μιλάει Ελληνικά θα την χαρακτηρίσει Ελληνίδα, χωρίς αμφιβολία.

Έχει δημοσιεύσει έξι βιβλία και περίπου ογδόντα μελέτες σε επιστημονικά περιοδικά, συλλογικούς τόμους και εγκυκλοπαίδειες. Στην ελληνική γλώσσα: 1) Σερβική χορευτική παράδοση, Ινστιτούτο της Ακαδημίας της Σερβικής Ορθόδοξης Εκκλησίας για την Τέχνη και τη Συντήρηση των έργων Τέχνης, Σρέμσκι Κάρλοβτσι 2009. 2) Η μουσική μεταρρύθμιση του 1814: μια εμπειρική – αφηγηματολογική προσέγγιση, Τμήμα Μουσικών Σπουδών του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, Αθήνα 2019. 3) Φωτοσκιάσεις στη Βυζαντινή Μουσική. Μικρή εισαγωγή στον κόσμο της ψαλτικής τέχνης, Εκκλησιαστικό Ίδρυμα Βυζαντινής και Παραδοσιακής Μουσικής Ιεράς Αρχιεπισκοπής Αθηνών, Αθήνα 2020. Τον Δεκέμβριο του 2021 είχαμε στην Αθήνα την παρουσίαση του βιβλίου αυτού.

Γνωρίζουμε ότι η Βυζαντινή μουσική βασίζεται στο αρχαιοελληνικό μουσικό σύστημα. Η ψαλτική εκτός από εργαλείο θρησκευτικό είναι κυρίως μια Τέχνη. Η θεματολογία της προερχόταν κυρίως από την βιβλική παράδοση, από τις συνόδους της εκκλησίας, από την πατερική διδασκαλία και τα συναξάρια των Αγίων και βέβαια ο ρυθμικός τονισμός του αρχικά μονωδικού Βυζαντινού μέλους, κατέστη εργαλείο της δογματικής διδασκαλίας της πίστης και οδηγούσε στην κατάνυξη. Το σύστημα σημειογραφίας της Βυζαντινής μουσικής είναι ολόκληρη επιστήμη σήμερα. Τι γνωρίζουμε όμως; Το βιβλίο που στάθηκε αφορμή να ξανασυναντήσω την συγγραφέα του, δίνει την καλύτερη ευκαιρία για να γνωρίσουμε τη βυζαντινή μουσική και την πορεία της μέχρι σήμερα, πολυσήμαντα, βιωματικά και επιστημονικά, πάντως όχι θρησκόληπτα.

Οι «Φωτοσκιάσεις στη Βυζαντινή Μουσική» πλουτίζουν τις μέχρι τώρα εκδόσεις Ψαλτικής Τέχνης. Η συγγραφέας, είναι σαφές ότι απήλαυσε την εμπειρία της έρευνας σε ενορίες και μοναστήρια, μια διαδρομή γεμάτη συγκινήσεις και απρόσμενες εκπλήξεις.

Η συνομιλία μας:

ΕΑ. Αγαπητή μου Γκόρντανα, είμαι εντυπωσιασμένη πρώτα – πρώτα από τον όγκο και την ποιότητα του επιστημονικού σου έργου. Αλλά είμαι χρόνια τώρα εντυπωσιασμένη από την σοβαρή και εμπνευσμένη αφοσίωση στο αντικείμενο σου. Απολαμβάνεις τη γνώση του αντικειμένου σου. Το υπέροχο χαμόγελό σου φανερώνει έναν άνθρωπο που χαίρεται τη δημιουργία, την έρευνα, τις επιλογές του. Τι σε προσέλκυσε όμως στη Βυζαντινή Μουσική;

1. GB. Ευχαριστώ για τα καλά σας λόγια και την εκτίμηση σας. Η βυζαντινή μουσική για μένα ήταν μία αποκάλυψη, η συνάντηση μαζί της ήταν σαν να αντίκριζα έναν ολάνθιστο κήπο μέσα στο καταχείμωνο, τα δύσκολα χρόνια της διάλυσης της Γιουγκοσλαβίας. Από μικρή με προσέλκυε η μουσική όλων των ειδών και όλων των χωρών. Ανέκαθεν ταξίδευα πραγματικά και φανταστικά στον κόσμο μέσω της μουσικής. Ένα απόγευμα, μαθήτρια ακόμα, βγαίνοντας από την πύλη του Λυκείου, τράβηξε την προσοχή μου μία χειρόγραφη αγγελία πάνω σε κολώνα του ηλεκτρικού ρεύματος: «Για όσους διψάνε για μάθηση της παραδοσιακής εκκλησιαστικής μουσικής, παραδίδονται δωρεάν μαθήματα πλησίον του ναού του Αλεξάνδρου Νιέφσκι». Εκείνη η αγγελία ήταν σαν ένα βότσαλο που κάποιος ρίχνει στο νερό, ο αρχικός κύκλος των μαθητών δημιούργησε άλλους επάλληλους και ανεξάρτητους, ώστε στις μέρες μας η βυζαντινή μουσική να έχει απλωθεί σε όλη τη σερβική επικράτεια. Αυτή η συμπωματική ανάγνωση της αγγελίας ήταν η αιτία να ξεκινήσω ένα ταξίδι ζωής στον κόσμο της βυζαντινής μουσικής.

Έχοντας η ίδια μεγάλη αγάπη για τη μουσική και ειδικά για το πιάνο, η ενασχόλησή μου με τη βυζαντινή μουσική αποτέλεσε το πνευματικό και συναισθηματικό αντίβαρο σ’ έναν κόσμο που γύρω μου κατέρρεε με γοργούς ρυθμούς. Κι αυτό γιατί ανακάλυψα έναν άλλον κόσμο όπου η μουσική «δραπέτευε» των στενών ορίων του πενταγράμμου, πέρα από τους τονισμούς του άσπρου-μαύρου. Ανακάλυψα μια μουσική πολύχρωμη, γεμάτη μικροδιαστήματα.

EA Ποιοι πνευματικοί συνδυασμοί προκύπτουν από την Βυζαντινή Μουσική;

1. GB. Με την βυζαντινή μουσική έχω την μοναδική ευκαιρία να συνδυάζω πολλά σε ένα: το δημιουργικό με το ερευνητικό πνεύμα, την καλλιτεχνική με την επιστημονική ιδιότητα μου, την βαλκανική και την θρησκευτική μου ταυτότητα. Θέλω να πω ότι η βυζαντινή μουσική είναι μία πολυπολιτισμική οντότητα που κανείς μπορεί να την προσεγγίσει από πολλές πλευρές, κάτι που τελικά συνθέτει ένα βίωμα. Οι «Φωτοσκιάσεις στη Βυζαντινή Μουσική» αποτελούν τον καρπό μιας πολύχρονης διαδρομής μου σε ενορίες και μοναστήρια σε Σερβία, Ελλάδα και αλλού, μια διαδρομή γεμάτη συγκινήσεις και εκπλήξεις, που δεν θα είχε καταστεί δυνατή χωρίς τη φιλόξενη υποδοχή που συνάντησα στα διάφορα ψαλτήρια όπου ως καλεσμένη είχα την τύχη και την τιμή να ψάλλω: το γυναικείο ησυχαστήριο Παναγίας Βρυούλων στα Πατήσια, οι εκκλησίες του Αγίου Ανδρέα στη Νέα Σμύρνη, της Αγίας Ειρήνης και του Αγίου Νικολάου στην Ικαρία μαζί με άλλες εκκλησίες και παρεκκλήσια του νησιού, αποτελούν ενδεικτικούς σταθμούς.

Ικαρία, στην εκκλησία της Αγίας Ειρήνης το 2018

ΕΑ. Θυμάμαι να μου μιλάς για τον συνθετικό και παιδαγωγικό ρόλο του Σέρβου Vladimir Jovanović (1956–2016). Τότε έψαξα να βρω πληροφορίες για να γνωρίσω αυτή την προσωπικότητα. Ήταν ο εμπνευσμένος ανανεωτής της εκκλησιαστικής βυζαντινής μουσικής στη Σερβία στη δεκαετία του 1990. Αυτός ο πολυτάλαντος εργάτης της Τέχνης τιμά με το έργο του τη γενέτειρά του. Ήταν από τους πρώτους που άνοιξαν δρόμο για την «επιστροφή» της βυζαντινής μουσικής στην κοινωνία, προσφέροντας σπουδαίο, ποιοτικό και πολυποίκιλο έργο, ας αναφέρω την ίδρυση της περίφημης χορωδίας του Αγίου Ιωάννη του Δαμασκηνού.

1. GB. Θα φανεί παράξενο αλλά την δεκαετία του 1990, παρά το υψηλό θρησκευτικό φρόνημα στη Σερβία, ο ήχος της βυζαντινής μουσικής ήταν παντελώς άγνωστος – κάτι σαν…εξωτικό φρούτο. Παρότι τα πρώτα χειρόγραφα Σέρβων συνθετών εκκλησιαστικής μουσικής είναι γραμμένα στη βυζαντινή σημειογραφία, ιστορικοί λόγοι κατέστησαν, στο διάβα του χρόνου, τη βυζαντινή μουσική άγνωστο άκουσμα για τους Σέρβους. Ο Σέρβος συνθέτης πρωτοποριακής ηλεκτροακουστικής μουσικής Vladimir Jovanović, από το Βελιγράδι, επί πολλά χρόνια ήταν συνεργάτης της Κρατικής Ραδιοφωνίας του Βελιγραδίου και παραγωγός ραδιοφωνικών εκπομπών. Διδάχθηκε σημειογραφία βυζαντινής μουσικής το 1988 από τον Ντράγκαν Άσκοβιτς (Dragan Ašković), τότε φοιτητή θεολογίας και νυν καθηγητή εκκλησιαστικής μουσικής στην Θεολογική Σχολή Βελιγραδίου. Συνέχισε με τον μακαριστό ιερομόναχο Παϊσιο Χιλανδαρηνό.

Η μεγαλύτερη ομάδα μαθητών του Γιοβάνοβιτς, στην οποία ανήκα κι εγώ, ξεκίνησε τον Οκτώβριο του 1992. Οι περισσότεροι μαθητές τότε ήταν φοιτητές και όσον αφορά το φύλο ήταν σχεδόν μισοί-μισοί, με ένα μικρό προβάδισμα των γυναικών. Να σημειώσουμε ότι στη Σερβία οι περισσότεροι ψάλτες είναι γένους θηλυκού, διευθύνοντας και χορωδίες.

Οι περισσότεροι από τους μαθητές δεν είχαν ακούσει ποτέ τους από κοντά βυζαντινή ψαλμωδία σε ελληνική εκκλησία. Για πρώτη φορά ήρθαν σε επαφή με την σημειογραφία της βυζαντινής μουσικής στα μαθήματα του Γιοβάνοβιτς. Επίσης, οι περισσότεροι από τους μαθητές δεν είχαν καμία μουσική προπαιδεία. Αυτό από μία πλευρά διευκόλυνε την διαδικασία εκμάθησης, διότι η σημειογραφία της βυζαντινής μουσικής με την οποία έρχονταν σε επαφή για πρώτη φορά στα μαθήματα του Γιοβάνοβιτς ήταν η πρώτη μουσική γραφή και μουσική λογική που διδάσκονταν. Υπήρχαν διαφορές από την συνήθη πρακτική που ακολουθείται σε ανάλογα μαθήματα στην Ελλάδα, π.χ. ο δάσκαλος δεν μας επέτρεπε να ηχογραφούμε τις ασκήσεις και τα μέλη τα οποία έψαλλε στο μάθημα. Όλα διδάσκονταν με βάση την απομνημόνευση από το μάθημα.

Μία άλλη διαφορά που θέλω να επισημάνω ως προς την μέθοδο εκμάθησης στην Ελλάδα είναι ότι υπήρχε πολύ έντονη ομαδική συνεργασία. Οι μαθητές που σημείωναν μεγαλύτερη πρόοδο βοηθούσαν με δική τους πρωτοβουλία εκείνους οι οποίοι αντιμετώπιζαν περισσότερες δυσκολίες. Στην ομάδα αυτή υπήρχε ένας απερίγραπτος ενθουσιασμός, η χαρά της μάθησης, καθώς και αληθινή φιλία μεταξύ των μαθητών. Καταφέραμε να μάθουμε την σημειογραφία μέσα σε δύο μήνες. Αυτό θυμίζει την περιγραφή που έχουμε για την εκμάθηση της Νέας Μεθόδου από τον Χρύσανθο: «Οι μαθητές του Χρύσανθου, με τη νέα μέθοδό του, μάθαιναν τη μουσική μέσα σε 10 μήνες, σε αντίθεση με τους μαθητές της παλαιάς μεθόδου που ήθελαν 10 χρόνια». Αξίζει να πούμε ότι ο Γιοβάνοβιτς προσέφερε όλη αυτή την εργασία δωρεάν.

EA.Να υποθέσω ότι από τους μαθητές του ιδρύθηκε και η χορωδία «Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός;

1. GB. Ακριβώς, Ο Γιοβάνοβιτς ίδρυσε στο Βελιγράδι το 1993 την εκκλησιαστική αυτή βυζαντινή χορωδία η οποία έλαβε μέρος σε ακολουθίες στους Ιερούς ναούς του Αγίου Αλεξάνδρου Νέβσκι και των Αποστόλων Πέτρου και Παύλου. Στην αρχή η χορωδία αποτελούνταν από δύο ομάδες ψαλτών (αντρικό και γυναικείο ψαλτήρι), οι οποίες έψαλλαν στις ακολουθίες αντίφωνα, εναλλάξ.

Η γυναικεία χορωδία ηχογράφησε το 1998 στο Βελιγράδι την πρώτη κασέτα με τίτλο «Χαίρε Θεομήτωρ Παρθένα Αμόλυντη Κλίμακα Ουράνια», και έπειτα το 2002 το CD και την κασέτα «Ψάλετε Τον Κύριο Καινό Άσμα – Ψαλμοί του Δαυίδ».

Vladimir Jovanović και Gordana Blagojević

1. EA. Eνδιαφέρει τους αναγνώστες να μάθουν περισσότερα γι αυτόν τον σπουδαίο άνθρωπο.
2. GB. Εκτός από τη διδασκαλία, ο Γιοβάνοβιτς μετέφρασε τις ακολουθίες, δηλαδή προσάρμοσε την σημειογραφία της βυζαντινής μουσικής στην εκκλησιαστική σλαβική γλώσσα. Έχει κάνει μια χειρόγραφη συλλογή με τίτλο «Ανθολογία, Καθημερινή και Πανηγυρική Ψαλμωδία σε Οκτώ Ήχους» η οποία έλαβε την τελική της μορφή το 2001. Την συλλογή την φωτοτυπούσε και την έδινε δωρεάν στους μαθητές του. Αυτή η συλλογή τιπόθηκε το 2017, χάρη στα μέλη της χορωδίας, φίλους και θαυμαστές του έργου του. Εκτός από την Ανθολογία, ο Γιοβάνοβιτς άφησε πίσω του και το μουσικό χειρόγραφο Αναστασιματαρίου στην εκκλησιαστική σλαβική γλώσσα, το οποίο βασίζεται στα ελληνικά πρότυπα.
3. EA. Αντιλαμβάνομαι ότι δεν ήταν εύκολο για τον κόσμο να συνεχίσει απερίσπαστος τις λατρευτικές παραδόσεις της Ορθοδοξίας επί εποχής του στρατάρχη Τίτο. Εσύ, βέβαια, έλαβες την επιστημονική σου κατάρτιση μετά τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας. Ποιες ήταν οι δυσκολίες που εκείνα τα χρόνια αντιμετώπιζε ένας συνάδελφός σου που θα είχε επιστημονικό στόχο την εκκλησιαστική μουσική;
4. GB. Κατά τη διάρκεια του 20ου αιώνα η σερβική κοινωνία υπέστη διάφορες κοινωνικές και πολιτικές αλλαγές. Μετά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο η Σερβία έγινε μέρος της σοσιαλιστικής Γιουγκοσλαβίας. Αν και η Γιουγκοσλαβία δεν αποτελούσε μέρος του Ανατολικού μπλοκ η Ορθόδοξη Εκκλησία βρέθηκε σε πολύ δύσκολη θέση, συχνά εκτεθειμένη σε διωγμούς. Ως αποτέλεσμα είχαμε την παύση της έρευνας σχετικά με την ζωντανή παράδοση της κοινότητας, η έρευνα για την εκκλησιαστική μουσική περιορίστηκε στην μελέτη των μεσαιωνικών χειρογράφων. Φυσικά πρόκειται για μία πολύτιμη έρευνα που απέκτησε μεγαλύτερη αξία καθώς, δεν ήταν λίγες οι φορές που στο διάβα της ιστορίας η Σερβία αποτέλεσε θέατρο πολεμικών συγκρούσεων, καταστροφών και κατακτήσεων, με αποτέλεσμα μεγάλο μέρος των χειρογράφων να χαθεί. Τα περισσότερα μουσικά χειρόγραφα καταστράφηκαν κατά τη διάρκεια του Πρώτου και Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου. Στο βομβαρδισμό του Βελιγραδίου στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο καταστράφηκε τμήμα της Εθνικής Βιβλιοθήκης, ενώ ένα μέρος των παλαιών χειρόγραφων έπεσε στα χέρια των εισβολέων που πήρανε 56 χειρόγραφα, εκ των οποίων κάποια χρονολογούνται από τον 13ο αιώνα. Μερικά χειρόγραφα βρέθηκαν στη Γερμανία την δεκαετία του 1970.Κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου το Βελιγράδι βομβαρδίστηκε πολλές φορές. Ο βομβαρδισμός του στις 6 Απριλίου 1941 από τους Γερμανούς κατέστρεψε σχεδόν τα μισά κτήρια της πόλης, συμπεριλαμβανομένης και της Εθνικής Βιβλιοθήκης. Κάηκε ολοσχερώς η συλλογή της βιβλιοθήκης, δηλαδή περίπου 500.000 βιβλία, 424 χειρόγραφα και χάρτες, χαρτογραφική και γραφική συλλογή, τα αρχεία των τουρκικών εγγράφων για τη Σερβία, πρωτότυπα μουσικά έργα, όλοι οι κατάλογοι της βιβλιοθήκης. Στα ερείπια της βιβλιοθήκης δεν βρέθηκε ούτε ένα βιβλίο. Το 1944 το Βελιγράδι βομβαρδίστηκε ένδεκα φορές και από τους Συμμάχους.

ΕΑ. Τρομερά πράγματα, ασύλληπτα, αλλά ηδημιουργική ροή δεν αναστέλλει παρά συμπτωματικά τη δύναμη της.

1. GB. Στην δεκαετία του 1960 οι μαθητές και ακόλουθοι της δυτικοευρωπαϊκής βυζαντινολογικής μουσικολογικής σχολής του Έγκον Βέλες και Χένρι Γιούλιους Τίλιαρντ, ο Miloš Velimirović (1922-200) και ο Dimitrije Stefanović (1929-2020), πρόσφεραν ο καθένας με τον τρόπο του στην έρευνα των πηγών της βυζαντινής μουσικής. Ο Velimirović ήταν μουσικολόγος, καθηγητής σε αμερικανικά πανεπιστήμια και ενεργός συνεργάτης των ευρωπαϊκών επιστημόνων οι οποίοι δούλευαν στα Monumenta Musicae Byzantinae. ‘Έστρεψε τον ερευνητικό του ζήλο στα προβλήματα της βυζαντινής και ευρύτερα της σλαβικής εκκλησιαστικής μουσικής παράδοσης.

Ο ακαδημαϊκός Stefanović με έδρα την Σερβία, την δεκαετία του 1970 εξέδωσε δύο τόμους με τίτλο Παλιά Σερβική μουσική, το 1973 και το 1975. Ήταν οι καρποί της έρευνάς του σχετικά με τη σερβική εκκλησιαστική μουσική. Στο πρώτο τόμο της συλλογής υπάρχουν οι φωτογραφίες επιλεγμένων μελών των συνθετών κυρ Νικόλα, Στεφάνου και Ησαΐα Σέρβων. Στο δεύτερο τόμο βρίσκονται οι έρευνές του σχετικά με την εξέλιξη της σερβικής ψαλτικής τέχνης μέχρι το 15^ο αι. Εκεί είναι και οι εξηγήσεις και οι μεταγραφές σε πεντάγραμμο, των μελών των Σέρβων μελωδών που αναφέραμε και τις οποίες έκανε ο Stefanović, σύμφωνα με τους κανόνες του Monumenta Musicae Byzantinae. Ιστορική έρευνα για την εκκλησιαστική μουσική έκανε και η Danica Petrović. Αξίζει να αναφέρουμε και άλλους Σέρβους επιστήμονες που κατά το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα ζούσαν στο εξωτερικό και ερεύνησαν τα σερβικά μουσικά χειρόγραφα, όπως ο Stojan Lazarević (1914-1989), ο οποίος πήρε το διδακτορικό του το 1969 στο Πανεπιστήμιο του Σικάγο, με την διατριβή The Chilandar Sticherarion: An Early Slavic Hymn Collection with Music, και ο Andrija Jakovljević (1940-2020), ο οποίος στην διδακτορική του διατριβή που έκανε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, είχε ασχοληθεί με τα παλαιογραφικά χαρακτηριστικά της δίγλωσσης Ανθολογίας αρ. 928 της Εθνικής βιβλιοθήκης της Ελλάδος. Ο ίδιος εργάσθηκε ως ερευνητής στο Κέντρο Μελετών «Άρχάγγελος» της Ι.Μ. Κύκκου στην Κύπρο.

ΕΑ. Δεν θέλω να τελειώσει αυτή η συζήτησή μας, αλλά ας επιστρέψουμε στο βιβλίο σου, με τον υπέροχα εικαστικό και φιλοσοφικό τίτλο, για να μας διηγηθείς την δική σου περιπλάνηση μέσα από τα έξι κεφάλαιά του, που όλοι πρέπει να διαβάσουμε – είναι εξαιρετικά ευανάγνωστο και χρήσιμο. Μέσα από τις σελίδες του βιβλίου διατρέχουμε μία μεγάλη χρονική διαδρομή: από τα πρώτα χριστιανικά χρόνια στον οικουμενικό-ρωμαϊκό κόσμο, και από την Άλωση της Πόλης στη μεταβυζαντινή περίοδο. Φυσικά, δεν λείπουν οι αναφορές και στον ελληνικό Διαφωτισμό. Μίλησέ μας για τις «Φωτοσκιάσεις στην Βυζαντινή Μουσική».

1. GB. Πρόκειται για μία εκλαϊκευτική προσπάθεια να συμπεριληφθούν οι ποικίλες «φωνές» της Βυζαντινής μουσικής, αποτελώντας ταυτόχρονα μία ανοιχτή πρόσκληση σε όποιον θέλει να γνωρίσει το μουσικό της σύμπαν. Αντιλαμβάνομαι τη βυζαντινή μουσική ως μία πηγή φωτός η οποία ερμηνεύεται, «σκιτσάρεται», δηλαδή προσεγγίζεται φωνητικά και νοηματικά ταυτόχρονα, μέσω της ανάδειξης των φωτοσκιάσεών της στις ζωές μας.

Τα έξι κεφάλαια του βιβλίου αποτελούν μία περιπετειώδη περιπλάνηση από χώρα σε χώρα, από νησί σε νησί, από τη μία ψαλτική κοινότητα στην άλλη, από χορωδία σε χορωδία, αλλά και από αιώνα σε αιώνα, από εποχή σε εποχή, έτσι ώστε ο αναγνώστης-ακροατής να πιάσει τον εσωτερικό ρυθμό που διαπερνάει την προφορική και γραπτή παράδοση της βυζαντινής μουσικής.

Η ιδέα του βιβλίου, ως μικρή εισαγωγή, δεν είναι να δούμε ολόκληρη την ταινία με τίτλο «Βυζαντινή Μουσική» αλλά να ακούσουμε το ‘soundtrack” – τη μουσική για την ταινία! Έτσι, ακούγοντας τη μουσική της ταινίας, μπορούμε ελεύθερα να φανταστούμε την βυζαντινή έξω από τα στενά πλαίσια που ενδεχομένως έχουμε γνωρίσει, μπορούμε να αναπλάσουμε σκηνές που θυμίζουν την παιδική μας ηλικία ή μας ταξιδεύουν στις απαρχές αυτής της μουσικής, στον καιρό της έλευσης και της διάδοση του Χριστιανισμού. Και όταν η ρωμαϊκή αυτοκρατορία έγινε χριστιανική, φαντάζομαι το ίσο της μουσικής να τον κρατάει ο μελλοντικός στίχος του ποιητή: «αυτός ο κόσμος ο μικρός ο μέγας», με την βυζαντινή να μπαίνει ως δημιουργία και καθημερινή καλλιέργεια στην ζωή των απλών ανθρώπων.

1.EA. Υπέροχη περιγραφή! Ελκυστική!

1. GB. Μία μικρή εισαγωγή στη βυζαντινή μουσική, ένα μουσικό θέμα για μία ταινία που ακόμα τα γυρίσματα δεν έχουν τελειώσει, είναι μία εισαγωγή που ως στόχο έχει να προσελκύσει νέους ακροατές, γιατί είναι πολλοί από τον παλιό και τον νέο κόσμο που το ίδιο προσπερνούν βιαστικά χωρίς να κοντοσταθούν να ακούσουν. Μπορεί ο παλιός οικουμενικός-ρωμαϊκός κόσμος με την Άλωση της Πόλης να κατέρρευσε, αλλά αυτό είχε ως αποτέλεσμα η μουσική μας να ξανοιχτεί στον κόσμο, να μπολιαστεί με νέα ακούσματα και να βρει νέους δεξιοτέχνες, αυτόνομες προσωπικότητες, πραγματικούς καλλιτέχνες που συνδιαλέγονται με τα ρεύματα των καιρών τους.

Κατά την μεταβυζαντινή περίοδο η καλλιτεχνική δημιουργία θα νιώσει την ανάγκη να «ηχογραφήσει» το βυζαντινό μέλος, δηλαδή ό,τι στις μέρες μας μπορούμε να ακούμε και διαβάζοντάς το να το μαθαίνουμε, οφείλεται στο ότι έχει προηγηθεί μία κοινή αποδοχή για τον τρόπο «εγγραφής» του. Η ισότιμη συμμετοχή  στην εκπαίδευση ανταποκρίνεται στην βασική ιδέα του Διαφωτισμού για τα πρωτεία της γνώσης, και αυτό έπραξαν οι τρεις δάσκαλοι, οι οποίοι ήταν οι πρώτοι που συσχέτισαν την τέχνη τους με το κάλεσμα των καιρών, επιχειρώντας επιτυχώς να δώσουν απάντηση στο πώς μπορεί να ακούγεται η Βυζαντινή Μουσική στον σύγχρονο κόσμο, ώστε, την ίδια στιγμή, ο κόσμος μας να μπορεί να ακούγεται μέσα από τη Βυζαντινή μουσική!

Έτσι, η βυζαντινή μουσική ξεκίνησε προοδευτικά να αντηχεί σε πολλούς κόσμους, σε δημόσιες και ιδιωτικές σφαίρες, να αποτελεί αγαπημένο μουσικό θέμα σε λατρευτικές, παραδοσιακές και κοσμικές τελετές, φτάνοντας μέχρι τις μέρες μας. Ένας ζωντανός οργανισμός, όπως κάθε μακραίωνο μουσικό είδος, που βγάζει στο προσκήνιο μεγάλες φωνές που γράφουν ιστορία και δημιουργούν σχολές έκφρασης, με πλήθος θαυμαστών και μαθητών.

1. EA. Στην παρουσίαση του βιβλίου είπες: «Αυτό το βιβλίο όχι μόνο θέλει να κάνει γνωστή την βυζαντινή μουσική, αλλά επιδιώκει να μας συνδέσει και με το μέλλον αυτής της μουσικής, και τι καλύτερο από το να συνδεθούμε με τις φορητές μας συσκευές». Σύνδεσέ μας λοιπόν! Είπες, επίσης, ότι επιθυμείς «ο αναγνώστης-ακροατής να πιάσει τον εσωτερικό ρυθμό που διαπερνάει την προφορική και γραπτή παράδοση της βυζαντινής μουσικής». Εδώ αναρωτιέμαι μήπως είσαι πολύ ρομαντική;
2. GB. Να απαντήσω πρώτα στην δεύτερη ερώτηση. Ξεκάθαρα ναι, είμαι ρομαντική αλλά με επιχειρήματα! Το άκουσμα της βυζαντινής μουσικής, όπως και κάθε μουσικής, αποτελεί κοινό τόπο όλων μας. Εκκινώντας από αυτό το δεδομένο, ένας μελετητής, ψάλτης ή ακροατής της βυζαντινής μουσικής μόνο να εμβαθύνει μπορεί στον ήχο της. Εμβαθύνω σημαίνει στοχάζομαι και αισθάνομαι, κάτι που μπορούμε να πούμε ότι αποτελεί και μία ρομαντική στάση!

Σχετικά με την σύνδεση, καλώς ή κακώς, τα τελευταία δύο-τρία χρόνια το QR code έχει μπει για τα καλά στη ζωή μας! Το βιβλίο καινοτομεί διαθέτοντας κώδικες QR, δηλαδή ένα barcode γρήγορων αποκρίσεων. Οι αναγνώστες με έξυπνα κινητά τηλέφωνα ή τάμπλετ θα μπορούν μέσω του αναγραφόμενου κώδικα, ο οποίος πάντα σχετίζεται με το σχετικό ψαλτικό παράδειγμα που κάθε φορά δίνω, να έχουν άμεση πρόσβαση σε οπτικοακουστικό υλικό στο ίντερνετ. Ο κωδικός QR είναι ένα εικονίδιο της εποχής μας, αποτελεί δε μια ενδιαφέρουσα σύμπτωση ότι και η βυζαντινή μουσική χρησιμοποιεί σημειογραφία εν είδει εικόνων.

Κάθε μουσικό βιβλίο γνωριμίας χρειάζεται να δίνει μουσικά παραδείγματα στην πράξη και αυτό επιτυγχάνεται μόνο όταν ακούς και όχι όταν διαβάζεις για τη μουσική.

1. EA. Σε ένα τόσο πλούσιο υλικό στις μέρες μας, δεν θα ήταν εύκολη η επιλογή παραδειγμάτων, υποθέτω
2. GB. Ήταν δύσκολη η επιλογή των μουσικών παραδειγμάτων. Υπάρχουν εκατόν δέκα παραδείγματα, και ο ρόλος του κώδικα είναι να δώσει ένα πρώτο ερέθισμα στον αναγνώστη-ακροατή για να ξεκινήσει τις δικές του αναζητήσεις, ξεκινώντας από τις ζωντανές ακολουθίες στο ναό.

Στον Μουσικό Θησαυρό στο τέλος του βιβλίου, είναι γραμμένα αναλυτικά όλα τα μουσικά παραδείγματα που δίνουμε: συνθέτης, ψαλμός, χορωδία, κ.λπ. Δεν είναι, δηλαδή, αποκλειστικά για κατόχους έξυπνων συσκευών.

Pocket Size Pop:

1. EA. Θα συνδέσω την μουσική και επιστημονική σου διαδρομή με έναν εμβληματικό Έλληνα που γνώρισες και σέβεσαι απεριόριστα. Εμείς οι Έλληνες αλλά όχι μόνον εμείς, οφείλουμε πολλά. στον Λυκούργο Αγγελόπουλο. (1941-2014). Έχω διατυπώσει την σκέψη ότι όπως σε όλα τα είδη μουσικής, το ολοκληρωτικό δόσιμο ενός καλλιτέχνη στην τέχνη του είναι ο πιο ισχυρός λόγος που κάνει τον ακροατή να ασχοληθεί. Ο Λυκούργος ήταν ολοκληρωτικά αφιερωμένος στο πολυσχιδές μουσικό του έργο.
2. GB. Πράγματι, ο Λυκούργος ήταν μία ξεχωριστή καλλιτεχνική προσωπικότητα και νιώθω τυχερή που τον άκουσα και διδάχτηκα ψαλτική από αυτόν. Ήταν μία διεθνής, με θαυμαστές και μαθητές από πολλές χώρες. Το βασίλειο του Λυκούργου ήταν η Αγία Ειρήνη στην Αιόλου. Εκεί προσηλωνόταν ολοκληρωτικά στην τέχνη του και οι πιστοί ακροατές του, σε μία ατμόσφαιρα θρησκευτικής και καλλιτεχνικής μυσταγωγίας μπορούσαν να απολαύσουν μία απαράμιλλη ερμηνεία των ψαλμών. Επίσης παρακολουθούσα τις πρόβες της Ελληνικής Βυζαντινής Χορωδίας και κάποια στιγμή συνεργάστηκα μαζί του στους «Τρεις παίδες εν καμίνω» σε μεταγραφή του συνθέτη Μιχάλη Αδάμη. Ευτύχησε να δει πολλούς από τους μαθητές του να γίνονται αναγνωρισμένοι ψάλτες και χορωδοί. Ένας από αυτούς ήταν και ο Κωνσταντίνος Αγγελίδης, ο δάσκαλός μου στη βυζαντινή μουσική στην Ελλάδα.

Από τον Λυκούργο Αγγελόπουλο έμαθα ότι η βυζαντινή μουσική είναι μία ταινία που γυρίζεται τώρα μπροστά στα μάτια μας, με το σενάριο να βασίζεται στα έργα και τις ημέρες μιας ψαλτικής κοινότητας που κάθε φορά μπορεί να «ενσαρκώνεται» είτε ως ένας πρακτικός ψάλτης απομονωμένος σε ένα νησί της άγονης γραμμής είτε ως μία θαυμαστή χορωδία στον ναό του Πανάγιου Τάφου στην Πλάκα. Όλοι τους δίνουν πνοή στον ήχο για να ζευγαρώσει: να περάσει από στόμα σε στόμα, από χώρα σε χώρα, από γενιά σε γενιά, από τα παλιά χειρόγραφα στις σύγχρονες ηχογραφήσεις.

ΕΑ. Τον θυμάμαι να μου λέει: η Βυζαντινή Μουσική δεν είναι το επίκαιρο τώρα, είναι το πριν και το μετα.

1. GB. Η βυζαντινή μουσική αποτελεί ένα συμβάν, μία ζεύξη, είναι μία μελλοντική μουσική. Και στην βυζαντινή μουσική οι συνθέτες της – οι σκηνοθέτες, αν προτιμάτε – δεν γράφουν τη μουσική, αλλά συλλαμβάνουν μία ορισμένη σειρά των συμβάντων στον χρόνο. Ένας τέτοιος συνθέτης-σκηνοθέτης που είχα την τύχη να γνωρίσω ήταν ο Λυκούργος Αγγελόπουλος.

Βατούμι, το 2019

ΕΑ. Στον επίλογο της συζήτησης μας, θα ήθελα να διευρύνουμε την θεματική μας επιλογή, όλοι μας θα θέλαμε να μας μεταφέρεις στη μουσική ζωή στη Σερβία του σήμερα, ζωγραφίζοντας πτυχές της σέρβικης κουλτούρας που θεωρείς ότι έπαιξαν και παίζουν σήμερα σημαντικό ρόλο. Μιλώ όχι μόνο για την βυζαντινή μουσική, αλλά για το σύνολο των δυναμικών σας κινήσεων υπέρ της μουσικής ζωής αλλά και για την αύρα της μουσικής παιδείας, ερασιτεχνικής και επαγγελματικής. Μιλώ με θαυμασμό πάντα για την σταθερή θέση της μουσικής στην καθημερινότητά σας

1. GB. Αν και είναι ακόμα νωρίς να μιλήσουμε με βεβαιότητα για νέα μουσικά ρεύματα στη σερβική μουσική, μπορούμε να διακρίνουμε τη διαμόρφωση κατευθύνσεων. Αρχές του αιώνα άνοιξαν στο Βελιγράδι τμήματα παραδοσιακής μουσικής και τζαζ σε δύο φημισμένα μουσικά λύκεια και πρόσφατα άνοιξε και τζαζ τμήμα στο πανεπιστήμιο μουσικών σπουδών. Οπότε η τζαζ και η έθνικ μουσική βιώνει μία νέα άνθηση στη Σερβία, προσελκύοντας νέο κοινό και νέους μουσικούς. Επίσης, οι συνθέτες λόγιας σερβικής μουσικής ποτέ δεν έπαψαν να παράγουν πρωτοποριακό και σημαντικό έργο, μόνο που έως σήμερα δεν έχουν βρει την κατάλληλη προβολή της μουσικής τους στις αίθουσες συναυλιών, κάτι που ίσως στις μέρες μας πάει να αλλάξει, με το κοινό να απαιτεί περισσότερους σέρβους συνθέτες στα συναυλιακό πρόγραμμα των αιθουσών.
2. EA. Εδώ θα πρέπει να σου πω ότι και στην Ελλάδα, αν και γίνονται προσπάθειες, το ίδιο συμβαίνει…
3. GB. Θα ήθελα να προσθέσω κάτι που κατά το μάλλον ή ήττον αποτελεί μία βελιγραδέζικη καινοτομία, ότι νέοι μουσικοί με κλασική παιδεία γίνονται μουσικοί του δρόμου και παίζουν υψηλής αισθητικής μελωδίες στους δρόμους, τις πλατείες ακόμα και στις λαϊκές αγορές. Πρόκειται για ένα είδος αυθόρμητης μουσικής διαμαρτυρίας που ονομάστηκε «κουλτούρα ενάντια στο κιτς» και έχει να κάνει με την αντίδραση όλων αυτών των ταλαντούχων νέων προς την τηλεοπτική υποκουλτούρα, που δυστυχώς δεν περιορίζεται μόνο στους τηλεοπτικούς δέκτες.

EA.Σημεία των καιρών… θλιβερά αλλά παντού κάπως έτσι είναι. Εσύ έχεις την επιθυμία του καλύτερου, του βέλτιστου. Γνωρίζω ότι η καλλιτεχνική σου δραστηριότητα δεν περιορίζεται στην αμιγώς ψαλτική πράξη. Τι σχεδιάζεις αυτόν τον καιρό;

1. GB. Είμαι ιδρυτικό μέλος και τραγουδίστρια του μουσικού σχήματος Pocket Size Pop, με έδρα το Βελιγράδι. Έχουμε πέντε άλμπουμ στο ενεργητικό μας. Πρόκειται για σύγχρονη μελωδική μουσική, με αγγλικό στίχο και ακουστικό ήχο. Φέτος, για πρώτη φορά, θα ηχογραφήσουμε τραγούδια με ελληνικό στίχο. Τα τραγούδια τα γράφει ο Χρήστος Πίττακας, ενώ βασικός συνεργάτης μας είναι ο πολυοργανίστας μουσικός Adrian Lever.

Με τον Adrian Lever και με την τσελίστα Nataša Lišanin έχουμε σχηματίσει το Blagoglas trio (που σημαίνει το Εύηχο) και ηχογραφούμε κάποιους από τους ψαλμούς του Δαυίδ στην σέρβικη γλώσσα. Το τρίο συμπληρώνεται από εμένα στην φωνή και το κανονάκι. Πρόκειται για μία καλλιτεχνική πρόταση που έχει πάντα σε πρώτο πλάνο το θρησκευτικό αίσθημα. Φυσικά, η ψαλμωδία αποτελεί την μεγάλη μου αγάπη που δεν θα σταματήσω ποτέ να υπηρετώ!

ΕΑ. Ευχαριστούμε πολύ για όσα κάνεις και για όσα θα κάνεις στο μέλλον. Ευχαριστώ για την δημιουργική συζήτηση που είχαμε. Θα ήθελα να έχουμε σύντομα κι άλλη ευκαιρία. Θα συναντηθούμε σύντομα στο Βελιγράδι.

Blagoglas:

Γράφει η πιανίστα ‘Εφη Αγραφιώτη 

«Όχι άλλη θλίψη», τραγουδάει ο συνθέτης. Ο Κώστας Γρηγορέας κι εγώ τον… βοηθάμε για να πείσει όλους ότι πρέπει να προσπαθήσουμε να διώξουμε τη θλίψη. Οι δυο μας, ποτέ δεν νιώσαμε θλίψη εδώ και τόσα χρόνια συνεργαζόμενοι, μάλλον το αντίθετο.

Τα μέχρι σήμερα προγράμματα μας περιείχαν συνθέσεις του Κώστα Γρηγορέα και έργα άλλων συνθετών, γνωστότερων και άγνωστων, για σόλο πιάνο, σόλο κιθάρα και κιθάρα με πιάνο. Το ντουέτο που έδωσε τον τίτλο στο κείμενο αυτό είναι σύνθεση του του Wilhelm Neuland και αρέσει στο κοινό ιδιαίτερα. Είμαστε επίσης ικανοποιημένοι που, πέραν των άλλων, προσελκύσαμε νεότεροι, μαθητές και μουσικοί, στο να παίξουν συνθέσεις για το συνδυασμό κιθάρα πιάνο, πολύ αγαπητό παλιότερα αλλά μάλλον υποτιμημένο τα τελευταία 60-70 χρόνια.

Ο συνθέτης Neuland γεννήθηκε το 1806 σε περιβάλλον που δεν είχε σχέση με την τέχνη, αλλά ο πατέρας του εθεωρείτο εξαιρετικός, καλόγουστος και ταλαντούχος ράφτης! Ένας μετρ της εποχής του.

Μεταξύ 1814 και 1820 ο μελλοντικός συνθέτης φοίτησε σε ιδιωτικό σχολείο στη Βόννη. Εκτός από τα θύραθεν διδασκόμενα μαθήματα, στο σχολείο ξεκίνησε την βασική μουσική του εκπαίδευση ερχόμενος σε επαφή με τα θεωρητικά της μουσικής και την ιστορία της αλλά και με διάφορα όργανα, που ανάλογα με την πορεία του σε αυτά, οι υπεύθυνοι θα τον καθοδηγούσαν στο πιο προσιτό για την περίπτωση του, ώστε να ειδικευθεί εν συνεχεία σε αυτό. Πήρε λοιπόν πολλές γνώσεις πιάνου, βιολοντσέλου, όμποε, κλαρινέτου και έδειξε μια φυσική ευκολία στην προσέγγιση της τεχνικής πολλών ακόμα οργάνων.

Το 1824 ξεκίνησε να παίζει ανάλογα με τις απαιτήσεις, όμποε, κλαρινέτο και τσέλο στη Φιλαρμονική του Πεζικού κατά την στρατιωτική του θητεία. Στη συνέχεια παρέδιδε μαθήματα στη Βόννη. Το 1828 διορίστηκε μουσικός διευθυντής της Société Philharmonique στο Calais. Από το 1830 έως το 1835 δίδασκε πιάνο και σύνθεση παράλληλα στο Calais και στο Λονδίνο περνώντας ένα εξάμηνο σε κάθε πόλη. Η φήμη του ως συνθέτη και δασκάλου που κατέκτησε στο Λονδίνο τον ώθησε στο να υποστηρίξει καλύτερα το συνθετικό του έργο. Η δημοσίευση των έργων του από φημισμένους εκδοτικούς οίκους, έδωσε ευκαιρίες να εκτιμηθεί το πολύπλευρο ταλέντο του σε συναυλίες στη Βιέννη, τη Δρέσδη, την Πράγα και το Βερολίνο, όπου γνωστοί μουσικοί της εποχής τα έπαιξαν.

Ο Neuland έγραφε σε ρομαντικό ύφος, ακολουθώντας το στυλ του Schumann. Τα πρώτα του έργα για κιθάρα καθιέρωσαν το όνομά του και τον έκαναν έναν από τους πρώτους συνθέτες μουσικής για κιθάρα, δύο κιθάρες και κιθάρα με πληκτροφόρο. Τα τελευταία χρόνια τα τραγούδια του και τα κιθαριστικά του έργα έχουν δημιουργήσει και πάλι -μετά από πολλές δεκαετίας σιωπής- ένα νέο – αν και μικρό επί του παρόντος- ενδιαφέρον των μουσικών και του κοινού. Ο συνθέτης πέθανε στη Βόννη το 1889 και θάφτηκε στο Alter Friedhof (Παλαιό Νεκροταφείο).

Επ’ ευκαιρία, θα προσθέσω μερικές ακόμα «μουσικές ευχές» για όχι άλλη θλίψη: Non piu mesta, του έτους 1818, σύνθεση του βιολονίστα Νικολό Παγκανίνι για βιολί και πιάνο (πρώτη γραφή) και για τσέλο και πιάνο (μεταγραφή, σχεδόν ταυτόχρονη). Ο συνθέτης ήταν τότε τριάντα πέντε ετών. Δεξιοτεχνική απογείωση για… «όχι άλλη θλίψη» κι αυτή!

Η πιο γνωστή και πάρα πολύ αγαπητή μουσική σελίδα με τον ίδιο τίτλο είναι το Non più mesta από την La cenerentola του Gioacchino Rossini, που πάνω στο συγκεκριμένο θέμα της γράφτηκαν κι άλλα έργα αργότερα. Η πιο άγνωστη αλλά και λιγότερο ενδιαφέρουσα, κατά τη γνώμη μου, είναι η σύνθεση Non piu mesta του Σοπέν, (Παραλλαγές σε μι μείζονα), από την Cenerentola κι αυτή, για φλάουτο και πιάνο. Προσθέτω ότι το χειρόγραφο του Σοπέν αμφισβητήθηκε σαν μη ταυτόσημο του γραφικού χαρακτήρα του αλλά δεν ξέρω κάτι περισσότερο για το θέμα αυτό. Το έργο σε κάθε περίπτωση αναφέρεται και τυπώθηκε σαν δικό του.

Αγαπητοί μου, όχι άλλη θλίψη. Η μουσική μπορεί να κάνει (και) θαύματα. Μπείτε χωρίς κανέναν ενδοιασμό στο μυστικό της καταφύγιο, είμαι βέβαιη ότι θα σας υποδεχτεί με θέρμη.

Καλή σας ακρόαση.

Μέγαρο Μουσικής Αθηνών  30 Σεπτεμβρίου 2021 Η τρίτη συναυλία των μεγάλων σολίστ του πιάνου. Ο Ιβο Πογκορέλιτς και Sonata nο 3 op. 58

 Γράφει η πιανίστα Εφη Αγραφιώτη

Παρακολουθώ εδώ και πάρα πολλά χρόνια τις εντυπωσιακές και τόσο ενδιαφέρουσες ερμηνείες έργων του Σοπέν του μεγάλου αυτού μουσικού.

Κάθε φορά αναγνωρίζω στιγμές ποιοτικής ωριμότητας που δεν είχα εκτιμήσει την προηγούμενη φορά. Κάθε βήμα του είναι μια νέα αποκάλυψη. Τα τελευταία χρόνια είναι και γλαφυρός όταν καταθέτει τις χρήσιμες και ενδιαφέρουσες απόψεις του για τον Σοπέν.

Τον Γνώρισα στη Μόσχα όταν ήταν 16 ετών κι εγώ 19. Ήταν φανερό ότι ο ιδιοφυής νέος καθόριζε ήδη, σιγά σιγά, την απάντηση στο ερώτημα «τι είναι η μουσική για αυτόν». Στο Μέγαρο το ερώτημα της νεότητας, εκφράστηκε έκδηλα ως απάντηση: είναι η αναζήτηση του Κάλλους, ακόμα και όταν το πιάνο δεν είναι αυτό που θα έπρεπε.

Ο Σοπέν, (Ο Πογκορέλιτς το έλεγε εδώ και πολλά χρόνια) δεν είναι απλώς ένας ρομαντικός συνθέτης, είναι ένας συνθέτης όλων των εποχών, των πριν και των μετα από την εποχή του. Με τον συχνά εκτός ισχυόντων κανόνων τρόπο που συνέθετε, έδινε δύναμη και σε άλλους συνθέτες να τολμούν. Μας το απέδειξε και αυτή τη φορά, στην ερμηνεία της σονάτας που τόσες δεκάδες φορές έπαιξε στο κοινό και όμως συνεχώς την ερευνά.

Στο Μέγαρο έπαιξε την Σονάτα για πιάνο αρ. 3 σε σι ελάσσονα, έργο 58, την Φαντασία σε φα ελάσσονα, έργο 49, την Πολωνέζα-Φαντασία σε λα ύφεση μείζονα, έργο 61 και την Βαρκαρόλα σε φα δίεση μείζονα έργο 60.

Η Σονάτα Νο 3 είναι η τελευταία από τις σονάτες πιάνου του συνθέτη. Ολοκληρώθηκε το 1844 και το έργο θεωρείται μία από τις πιο δύσκολες συνθέσεις του Σοπέν, τεχνικά και μουσικά. Η κοσμαγάπητη Fantaisie in F minor, Op. 49, είναι σύνθεση του 1841. Από τα γράμματα του Σοπέν γνωρλιζουμε ότι χρησιμοποίησε το όνομα “φαντασία” για να περιγράψει την ελευθερία γραφής που επέλεξε και να προτείνει μια προσωπική έκφραση. Η Polonaise-fantaisie ήταν αφιερωμένη στην κυρία A. Veyret. Γράφτηκε και δημοσιεύτηκε το 1846. Η Barcarolle γράφτηκε μεταξύ φθινοπώρου 1845 και καλοκαιριού 1846. Ο συνθέτης πέθανε τρία χρόνια μετα. Βασισμένο στο ύφος και το ρυθμό μιας Barcarolle, διαθέτει μια πλούσια ρομαντική, γοητευτική αύρα από την αρχή μέχρι το τέλος. Όλα τα έργα παίχτηκαν τόσο μα τόσο προσωπικά και όμορφα!

Θέλω να γράψω όμως περισσότερα για την Σονάτα γιατί έτσι θα δώσω τα χρώματα της ερμηνείας του Πογκορέλιτς σε όλο το πρόγραμμα.

Ήταν ένα αριστούργημα η Σονάτα αρ 3 op. 58 (1844). Λεπτές γραμμές, τραγικές εξάρσεις, ανάμειξη ήχων υποβλητική, συγκλονιστικό φινάλε. Νομίζω ότι μπορώ να τολμήσω να γράψω ότι ακούσαμε την σονάτα Σοπέν / Πογκορέλιτς. Ήταν ένας θεατρικός μονόλογος στη σκηνή, που μας έπαιρνε μαζί του, από την πρώτη μέχρι την τελευταία πινελιά.

Ανέδειξε για πολλοστή φορά ότι εκτός από το εκφραστικό μελωδικό σχήμα, το ρομαντικό τραγούδι, υπάρχουν δεκάδες παράμετροι για να οδηγήσουν σε μια ανθεκτική στο χρόνο, πανανθρώπινη ερμηνεία. Το παίξιμο του Πογκορέλιτς θυμίζει ατόφια τον Πογκορέλιτς. Η κάθε λεπτομέρεια στη θέση της, το παίξιμο κυλιστό, αποφασιστικό, αυθόρμητα αληθινό, ελκυστικό. Τα δύο χέρια δεν παίζουν μόνα τους νότες, υποστηρίζονται από την ψυχή, το μυαλό, την καρδιά, την μνήμη της αφής του, από τη γνώση εις βάθος του τι μπορεί να του δώσει, σαν πρώτη ύλη, σαν εργαλείο, το σημερινό πιάνο.

Τον ακούσαμε να ζωγραφίζει εσωτερικές κινήσεις, να μεταβάλλει λίγες, ελάχιστες, πολλές νότες σε εικαστικό πίνακα, να απαγγέλει στίχους για τη θλίψη, τη χαρά, τη φύση, το θυμό, τη μοναξιά και το αδιέξοδο, την προσμονή, αλλά κάποιες στιγμές αξιοποιούσε εντυπωσιακά ακόμα και την υπερβολική εσωστρέφεια του. Έχτισε νότα-νότα και άγγιγμα με άγγιγμα στο πλήκτρο, σκηνές εκπληκτικής έκφρασης και έντασης. Ο ήχος του μιλούσε ασταμάτητα αν και το γερασμένο πιάνο δεν βοηθούσε.

Συμβολικά θα αναφερθώ και στην εκπληκτική απόδοση του στην Βαρκαρόλα σε φα δίεση μείζονα έργο 60, χωρίς να υποτιμήσω τις άλλες εξαίσιες ερμηνείες της βραδιάς.

Ένας πιανίστας μαγικός, ποιητής αφιερωμένος στην λεπτομέρεια των ήχων και των παύσεων, των κορυφώσεων και της ευαισθησίας που δένει σταθερά τη μουσική με το σύμπαν. Δεν υπάρχουν λόγια!

Η ιδιότητα μου ως μουσικού, με ωθεί στο να γράψω αφενός σελίδες για τη συναυλία αυτή, αλλά εγώ μου απαντώ ότι δεν υπάρχει λόγος.

Θα χειροκροτήσω μαζί με τους αμέτρητους ακροατές της συναυλίας στην Αθήνα, με τις λίγες αυτές γραμμές, αυτόν τον άνθρωπο – πρότυπο, που επέλεξε να αφιερωθεί στην Μουσική, και υπηρετεί με απόλυτη συνέπεια και σοβαρότητα την επιλογή του. Τιμά όλους όσοι ασχολούμαστε με τη μουσική εφ’ όρου ζωής. Ελπίζω να πήραν οι νεότεροι ακροατές, την παρότρυνση, τη στήριξη από την καθαρά αναβλύζουσα οπτική και ακουστική εικόνα του Πογκορέλιτς. Χαίρομαι γιατί ήταν εντυπωσιακά μεγάλος ο αριθμός τους στην αίθουσα Χρήστος Λαμπράκης.

Ο Πογκορέλιτς έχει πολλές φορές πει: «Η ουσιαστική ερμηνεία δεν έρχεται από μόνη της. Είναι μια κατάκτηση που συνδέεται με τον χρόνο που θα αφιερώσει ο μουσικός »-  «Στην προσπάθεια επίτευξης του καλύτερου αποτελέσματος, ο κανόνας είναι να ακούς και να φαντάζεσαι».

Εγώ και όχι βέβαια μόνον εγώ, νιώθω ευτυχής για τον Σοπέν της 30^ης Σεπτεμβρίου, αλλά και για τον Σούμπερτ του, που άκουσα μαζί με τον Σοπέν, πρόσφατα στο Μιλάνο , όπως επίσης και για τον Ραχμάνινοφ και τον Μπετόβεν της τελευταίας του (2019) δισκογραφικής παρουσίας.

Μακάρι να τον υποδεχτούμε και πάλι στην Ελλάδα σύντομα.

https://www.youtube.com/watch?v=rsLiOiieOo8

2020-Madrid

To όμορφο σπίτι κρυφοκοιτάζει μέσα από το σκούρο πράσινο των δέντρων της Via Catullo, στην καρδιά της χερσονήσου Sirmione. Αυτό το όμορφο σπίτι είναι τώρα πανάκριβα ενοικιαζόμενα διαμερίσματα, με… έτοιμη στο πιάτο τη φήμη από την προηγούμενη οικοδέσποινα, τη Μαρία Κάλλας. Εδώ ήταν για χρόνια η θερινή κατοικία του βερονέζου Giovanni Battista Meneghini. Κατέκτησε τεράστια φήμη (προσδίδοντας και εμπορική αξία στο μικρογράφημα που λέγεται Sirmione, και βρίσκεται στη λίμνη Garda, λίγα χλμ έξω από τη Βερόνα), χάρη στην κυρία Μενεγκίνι, την Μαρία Κάλλας. Η βίλα, ένα κτίριο τριών ορόφων, εμβαδού 780 τετ. μέτρων είχε διακοσμηθεί προσωπικά από την Κάλλας. Πριν λίγα χρόνια ο Δήμος αποφάσισε να διαμορφώσει καλόγουστα το πάρκο που ακολουθεί το δρόμο του σπιτιού και αυτό το πάρκο φερει πλέον  το όνομά της.

To Sirmione είναι ένας τόπος ευλογημένος από τη θέση και το τοπίο του. Τι άλλη τύχη να ζητούσε; Κι όμως, του έλειπε ένας μύθος, κάτι σαν φωτεινή αστραφτερή αύρα για να κάνει τη φήμη και την ομορφιά του να διαρκέσει στην πάροδο του χρόνου. Βρήκε το μύθο του όταν έφτασε η Άννα Μαρία Σοφία Καλογεροπούλου, η μεγαλύτερη ίσως προσωπικότητα του λυρικού τραγουδιού στην ιστορία.

Πέρασαν σαράντα πέντε σχεδόν χρόνια από τον θάνατό της. Ήταν 53ων ετών, όταν αναχώρησε. (Παρίσι, 16 Σεπτ.1977). Εξακολουθεί ωστόσο να είναι ζωντανή, παρούσα στο Σιρμιόνε, στο μυαλό και την καρδιά όσων την γνώρισαν εκεί και όσων μπορεί να μην την γνώρισαν ποτέ, αλλά μεγάλωσαν με τις ιστορίες των γονιών τους, που είναι θαυμαστές της. Εάν κλείσετε τα μάτια σας για μια στιγμή στη Via Catullo, μπορείτε ακόμα να την ακούσετε να τραγουδά από τη βεράντα της βίλας της. Είναι ένα γλυκό και υπέροχο τραγούδι του νου και τη καρδιάς μας, μια πανέμορφη και υγιέστατη αυταπάτη. Ντουέτο με τα φύλλα να φυσούν στον άνεμο από το πάρκο, το αφιερωμένο σε αυτήν που συντηρείται ιδανικά.

Η Κάλλας έφτασε εδώ για πρώτη φορά το 1952 έχοντας ήδη εγκατασταθεί μόνιμα με τον σύζυγό της στη Βερόνα. Το σπίτι της στη Βερόνα είναι κι αυτό σημείο αναφοράς της πόλης και συνοδεύεται από αναμνηστική πλακέτα.

Η Κάλλας αγάπησε πολύ τον τόπο, λέγεται ότι μόνο στο Σιρμιόνε απολάμβανε τις εκτός δημοσιότητας μέρες και εβδομάδες περπατώντας στους δρόμους χαλαρή, χαμογελαστή, μιλώντας με τους κατοίκους, ψωνίζοντας στα μικρά μαγαζάκια για το νοικοκυριό της. Ωστόσο, επτά χρόνια αργότερα, η βίλα έγινε σκηνή ενός τραγικού αποχαιρετισμού, όταν η Κάλλας μαζί με τον Αριστοτέλη Ωνάση, πήγαν στο σπίτι της Via Catullo για να ανακοινώσουν στον σύζυγο της ότι είναι ερωτευμένοι . Επιθυμούσαν να μιλήσουν με τον Μενεγκίνι για την ανάγκη διαζυγίου. Ένα σιωπηλό δείπνο συνοδεύτηκε από μια έντονη συζήτηση  και εν τέλει οδηγήθηκαν στον τραγικό σε συνέπειες χωρισμό. Η Villa Meneghini-Callas πωλήθηκε λίγα χρόνια αργότερα.
Το Sirmione είναι ένα πανέμορφο σημείο. Ήσυχο, φροντισμένο, πολύ τουριστικό για πολλούς μήνες, χάρη στη λίμνη, τα ιστορικά και ανέπαφα αρχαιολογικά του σημεία, το πράσινο των πάρκων του και την αύρα του, που παραπέμπει σε σκηνικό ταινίας του Visconti.

Η παρουσία της Κάλλας είναι ακόμα ζωντανή στη χερσόνησο.Έφτασε εδώ στο απόγειο της καριέρας της, όταν θριάμβευσε στα θέατρα και είχε τον κόσμο στα πόδια της. Εκείνη την εποχή, η Κάλλας θεωρούσε αυτό το μέρος μια όαση ειρήνης στην οποία να καταφεύγει, μακριά από το χάος που τον περιέβαλλε. Αγάπησε αυτή την ήσυχη και ήρεμη ατμόσφαιρα που μόνο αυτή η γωνιά μπορούσε να της προσφέρει: αγαπούσε τα ιαματικά λουτρά, απολάμβανεδ τον καφέ της στο Caffè Grande Italia.

Ήταν τόσο δεμένη με τον τόπο που ακόμη και όταν έφυγε δεν σταμάτησε να το σκέφτεται, διατηρησε επικοινωνία στελνοντας  καρτ ποστάλ στους ανθρώπους με τους οποίους ήταν πιο δεμένη.«Θα ήθελα να τελειώσω τις μέρες μου στη Σιρμιόνε και να θαφτώ σε αυτόν τον επίγειο παράδεισο». Έτσι έγραψε η Μαρία Κάλλας σε ένα από τα γράμματά της. Αλλά η μοίρα της ήταν διαφορετική.Πολλά έχουν ειπωθεί για τον θάνατό της, δημιουργώντας μια δίνη ψεύτικων φημών. Κάποιοι είπαν ότι οι στάχτες της εκλάπησαν από το νεκροταφείο του Παρισιού και σκορπίστηκαν στη λίμνη Γκάρντα. Άλλοι, πιστεύουν ότι θάφτηκε στο Colombare. Η Κάλλας ήταν σιγουρα η ψυχή αυτού του μαγευτικού τόπου: Ενας χώρος πανέμορφος στο δημαρχείο προορίζεται για εκθέσεις και εκδηλώσεις αφιερωμένες σε αυτήν,ένα εστιατόριο φερει το όνομά της και βέβαια, το πάρκο στο οποίο αναφερθήκαμε. Επιπλέον, κάθε καλοκαίρι το μουσικό φεστιβάλ προς τιμήν της κάνει πολύ κόσμο να τη θυμηθεί εκεί και να δακρύσει.

Θα φύγω όμως από το θέμα μου, χωρίς να φύγω… θα ανοίξω με την σύμφωνη γνώμη σας ένα βιβλίο. Είναι 1957 και η Μαρία Μενεγκίνι-Κάλλας αποφασίζει να καταγράψει μνήμες και στιγμές από τη ζωή της, ξεκινώντας από την παιδική ηλικία της. Από εκεί ξεκινά η αφήγηση στο βιβλίο «Μαρία Κάλλας: Γράμματα και αναμνήσεις», που στηρίζεται σε αναμνήσεις και τις σημειώσεις της αλλά και σε κείμενα και σχόλια του Γάλλου σκηνοθέτη και φωτογράφου Τομ Βολφ. Περιέχει κομμάτια από την αυτοβιογραφία της, που φιλοδοξούσε να εκδώσει αλλά δεν πρόλαβε καν να ολοκληρώσει Το βιβλίο του Βολφ κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Πατάκη, σε μετάφραση Ανδρέα Παππά.

«Απεχθάνομαι να μιλώ για τον εαυτό μου, λέει η Κάλλας. Αφήνω πάντα τους άλλους να μιλούν ελεύθερα για λογαριασμό μου, σίγουρη πως έχω να κάνω με ανθρώπους ευφυείς, καλοπροαίρετους και γενναιόδωρους. Δυστυχώς, βέβαια, ακριβώς επειδή αφήνω τους άλλους να μιλούν, βρέθηκα να πρωταγωνιστώ σε ανυπόστατα σκάνδαλα που κάνουν τον γύρο του κόσμου. Προκειμένου να διορθώσω τις τόσες ανακρίβειες, αποφάσισα τώρα, αν και με μια κάποια επιφύλαξη, να αναφερθώ στους κυριότερους σταθμούς της προσωπικής μου ζωής και της καλλιτεχνικής μου πορείας. Η αφήγησή μου δεν έχει, συνεπώς, καμιά επιτήδευση, πολλώ μάλλον,Θεός φυλάξοι! καμιά πρόθεση για αντιπαράθεση. Επιθυμώ να την παρακολουθήσει ο αναγνώστης με το πνεύμα που την υπαγόρευσα».

Η Ουψάλα απέχει περίπου 70 χιλιόμετρα από την Στοκχόλμη. Ο πιο γρήγορος τρόπος να μεταβεί κανείς είναι με τρένο. Η απόσταση από το αεροδρόμιο Arlanda που εξυπηρετεί την Στοκχόλμη είναι λιγότερο από 40 χιλιόμετρα. Επιπλέον, η πόλη βρίσκεται κοντά σε βασικούς οδικούς άξονες, οπότε βολεύει και η εκδρομή με αυτοκίνητο. Η πόλη είναι σχετικά μικρή, οπότε ο καλύτερος τρόπος να τη γνωρίσει κανείς είναι με τα πόδια ή με το ποδήλατο. Εναλλακτικά, υπάρχουν αρκετές λεωφορειακές γραμμές τόσο για το κέντρο της πόλης όσο και τα περίχωρα.

Γράφει η `Εφη Αγραφιώτη 

«Νικίτα Μαγκάλοφ, ένας Βασιλιάς χωρίς πρωτόκολλο». Είναι ο τίτλος ενός παλαιότερου ελβετικού ραδιοφωνικού αφιερώματος στον διαπρεπή πιανίστα που έφυγε στις 26 Δεκεμβρίου 1992 στα ογδόντα του χρόνια, στο νοσοκομείο του Vevey, της ελβετικής πόλης όπου ζούσε.

Θα τον χαρακτήριζα, αν και τον γνώρισα, για μερικές λίγες συναντήσεις για μαθήματα, κάτι που οφείλω  στη φίλη του Ρένα Κυριακού, ως έναν καλλιτέχνη άλλης εποχής, αλλά όχι χωρίς πρωτόκολλο. Ο Nikita Magaloff ήταν πάντα ένας seigneur.Τιμούσε τους συναδέλφους του, τους φίλους, τους μαθητές του, την πόλη του και τους κανόνες της, ήταν πάντα απόλυτα κόσμιος. Όλοι του ανταπέδιδαν την τιμή, ακόμη κι όσοι δεν εκτιμούσαν τον ήχο του, το ρεπερτόριο ή την σταδιοδρομία του, ακόμα και αυτοί που τον σχολίαζαν για την γριούλα με τα πολύ ακριβά αξεσουάρ τζάγκουαρ με την οποία κυκλοφορούσε.

Η ρωσική προφορά, παρέμενε αισθητή όταν μιλούσε γαλλικά, παρότι ζούσε πενήντα χρόνια στις όχθες της λίμνης της Γενεύης. Επιστρατεύοντας το όμορφο χιούμορ του την χαρακτήριζε ακαταμάχητης αξίας και χαμογελούσε. Μέχρι που μου ζήτησαν κάποτε να διδάξω προφορά τους γερμανόφωνους της Ζυρίχης… χάχα! Τέτοια γαλλικά μιλάω! Όχι εγώ δεν δέχτηκα, αντιστάθηκα.

Έζησε μια ζωή πιο καλή από πολλούς άλλους μουσικούς της εποχής του. Γεννημένος στις 28 Φεβρουαρίου 1912 στην Αγία Πετρούπολη, είχε την τύχη να μελετήσει από την αρχή πιάνο με τον ελληνικής καταγωγής Αλέξανδρο Ζιλοτι, ξάδερφο του Ραχμάνινοφ, μαθητή του Λιστ και του Τσαϊκόφσκι. Το 1918, βλέποντας η οικογένειά του την αλλαγή των πολιτικών καταστάσεων, καταφεύγει στη Φινλανδία και στη συνέχεια φτάνει στη Γαλλία. Μελετά περιστασιακά με τον Prokofiev, συναντά τον Ravel. Αν και δεν τον εκτιμούσε ως πιανίστα, επαναλάμβανε συχνά ότι έμαθε πολλά από αυτόν: «Δεν έπαιζε καλά, αλλά ήξερε να εξηγήσει πολύ καλά το πώς πρέπει να κάνεις κάθε τι».

Ο Magaloff  δήλωνε ότι δεν ήταν δάσκαλος αλλά ήταν μόνον πιανίστας και από αυτό το επάγγελμα κέρδιζε τα απαραίτητα χρήματα για να ζει, άρα δεν θα ήταν σωστό να πληρώνεται για τα μαθήματα. Τα  προσφέρει, όταν μπορεί, σε όσους μπορεί.

Αμέτρητοι νέοι μουσικοί έχουν ακούσει το Νικίτα Μαγκάλοφ στα πολλά σεμινάρια και τα καλοκαιρινά μαθήματα που έδινε για δεκαετίες, σε πολλές μουσικές γεωγραφικές κουκκίδες της Ευρώπης, Ταορμίνα, Κόμο, Σάλτσμπουργκ, Παρίσι, Σιένα κλπ. Ήταν πάντα χαμογελαστός, έδειχνε κατανόηση σε όσους προσπαθούσαν να εφαρμόσουν τις συμβουλές του αλλά ήταν εμφανώς είρων με τους επηρμένους. Ένα ανέκδοτο που κυκλοφορούσε, είναι ότι σε αυτά τα σεμινάρια περισσότερο μιλούσε παρά άκουγε…

Ήταν βαθύτατα μορφωμένος μουσικός, γνώριζε ιστορία, αισθητική, γνώριζε εντυπωσιακές λεπτομέρειες για συνθέτες, χειρόγραφα, συνθήκες γραφής έργων, είχε την τύχη να γνωρίσει την ψυχοσύνθεση πολλών συγχρόνων συνθετών, επομένως να προσεγγίσει πιο άμεσα και αυθεντικά την ερμηνευτική τους επιθυμία, επίσης ήταν σοβαρός “τεχνίτης” του πιάνου, πίστευε πολύ στην τεχνική ολοκλήρωση κάθε μουσικού, συνιστούσε σε όλους πολλά γενικά και ειδικά για την περίπτωση τους τεχνικά βιβλία και τα υποστήριζε με πάθος. Σε βοηθάει η τεχνική μελέτη, έλεγε, να φτάσεις γρήγορα στο να ξεχάσεις την ύπαρξη του μηχανήματος και την βιολογική σου επίσης υπόσταση για να παράγεις μουσική, με άλλα λόγια να μπεις στην ουσιαστική φάση της προσέγγισης ενός έργου. Χωρίς τεχνική θα είσαι πάντα μαθητευόμενος μάγος κι αυτό μόνον στην καλύτερη περίπτωση.

Το πεντάλ με τον τρόπο που οι νέοι μουσικοί το χρησιμοποιούσαν τον θύμωνε, ενίοτε γινόταν πικρόχολος και μάλλον κακός. Ο συνδυασμός τυχαίου τρόπου συνεργασίας πλήκτρων-δακτύλων και ποδιών-πεντάλ ήταν μουσικός θάνατος, όπως έλεγε.

Εγώ δεν είμαι δάσκαλος τόνιζε. Αγαπώ να μιλάω με νέους και να συμβουλεύω επειδή έχω μεγάλο απόθεμα πείρας. Πάρτε πείρα και κάντε την ό,τι θεωρείτε σωστότερο. Δεν είναι όμως σοβαρό θέμα συζήτησης ποιος είναι καλύτερος ανάμεσά μας και ποιος χειρότερος. Όλοι κάνουμε απλώς κάτι σίγουρα καλό…Μόνον ένας βλάξ μπορεί να υπερηφανεύεται ότι είναι καλύτερος από τους άλλους, έλεγε, υπερασπίζοντας την μετριοφροσύνη του και ρίχνοντας βέλη κατά του Αρθούρου Ρουμπινστάιν που δεν… φημιζόταν για την  ίδια αρετή.

Συστατική ιδιόγραφη επιστολή

Ο Νικίτα Μαγκάλοφ (Maghalashvili είναι το επίσημο όνομα της σπουδαίας του οικογένειας, με καταγωγή από τη Γεωργία) αγαπούσε το να συναναστρέφεται με ανθρώπους κι αυτό το δικαιολογούσε αναφέροντας ότι στην πατρίδα του, την Αγία Πετρούπολη, το σπίτι του ήταν μουσικό.. κέντρο. Ο μαθητής του Λιστ Alexander Siloti ήταν στενός φίλος της μητέρας του, που κι αυτή ήταν εξαιρετική πιανίστρια. Ο Ζιλότι όμως ήταν δάσκαλος του Ραχμάνινοφ και του Προκόφιεφ, έτσι λοιπόν άνοιγε ο κύκλος. Από την άλλη πλευρά άνοιγε ο κύκλος και από την οικογένεια του εξαδέλφου του Αλέξανδρου Σκριάμπιν, που τόσο ιδανικά ερμήνευσε την μουσική του!

Το 1918 έγινε μαθητής του Isidor Philipp στο Παρίσι και φίλος δεκάδων ακόμα συνθετών, ποιητών, ηθοποιών, για τους οποίους του άρεσε να διηγείται τις αναμνήσεις του. Εκεί γνώρισε τον μετέπειτα πεθερό του, τον θαυμάσιο βιολονίστα Joseph Szigeti που τον ονόμαζε μάλιστα ουσιαστικό του δάσκαλο, βάζοντας έτσι σε δεύτερη θέση τον Isidor Philipp . Θυμόταν την διδασκαλική του εμπειρία από τον Ιsidor Philipp στο Παρίσι που δεν είχε μόνον καλές πλευρές αλλά και αρνητικές, τις οποίες πέρασε καιρός για να εντοπίσει. Δήλωνε τυχερός που άκουσε με προσοχή κάποια στιγμή μια απλή άσημη δασκάλα από την Πορτογαλία που του συνέστησε να μη παίζει με την τεχνική αυτή γιατί διαφαίνονται επιπτώσεις. Ήταν τότε στα πρώτα επιτυχημένα χρόνια της σταδιοδρομίας του, στη δεκαετία του 1930. «Ευτυχώς διόρθωσα πολλά προσαρμόζοντας τα στα δικά μου δάχτυλα». Αλλού είχε πει: είδα το πόσο ωφελήθηκα και γι αυτό και το πρώτο πράγμα που με ενδιέφερε έκτοτε ακούγοντας έναν νέο πιανίστα ήταν αν παίζει με την σωστή τεχνική γι αυτόν, όχι γενικά.

Αυτός ο σπουδαίος πιανίστας διάβηκε τον εικοστό αιώνα παίζοντας Schumann, Chopin, Rachmaninoff, Ravel, Debussy, Prokofiev, Scriabin, ερμηνεύοντας το κλασικό και ρομαντικό ρεπερτόριο με αυστηρότητα ύφους αλλά και ποίηση, συμβουλεύοντας ενίοτε τους σύγχρονους του συνθέτες. Η εκπληκτική του μνήμη και ο σεβασμός στο κείμενο ήταν παροιμιώδεις. Ο Σοπέν και ο Λιστ που ηχογράφησε σε δίσκους ο Μαγκάλοφ επαινέθηκαν πολύ θερμά. Ο ίδιος μιλούσε κυρίως για την επιτυχία του στα έργα του Σκριάμπιν και του Ραβέλ. Του άρεσε πάντως και ο τελευταίος δίσκος του με Βάλς συνθετών – πιανιστών όπως οι Moskowski, Levitzki, Godowsky. Η αλήθεια είναι βέβαια ότι ο Magaloff γενικώς δεν αγαπούσε τους δίσκους και τα στούντιο ηχογραφήσεων. Λάτρευε τις αίθουσες συναυλιών όπως κι αν αυτές ήταν. Ταξίδευε με την σύζυγό του Irene, που «ήταν η υπεύθυνη επί των συναυλιακών πρακτικών θεμάτων».
Τον θυμάμαι να λέει: αν με ρωτήσει ο διάβολος «τι να σου πάρω και τι να σου αφήσω» θα του πω ακόμα κι αν πάρεις το πολυτιμότερο που είναι το κοινό μιας συναυλίας, άσε μου σε παρακαλώ την αίθουσα!

Ήταν περίπου εβδομήντα ετών όταν δήλωσε έτοιμος να ξαναπαίξει, σαν να είναι πρώτη φορά, έργα μουσικής ποιητικής. Εννοούσε προφανώς τα κοντσέρτα του Ραχμάνινοφ που ξαναέπαιξε με την Φιλαρμονική του Βερολίνου και την Ορχήστρα της Φιλαδέλφειας. Διατηρούσε αξιοζήλευτη έως τότε φυσική κατάσταση, δίψα για το καλύτερο, νεύρο, χαμόγελο, άποψη! Ξανάρχιζε, πιο ώριμος καθώς έλεγε, να ερευνά την ποίηση της κάθε αρμονίας, να τραγουδάει και να προσφέρει στον ακροατή συγκίνηση. Επιστρέφοντας από την Αμερική δήλωσε ότι τώρα θέλει το χρόνο του για να μελετήσει «νέα έργα». Τον ρώτησαν, τι είναι επιτέλους αυτό που δεν έχετε μελετήσει; πιστεύοντας ότι μιλάει για το γνωστό ρομαντικό ή κλασικό ρεπερτόριο, επομένως για νέα στην προσέγγιση πλην όμως παλιάς γραφής μουσικά κείμενα. Αυτός μιλούσε για νέα μουσική, ατονική κυρίως!

Μια μέρα μετά τα Χριστούγεννα του 1992 μια φίλη από τη Γενεύη μου ανακοίνωνε τηλεφωνικά ότι ο Μαγκάλοφ έφυγε για πάντα, μη μπορώντας να αντισταθεί άλλο στον σκληρό και επίμονο αντίπαλο των τελευταίων ετών, τον καρκίνο.