Νέα ευρήματα του 15ου και 16ου αιώνα αναζωπυρώνουν το μυστήριο της Πομπηίας: η πόλη δεν ξεχάστηκε μετά την έκρηξη, αλλά συνέχισε να ζει στη μνήμη των ντόπιων.

Η πόλη-σύμβολο της ρωμαϊκής τραγωδίας, που θάφτηκε κάτω από τόνους ηφαιστειακής τέφρας μετά την καταστροφική έκρηξη του Βεζούβιου το 79 μ.Χ., φαίνεται πως δεν εγκαταλείφθηκε αμέσως και ολοκληρωτικά.

Η Πομπηία δεν έπαψε να υπάρχει το 79 μ.Χ. Για αιώνες, ενώ η ρωμαϊκή πόλη παρέμενε θαμμένη κάτω από τα συντρίμμια της έκρηξης του Βεζούβιου, οι άνθρωποι συνέχιζαν να ζουν ανάμεσα στα ερείπια και διατηρούσαν ζωντανή τη μνήμη της.

Αυτή η εκπληκτική ιστορία αποκαλύπτεται τώρα χάρη σε μια σειρά νέων ευρημάτων στην Insula Meridionalis, στη νότια περιοχή της αρχαίας Πομπηίας.

Υλικά και κεραμικά αντικείμενα που χρονολογούνται από τον 15ο και τον 16ο αιώνα έχουν πράγματι προσφέρει νέα στοιχεία για την ανθρώπινη παρουσία στον χώρο πολλούς αιώνες πριν από την έναρξη των ανασκαφών των Βουρβόνων, οι οποίες ξεκίνησαν το 1748.

Η ανακάλυψη αυτή αμφισβητεί την πιο διαδεδομένη εικόνα της Πομπηίας: από τη μία πλευρά, η ρωμαϊκή πόλη, που «παγώθηκε» από την έκρηξη του 79 μ.Χ.· από την άλλη, η σύγχρονη Πομπηία, που ξαναήρθε στο φως σχεδόν δεκαεπτά αιώνες αργότερα. Ανάμεσα στα δύο αυτά, όμως, κρύβεται μια ιστορία πολύ πιο πολυδιάστατη.

Η «Πομπηία μετά την Πομπηία»

«Το ντοκιμαντέρ-δράμα *Pompei Fuori dal tempo* με τον Τομ Χίντλεστον, καθώς και το έργο του αρχαιολόγου Στίβεν Τακ, δείχνουν πώς το θέμα των επιζώντων γίνεται επιτέλους το επίκεντρο ερευνητικών πρωτοβουλιών και πρωτοβουλιών ευαισθητοποίησης», εξηγεί ο Γκάμπριελ Ζούχτριγκελ, διευθυντής του Αρχαιολογικού Πάρκου της Πομπηίας.

Μετά την έκρηξη, η Πομπηία πρέπει να έμοιαζε με ένα πραγματικά μετα-αποκαλυπτικό τοπίο. Ωστόσο, σύμφωνα με νέα έρευνα, δεν εγκαταλείφθηκε εντελώς. Υπάρχουν ίχνη ανθρώπων που επέστρεψαν και κοινοτήτων που συνέχισαν να χρησιμοποιούν την περιοχή.

Πρόκειται, ωστόσο, για εύθραυστες παρουσίες, πολύ μακριά από τη μεγαλοπρεπή επίσημη αφήγηση. «Είναι αμυδρά ίχνη επισφαλών ζωών, στη σκιά της επίσημης ιστορίας», επισημαίνει ο Ζούχτριγκελ, εξηγώντας γιατί παρέμειναν σχεδόν αόρατα για τόσο καιρό.

Τα ευρήματα από την Insula Meridionalis προσθέτουν τώρα ένα ακόμη κομμάτι σε αυτή την ιστορία. Τα κεραμικά και τα άλλα υλικά που αποκαλύφθηκαν υποδηλώνουν χρήση της περιοχής κατά την Αναγέννηση, αιώνες πριν η Πομπηία επανέλθει επίσημα στο προσκήνιο με τις ανασκαφές.

Και η Αναγέννηση μπαίνει στην ιστορία της Πομπηίας

Η περίοδος αυτή είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα και για έναν άλλο λόγο. Περίπου στους ίδιους αιώνες δημιουργήθηκε η «Απόθεση του Χριστού», που αποδίδεται στον Αντρέα Μαντέγκνα και ανακαλύφθηκε πρόσφατα στο Ιερό της Παναγίας της Πομπηίας.

Οι δύο ιστορίες δεν συνδέονται άμεσα και ανήκουν σε ξεχωριστά ιστορικά ρεύματα. Ωστόσο, και οι δύο μας λένε κάτι σημαντικό: η Πομπηία δεν ήταν ένας τόπος που είχε εξαλειφθεί εντελώς από τη συλλογική μνήμη.

«Χωρίς να υποτιμούμε με κανέναν τρόπο ερευνητές όπως ο Τζοακίνο Αλκουμπιέρ, ο οποίος ήρθε από την Ισπανία και προώθησε τις πρώτες αρχαιολογικές ανασκαφές στην Πομπηία το 1748, πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι υπήρχε εδώ μια τοπική κοινότητα η οποία, από την πρώτη κιόλας μέρα μετά την έκρηξη, συνέχισε να ζει στην Πομπηία και να φυλάσσει τη μνήμη της», λέει ο Ζούχτριγκελ.

Μια πόλη που δεν ξεχάστηκε ποτέ πραγματικά

Μια φαινομενικά απλή λεπτομέρεια ενισχύει επίσης αυτή την υπόθεση: η τοπωνυμία «Civita», η οποία, σύμφωνα με τον διευθυντή του Πάρκου, μαρτυρά την επιμονή της μνήμης μιας θαμμένης πόλης στην περιοχή.

Οι αγρότες και οι βοσκοί που ζούσαν ανάμεσα στα αρχαία ερείπια δεν διέθεταν τα μέσα για να περιγράψουν αυτή την κληρονομιά με τη γλώσσα της σύγχρονης αρχαιολογίας. Όμως αυτό, όπως τονίζει ο Zuchtriegel, δεν σημαίνει ότι δεν την θυμόντουσαν.

Και ακριβώς εδώ αλλάζει η οπτική: η Πομπηία, επομένως, δεν θα ήταν μια πόλη που «αναγεννήθηκε» από το μηδέν τον 18ο αιώνα, αλλά ένας τόπος που συνέχισε, με διαφορετικές μορφές, να αποτελεί μέρος της ζωής και της φαντασίας της τοπικής κοινότητας.

«Η Πομπηία είναι και ήταν πάντα μια γνήσια κοινότητα πολιτιστικής κληρονομιάς», λέει ο Zuchtriegel. Το όνομά της, λοιπόν, δεν θα ήταν το αποτέλεσμα μιας απλής αρχαιολογικής αναβίωσης, αλλά το σημάδι μιας μνήμης που παρέμεινε ζωντανή στην περιοχή για αιώνες.

Η «Πομπηία μετά την Πομπηία» παραμένει σε μεγάλο βαθμό να διηγηθεί. Και τα μικρά αντικείμενα που βρέθηκαν υπόγεια αυτή τη φορά μπορεί να αποδειχθούν από τα πιο σημαντικά στοιχεία για τη σύνθεσή της.

φωτ. Η Αγγελική Κοτταρίδη συνομιλεί με τη Μαργαρίτα Πουρνάρα

«Εγώ δεν θέλω να βρω νεκρό τον Μέγα Αλέξανδρο. Δεν με νοιάζει να βρω χαμένα κόκαλα, διαλυμένα, που δεν θα τα βρω, γιατί ξέρουμε τι συνέβη με τον τάφο του. Ο όχλος της Αλεξάνδρειας ρήμαξε το Σεράπειο, τη Βιβλιοθήκη και προφανώς και τον τάφο του Αλέξανδρου. Προτιμώ να αναζητώ τη ζωντανή του μνήμη. Και η μνήμη του είναι ζωντανή».

Ο Μέγας Αλέξανδρος, η ανασκαφή στις Αιγές –έργο και αποστολή της ζωής της– για την οποία είναι υπεύθυνη από το 1991, ο εμπνευσμένος δάσκαλός της Μανόλης Ανδρόνικος, η αρχαιολογία σήμερα, η επίπονη αλλά και γεμάτη χαρές δουλειά του αρχαιολόγου, συνέθεσαν το βράδυ της Δευτέρας μια συναρπαστική αφήγηση από μια παθιασμένη και ικανότατη αρχαιολόγο. Η Αγγελική Κοτταρίδη μίλησε για όλα αυτά και για πολλά άλλα στις «Απρόβλεπτες συναντήσεις» που οργανώνει και παρουσιάζει η δημοσιογράφος της «Καθημερινής» Μαργαρίτα Πουρνάρα.

Αρχαιολόγοι, καλλιτέχνες, δημοσιογράφοι, άνθρωποι που αγαπούν την αρχαιολογία και την ιστορία, γέμισαν την αίθουσα του Ιανού στην οδό Σταδίου, και άκουσαν ένα λόγο κελαριστό, ζεστό, ειλικρινή, εξομολογητικό, καυστικό.

Η Αγγελική Κοτταρίδη προσέγγισε την αρχαιολογία από διαφορετικές πλευρές, φωτίζοντας τις διαφορετικές της όψεις και υπογραμμίζοντας τη δύναμή της να δίνει απαντήσεις σε σύγχρονα ερωτήματα. Λίγες μέρες μετά τα τραγικά γεγονότα στο Παρίσι και σε μια περίοδο που η πολυπολιτισμικότητα στις πόλεις παρουσιάζεται ως πρόβλημα, η αρχαιολόγος μίλησε για το όνειρο του Μεγάλου Αλεξάνδρου «να ανοίξει τον κόσμο στη διαφορετικότητα. Σεβάστηκε προγραμματικά τον Αλλο και θυσίασε στον θεό του. Ονειρεύτηκε μια οικουμένη χωρίς εθνικά σύνορα, με σεβασμό στις ιδιαιτερότητες των ανθρώπων και με συγκολλητική ουσία την ελληνική γλώσσα και τον ελληνικό πολιτισμό. Σύμφωνα με τον Πλούταρχο, ο Μέγας Αλέξανδρος έλεγε: Ελληνας είναι ο καλός άνθρωπος και βάρβαρος είναι ο μη ενάρετος άνθρωπος.

Η Αμφίπολη δεν θα μπορούσε να μην αναφερθεί στη συνάντηση της Δευτέρας: «Τι μας έδειξε η ανασκαφή αυτή; Θέλω να βρω έναν ασύλητο τάφο, αλλά βρίσκω τον τάφο κι έχει μια “τρύπα”. Αν πω ότι ο τάφος είναι ασύλητος έχω πρόβλημα ως επιστήμονας. Και δεν πρέπει να με ενδιαφέρει καθόλου τι λέει η πολιτική ηγεσία…».

Βέβαια η Αμφίπολη, όπως παραδέχθηκε και η ίδια, ανέδειξε και κάτι άλλο. «Ο κόσμος ενδιαφέρεται πολύ για την αρχαιολογία».

Καθημερινή,  Γιούλη Επτακοίλη