Το ενδιαφέρον για τον θαλάσσιο χώρο προέκυψε αρχικά από την παγκόσμια ευαισθητοποίηση για το περιβάλλον. Η αφετηρία τοποθετείται το 2015, όταν τα Ηνωμένα Έθνη υιοθέτησαν τους Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης. Ο 14ος, « Ζωή κάτω από το νερό », αναλύεται ως « Διατήρηση και βιώσιμη χρήση των ωκεανών, των θαλασσών και των θαλασσίων πόρων για την ανάπτυξη ». Περιλαμβάνει, επίσης, δέκα επιμέρους στόχους για την προστασία των θαλασσίων οικοσυστημάτων, τη μείωση της ρύπανσης, την αειφόρο αλιεία και την ενίσχυση της επιστημονικής γνώσης.

Εφέτος, κατά το πρώτο εξάμηνο του 2025, δύο ευρείες διεθνείς συναντήσεις εστιάζουν στο θαλάσσιο περιβάλλον. Η πρώτη, η αμερικανική πρωτοβουλία Our Ocean Conference, στις 28-30 Απριλίου εόρτασε την δεκάτη της επέτειο στο Μπουσάν της Νότιας Κορέας. Ένα χρόνο πριν, η σύνοδος αυτή είχε συγκληθεί στην Αθήνα. Η δεύτερη μεγάλη συνάντηση για τις θάλασσες και τους ωκεανούς συγκαλείται στη Νίκαια της Γαλλίας στις 9-13 Ιουνίου. Πρόκειται για την τρίτη διάσκεψη του ΟΗΕ για τους Ωκεανούς, στην οποία η Ελλάδα θα εκπροσωπηθεί από τον Πρωθυπουργό. Οι συναντήσεις αυτές αναφέρονται κυρίως στους σχετικούς περιβαλλοντικούς κινδύνους.

Όμως, το ενδιαφέρον για τις θάλασσες και τους ωκεανούς έχει υπερβεί κατά πολύ την περιβαλλοντική διάσταση. Ήδη, στις 20 Μαίου 2025, στην 9919η συνεδρίαση του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ υπό την προεδρία του Πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη, η Ελλάδα πήρε την πρωτοβουλία να οργανώσει μια υψηλού επιπέδου ανοιχτή συζήτηση, με θέμα την ενίσχυση της ασφάλειας στη θάλασσα. Ταυτοχρόνως, συνειδητοποιείται η ανάγκη για μια σφαιρική και συνθετική προσέγγιση των θαλασσίων ζητημάτων. Η κορεατική διοργάνωση της Our Ocean Conference δηλώνει σαφώς ότι « Ο ωκεανός, που καλύπτει το 70% της επιφάνειας της Γης, συνδέει ολόκληρο τον κόσμο … Ωστόσο, αυτή η σύνδεση σημαίνει ότι οι κρίσεις των ωκεανών έχουν παγκόσμιες επιπτώσεις, επηρεάζοντας όλους μας ταυτόχρονα. Για να διατηρήσουμε και να χρησιμοποιήσουμε βιώσιμα αυτόν τον απέραντο ωκεανό, πρέπει να ενώσουμε τις δράσεις μας, αντί να αντιμετωπίζουμε τα προβλήματα κατακερματισμένα ».

Ο θαλάσσιος παράγων, με ελάχιστες εξαιρέσεις, υπήρξε καθοριστικός στην ιστορία της Ανθρωπότητας. Η λειτουργία του σχετιζόταν με την κυκλοφορία· ο ρόλος του συνδύασε την ύλη με το πνεύμα. Στο Αρχιπέλαγος, στην ελληνική θαλάσσια εποποιία, βρίσκονται τα θεμέλια του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Στη θαλασσινή εμπειρία εστιάζεται και το πνεύμα της Νεωτερικότητας. Μετά τους σκοτεινούς αιώνες της ευρωπαϊκής εσωστρέφειας, η δυτική κυριαρχία στον Κόσμο οφείλεται στον έλεγχο και την αξιοποίηση των θαλασσίων οδών.

Η σημασία της θάλασσας δεν αναγνωρίστηκε επαρκώς στη σύγχρονη σκέψη. Το όραμα για μια Ευρωπαϊκή Ήπειρο εστιασμένη στην Mitteleuropa, καθώς και οι εγγενείς αμερικανικές και ρωσικές τάσεις για ηπειρωτική εσωστρέφεια, εμπόδισαν την αντικειμενική κατανόηση της ισορροπίας ανάμεσα στον γήινο και τον θαλάσσιο παράγοντα. Οι εξελίξεις, όμως, έχουν υπερ-ενισχύσει τη σημασία των θαλασσών και των ωκεανών. Κατά συνέπειαν, η ηπειρωτική μονομέρεια στις επιστημονικές και άλλες αναπαραστάσεις ανατρέπεται εν τοις πράγμασι.

Χωρίς τις θαλάσσιες μεταφορές δεν νοείται Παγκοσμιοποίηση. Στον κρίσιμο τομέα της πληροφορίας, το 99% των δεδομένων μεταφέρονται μέσω υποθαλασσίων αγωγών. Ολοένα και περισσότερος πληθυσμός συγκεντρώνεται στις παράλιες μεγαλουπόλεις, με σοβαρές οικονομικές και περιβαλλοντικές συνέπειες. Οι τεχνολογικές εξελίξεις καθιστούν τον θαλάσσιο βυθό και όγκο εκμεταλλεύσιμο, όπως προηγουμένως τα ηπειρωτικά εδάφη. Η « εδαφοποίηση » αυτή της θάλασσας προκαλεί συγκρούσεις ανάλογες με τους ανταγωνισμούς για τον έλεγχο των εδαφών. Συνιστά μια από τις αιτίες των ελληνοτουρκικών διενέξεων.

Οι θάλασσες και οι ωκεανοί αποτελούν τον τελευταίο άγνωστο και ανεξερεύνητο χώρο, αν λάβουμε υπ’όψιν ότι, εκτός από επιφάνεια, διαθέτουν και βάθος. Η επιστημονική έρευνα διαθέτει ένα ανεξάντλητο πεδίο για να ανακαλύπτει νέες βιολογικές πραγματικότητες και να απελευθερώνει νέες οικονομικές δυνατότητες. Από τη γεωστρατηγική πλευρά, σε έναν κόσμο διαφανή, καθώς όλη η επιφάνεια της γης εποπτεύεται από δορυφόρους, το θαλάσσιο βάθος είναι ο μόνος αδιαφανής χώρος, όπου μπορούν να καταφύγουν οι πυρηνικές δυνάμεις με αποστολή την αποτροπή. Ακόμη και ο παραδοσιακός ρόλος των θαλασσών και των ωκεανών ως υπόβαθρο των μεταφορών μετασχηματίζεται, καθώς η κλιματική αλλαγή ελευθερώνει την κυκλοφορία μέσω της Αρκτικής.

Κατά συνέπειαν, την τελευταία δεκαετία διαπιστώνεται μια εκρηκτική ανάπτυξη του ενδιαφέροντος για τον θαλάσσιο παράγοντα, από όλες τις δυνατές οπτικές: περιβαλλοντική, ερευνητική, οικονομική, γεωπολιτική, γεωστρατηγική, πολιτισμική. Χαρακτηριστική ένδειξη της αναβάθμισης αυτής είναι ο υφιστάμενος αγώνας δρόμου για τους θαλασσίους εξοπλισμούς. Όλες οι δυνάμεις προβλέπουν συγκρούσεις για τον έλεγχο των θαλασσών και των ωκεανών. Η Ελλάδα δεν αποτελεί εξαίρεση.

Παράλληλα με τη συνειδητοποίηση ως προς την πολυμορφία της θαλάσσιας προβληματικής, αποκαλύπτεται και η διασύνδεση η οποία περιέρχεται τις διάφορες πλευρές της. Όλες οι προαναφερθείσες διαστάσεις, και όχι μόνον, αλληλο-επηρεάζονται, δημιουργώντας δίκτυα αλληλο-συνδέσεων, τα οποία, αν αφεθούν χωρίς μελέτη και έλεγχο, μπορούν να οδηγήσουν σε αλυσιδωτές καταστροφικές εξελίξεις. Οι θάλασσες και οι ωκεανοί είναι τα περισσότερο άναρχα συστήματα, καθώς το μεγαλύτερο τμήμα τους δεν υπάγεται σε καμία δικαιοδοσία και ο έλεγχος είναι πρακτικά ανέφικτος. Σε έναν κόσμο εν κρίσει ως προς τη διαχείριση των συλλογικών συμφερόντων, καθώς, μάλιστα, έχει υποβαθμιστεί ο ρόλος των παγκοσμίων οργανισμών, οι σοβαρότεροι κίνδυνοι εστιάζονται στον θαλάσσιο χώρο.

Σε μια εποχή όπου οι Ηνωμένες Πολιτείες καλλιεργούν την εσωστρέφεια, η Γαλλία επενδύει στην προσεχή διάσκεψη της Νίκαιας, για να υπογραμμίσει τον παγκόσμιο ρόλο της. Η τρίτη σύνοδος των Ηνωμένων Εθνών για τους Ωκεανούς στη Νίκαια συμπίπτει με την δεκάτη επέτειο από την COP21, τη διάσκεψη των Παρισίων για την κλιματική αλλαγή. Στόχος της Γαλλίας είναι να επιτευχθεί ως προς τους ωκεανούς η ίδια πρόοδος. Ετοιμάζονται για να υπογραφούν οι « Συμφωνίες της Νίκαιας », κατ’ αναλογίαν με την ιστορική « Συμφωνία των Παρισίων » το 2015.

Η πρωτοβουλία της Γαλλίας εγκαινιάζει, ενδεχομένως, μια συζήτηση για τις θάλασσες και τους ωκεανούς, ως κύριο διακύβευμα για την προβολή και τη δημόσια διπλωματία των χωρών. Συμβάλλοντας στη γαλλική προετοιμασία, οι τέταρτοι « Εφηρμοσμένοι Ελληνογαλλικοί Διάλογοι » στη Σορβόννη (7 Μαΐου 2025) είχαν ως θέμα την « Παιδεία της Θάλασσας ». Έφεραν σε επαφή Έλληνες και Γάλλους ειδικούς, κυρίως εκπαιδευτικούς, με στόχο την ανταλλαγή εμπειριών και τη συνεργασία για την επί τούτω ευαισθητοποίηση των νέων.

Η Ελλάδα, λόγω Ιστορίας, Γεωγραφίας και Οικονομίας, διαθέτει σπάνια συγκριτικά πλεονεκτήματα για να συμμετάσχει στην παγκόσμια άμιλλα. Οι θάλασσες και οι ωκεανοί πρέπει να καταστούν κεντρικό στοιχείο σε μια νέα διπλωματική πολιτική, ώστε να ξεπεραστούν τα σημερινά αδιέξοδα. Μια τέτοια πολιτική δεν μπορεί να σχεδιαστεί επιφανειακά και αποσπασματικά. Για να εμπλουτίσει τον παγκόσμιο ρόλο της ως προς τις θάλασσες και τους ωκεανούς και να τον αξιοποιήσει γεωπολιτικά, η Ελλάδα πρέπει να επανασυνδεθεί με τον θαλασσινό εαυτό της. Η εκπαιδευτική πολιτική κατ’εξοχήν πρέπει να λάβει σοβαρά υπ’όψιν αυτή τη ζωτική ανάγκη. Στη Γαλλία η προσπάθεια έχει αρχίσει εδώ και μια δεκαετία και ήδη αποδίδει. Η Ελλάδα, παρά τα προαναφερθέντα πλεονεκτήματα και παρά τις απειλές στον θαλάσσιο χώρο της, έχει ακόμη μακρύ δρόμο να διανύσει.

ΠΗΓΗ ΤΑ ΝΕΑ

Ο Γιώργος Πρεβελάκης είναι Ομότιμος Καθηγητής Γεωπολιτικής στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης (Paris 1)

Distinguished Visiting Professor, Hellenic American University

Ο θάνατος του Μιχαήλ Γκορμπατσώφ σηματοδοτεί το τέλος της εποχής την οποία, το 1985,
εγκαινίασε η άνοδός του στην ηγεσία της Σοβιετικής Ένωσης. Στο καθοριστικό πέρασμά του από την Ιστορία, έθεσε τέλος στον Ψυχρό Πόλεμο και απεμάκρυνε την απειλή του πυρηνικού πολέμου.
Σήμερα, αντιθέτως, η Ρωσία και η Δύση έχουν εμπλακεί σε μια νέα μορφή αντιπαράθεσης, ίσως χειρότερη από τον Ψυχρό Πόλεμο. Τα πυρηνικά όπλα επανήλθαν ως απειλή στο προσκήνιο.

Πλήρης ανατροπή.
Η συζήτηση για τον Μιχαήλ Γκορμπατσώφ επικεντρώνεται συνήθως στις προσπάθειές του να
εξευρωπαϊσει τη Σοβιετική Ένωση, με τις μεταρρυθμίσεις της περεστρόϊκα. Παραβλέπεται το
σχέδιό του για έναν ευρύτερο γεωοικονομικό και γεωπολιτικό εξευρωπαϊσμό της Ρωσίας.
Εντούτοις, πολλές από τις σημερινές εξελίξεις σε αυτό το σχέδιο ανάγονται.
Τον Ιούλιο του 1989, ο Μιχαήλ Γκορμπατσώφ παρουσίασε στο Συμβούλιο της Ευρώπης τον “Κοινό Ευρωπαϊκό Οίκο”, σχέδιο το οποίο είχε ήδη διαμορφωθεί από το 1987 για τη διεύρυνση της ευρωπαϊκής ενοποίησης στον ευρωπαϊκό κομμουνιστικό κόσμο.

Ο Στρατηγός Ντε Γκωλ είχε διατυπώσει την ίδια ιδέα ως την “Ευρώπη από τον Ατλαντικό ώς τα Ουράλια” Πολλά γεωγραφικά δεδομένα συνηγορούν για το σχέδιο αυτό. Η τεράστια εδαφική έκταση, οι άφθονοι φυσικοί πόροι, μεταξύ των οποίων οι ενεργειακοί, καθώς και η αγορά της Ρωσίας μπορούν να λειτουργήσουν συμπληρωματικά με τα ευρωπαϊκά, κυρίως γερμανικά, κεφάλαια, την οργάνωση και την τεχνογνωσία.

Ο “Κοινός Ευρωπαϊκός Οίκος” θα μπορούσε, ενδεχομένως, να διασώσει την περεστρόϊκα. Όμως, αν το σχέδιο αυτό εφαρμοζόταν, οι επιπτώσεις του θα αποσταθεροποιούσαν όλο το δυτικό σύστημα. Η οργάνωση της διά του Ατλαντικού συμμαχίας ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Δυτική Ευρώπη θα κλονιζόταν. Μέσα στην Ευρώπη, οι θαλασσινές χώρες του Νότου, όπως η Ελλάδα, θα εγκλωβίζονταν σε ένα σύστημα κυριαρχημένο από τις αξίες του Βορά και την ηπειρωτική στεριανή νοοτροπία. Κατά συνέπειαν, η αντίσταση την οποία άσκησαν πολλές δυτικές δυνάμεις στα γεωπολιτικά σχέδια του Μιχαήλ Γκορμπατσώφ ήταν εξηγήσιμη και, εν τινι μέτρω, αναμενόμενη. Επιπροσθέτως όμως, η άγνοια της ρωσικής Ιστορίας και ο άκρατος οικονομισμός στην εποχή του νεοφιλελευθερισμού οδήγησαν, μετά την πτώση του τείχους του Βερολίνου, στην υποτίμηση του ρωσικού παράγοντα.

Η Δύση δίστασε να υποστηρίξει την περεστρόϊκα με ένα κατ’αναλογίαν Σχέδιο Μάρσαλ· έδειξε επιφυλακτικότητα στην εισδοχή της Ρωσίας στο δυτικό σύστημα την εποχή του Μιχαήλ Γκορμπατσώφ· τέλος, προέβη σε μια σειρά από αδεξιότητες και υπεροπτικές συμπεριφορές. Η στάση αυτή συνέβαλε αποφασιστικά στην άνοδο του ρωσικού ρεβανσισμού. Η Δύση λησμόνησε τα όσα προέκυψαν από την ταπεινωτική μεταχείριση στους ηττημένους του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου και τα σχετικά διδάγματα.

Ο Μιχαήλ Γκορμπατσώφ άλλαξε τον ρου της Ιστορίας, αναδεικνύοντας και πάλι την καταλυτική σημασία της προσωπικότητας. Στους αντίποδες, ο Βλαντιμίρ Πούτιν επωφελήθηκε από τις δυτικές αστοχίες και λάθη, για να αποδομήσει το έργο του Μιχαήλ Γκορμπατσώφ και για να επαναφέρει τη Ρωσία στις εποχές των Τσάρων και του σταλινισμού. Σήμερα, η Ρωσία έχει απο-ευρωπαϊστεί εσωτερικά και έχει αποκοπεί από τον Δυτικό κόσμο και τους συμμάχους του. Οι σημερινές συνεπαγόμενες εξελίξεις, η εισβολή στην Ουκρανία, υποχρεώνουν τη Δύση να αντιμετωπίζει διλήμματα ανάλογα με τα του Μεσοπολέμου.

Η αντίσταση στα σχέδια του Βλαντιμίρ Πούτιν είναι επιβεβλημένη. Κάθε συμβιβασμός θα μεταφέρει επί τα χείρω τα προβλήματα στο μέλλον. Σε αντίθεση με τη Ρωσία, η Δύση και, ιδιαιτέρως η Ευρώπη, βρέθηκε ανέτοιμη, καθώς η Οικονομία είχε επικρατήσει επί μακρόν στη Γεωπολιτική. Το βραχυπρόθεσμο οικονομικό όφελος από τη φθηνή ρωσική ενέργεια δημιούργησε εκβιαστικές εξαρτήσεις. Η αντίσταση στη Ρωσία του Βλαντιμίρ Πούτιν συνεπάγεται σοβαρές θυσίες και κινδύνους. Το μέλλον διαγράφεται ζοφερό. Ο Hubert Védrine, πρώην υπουργός εξωτερικών της Γαλλίας, επαναλαμβάνει ad nauseam ότι “Europe croit vivre chez les Bisounours. Elle est dans Jurassic Park”.*

Επιστρέφοντας από τις θερινές διακοπές, η Δύση κινδυνεύει να συνειδητοποιήσει επωδύνως ότι περιβάλλεται από τα ανεξημέρωτα θηρία του παρελθόντος, από δεινοσαύρους και βροντοσαύρους. Ο θάνατος του Μιχαήλ Γκορμπατσώφ μας ωθεί να αναπολήσουμε με νοσταλγία τις προσδοκίες και τις ελπίδες τις οποίες είχε δημιουργήσει η άνοδός του στην εξουσία. Μας οδηγεί να συνειδητοποιήσουμε την οπισθοδρόμηση κατά τα τελευταία χρόνια. Επισημαίνει την άμεση ανάγκη για ενότητα και συνοχή, σε ευρωπαϊκό και σε εθνικό επίπεδο.
Το έργο το οποίο ανέλαβε ο Μιχαήλ Γκορμπατσώφ ήταν εξαιρετικά δύσκολο. Ίσως απέτυχε να διασώσει τη χώρα του. Όμως, κατά πάσαν πιθανότητα, απέτρεψε έναν επικείμενο πυρηνικό πόλεμο. Η Ανθρωπότητα τού το οφείλει.

* “Η Ευρώπη νομίζει ότι ζει με παιδικά αρκουδάκια· ενώ βρίσκεται στο Jurassic Park”.

 *Ο Γιώργος Πρεβελάκης είναι Ομότιμος Καθηγητής Γεωπολιτικής στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης (Paris 1)

Το άρθρο δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή. 

Πώς θα είναι ο ανασυγκροτούμενος κόσμος; Από την ελευθερία στη σταθερότητα

Γράφει ο Γιώργος – Στυλιανός Πρεβελάκης 

Το “ουκρανικό” παραλληλίζεται με την πτώση του τείχους του Βερολίνου- το γεγονός που άλλαξε τον κόσμο. Η κοσμοϊστορική αυτή αλλαγή, όμως, δεν προκλήθηκε αιφνιδίως το 1989. Ο θάνατος του Μάο, η ιρανική επανάσταση, η εμπλοκή της Σοβιετικής Ένωσης στο Αφγανιστάν, η εκλογή της Θάτσερ και του Ρέιγκαν, το Τσερνομπίλ και η Περεστρόϊκα είχαν προετοιμάσει τον μετασχηματισμό. Η πτώση του τείχους λειτούργησε απλώς ως καταλύτης. Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία φαίνεται να λειτουργεί επίσης ως καταλύτης. Η Ανθρωπότητα αλλάζει εποχή. Στο κλασικό δίλημμα “ελευθερία ή σταθερότητα”, το 1989 η Ανθρωπότητα επέλεξε την ελευθερία, τα αγαθά της οποίας κυριάρχησαν επί μία τριακονταετία. Προφανής έκφανση υπήρξε η ανεμπόδιστη κυκλοφορία. Μετά το 1989, άνθρωποι, εμπορεύματα, αγαθά, κεφάλαια, πληροφορίες και ιδέες κυκλοφορούσαν με αύξουσα ταχύτητα. Η λειτουργία των κρατικών συνόρων υποβαθμίστηκε και, συνεπακολούθως, το κύρος των κρατικών θεσμών. Η ατομική ελευθερία βάρυνε περισσότερο από την εθνική κυριαρχία. Νεοφιλελευθερισμός και Παγκοσμιοποίηση εξέφρασαν αυτή την αναβάθμιση, με εντυπωσιακά οικονομικά αποτελέσματα.Οι ανεπτυγμένες χώρες έζησαν μια μακρά περίοδο καταναλωτικής ευμάρειας. Τα τελευταία χρόνια βιώνουμε τις αρνητικές της συνέπειες. Η ανεξέλεγκτη κυκλοφορία προκάλεσε πολλαπλή αποσταθεροποίηση. Η χρηματοπιστωτική κρίση προέκυψε από την απουσία φραγμών και ελέγχων, με αποτέλεσμα οι τοπικές κρίσεις να εξαπλώνονται ταχύρρυθμα σε παγκόσμια κλίμακα. Η υγειονομική κρίση γενικεύθηκε από την αθρόα κυκλοφορία των ατόμων. Η περιβαλλοντική κρίση σχετίζεται άμεσα με την παγκόσμια διάδοση του δυτικού καταναλωτικού προτύπου. Τέλος, η τρέχουσα γεωπολιτική κρίση εγγράφεται σαφώς στην αμφισβήτηση της εθνικής κυριαρχίας.

Σε όλες αυτές τις κρίσεις, η Δύση διαπίστωσε τα αρνητικά της υπερ-ελευθερίας. Η πανδημία απεκάλυψε την ανάγκη να διαθέτει κάθε κράτος όχι μόνον επαρκή αποθέματα από υγειονομικό υλικό, αλλά και την ικανότητα να το παράγει. Η ενεργειακή εξάρτηση από τη Ρωσία έδειξε πώς η στενά οικονομική λογική δημιουργεί σοβαρές γεωπολιτικές δεσμεύσεις.

Η ελεύθερη κυκλοφορία των πληροφοριών διευκολύνει τον κυβερνοπόλεμο και την παραπληροφόρηση. Η εκμετάλλευση της οικονομικής ελευθερίας από την Κίνα έφτιαξε έναν απειλητικό αντίπαλο. Τέλος, η οικονομική ανάπτυξη χωρίς γεωγραφικούς περιορισμούς οδήγησε σε έντονες ανισότητες. Οι πολιτικές συνέπειες απειλούν ακόμη και τις αναπτυξιακές προοπτικές τις οποίες υποτίθεται ότι υπηρετεί η οικονομική ελευθερία. Η ουκρανική κρίση συνιστά την καμπή η οποία ωθεί οριστικά τη Δύση και, γενικότερα, την Ανθρωπότητα προς την αναζήτηση σταθερότητας, προς τον περιορισμό της κυκλοφορίας. Τα σύνορα επανεδραιώνονται.

Έτσι ελπίζεται ότι θα αντιμετωπιστούν πολιτικο-οικονομικά προβλήματα, όπως οι ανισότητες· πολιτικο-κοινωνικά, όπως οι μεταναστεύσεις· πολιτικο-ιδεολογικά, όπως η παραπληροφόρηση ή οι ανατρεπτικές ιδεολογίες.

Στοιχεία διαχωρισμού διαφαίνονται ήδη. Τα προπαγανδιστικά media της Ρωσίας, RT και Sputnik, αποκλείστηκαν από τον επικοινωνιακό χώρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ο χρηματοπιστωτικός χώρος βαίνει προς διάσπαση. Ο χώρος του διαδικτύου είναι ήδη οροθετημένος από την Κίνα. Η Ευρώπη σπεύδει να αναδιαρθρώσει τα δίκτυα φυσικού αερίου. Η οικονομική και η ιδεολογική Γεωγραφία του κόσμου διασπάται σύμφωνα με γεωπολιτικές αναγκαιότητες, μετά από τη μακρά ενοποιητική περίοδο την οποία ενέπνευσαν οικονομιστικά ιδεολογήματα.

Ο Νεοφιλελευθερισμός και η Παγκοσμιοποίηση, κυρίαρχα χαρακτηριστικά, κλονίζονται. Η de facto αυτή αμφισβήτηση συνοδεύει μια νέα οργάνωση της Ανθρωπότητας. Η Γεωοικονομία παύει να είναι ο καθοριστικός παράγων· η Γεωπολιτική αποκτά αυξημένο ρόλο.Τείνουν να διαμορφωθούν μεγάλα περιφερειακά συστήματα με εσωτερική οικονομική συνοχή, διασυνδεδεμένα αμυντικά συστήματα, κλειστά δίκτυα πληροφόρησης και διαφέρουσες ιδεολογίες

Πώς θα είναι ο ανασυγκροτούμενος κόσμος; Εξαρτάται πώς θα κινηθεί το γεωπολιτικό εκκρεμές. Αν η μετακίνηση προς τη σταθερότητα δεν υπερ-αμφισβητήσει την ελευθερία και την κυκλοφορία, ενδέχεται να αμβλυνθούν οι καταστροφικές υπερβολές. Αν η κίνηση υπερβεί τα όρια, ελλοχεύουν μείζονες κίνδυνοι. Η ανεξέλεγκτη πορεία προς τη σταθερότητα, η άρνηση της κυκλοφορίας, συνεπάγεται βαρύτατες απειλές- ιδιαίτερα σε μιαν Ανθρωπότητα πυρηνικά εξοπλισμένη.

Ο Γεώργιος-Στυλιανός Πρεβελάκης είναι ομότιμος Καθηγητής Γεωπολιτικής, Πανεπιστήμιο της Σορβόννης (Paris 1) Μόνιμος Αντιπρόσωπος της Ελλάδας στον ΟΟΣΑ

 Το άρθρο δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή της Κυριακής 

Γράφει ο Γιώργος Πρεβελάκης*

Ανάμεσα στις φυσικές καταστροφές από τις οποίες δοκιμάζεται η Ελλάδα, οι πυρκαγιές προσφέρονται ανέκαθεν για συνωμοσιολογικές θεωρίες. Ενοχοποιούνται άλλοτε ξένες δυνάμεις, άλλοτε πολιτικοί αντίπαλοι, άλλοτε ισχυροί «οικοπεδοφάγοι». Τέτοιες συνωμοσιολογικές κατηγορίες, όμως, ουδέποτε απεδείχθησαν. Αν, πράγματι, οργανωμένα δίκτυα υπεδαύλισαν τις μεγάλες φωτιές του 1981, του 2007 ή του 2018, όπως υπαινίχθησαν επίσημοι και ανεπίσημοι εκφραστές των εκάστοτε ιθυνόντων, δεν εντοπίστηκαν τα ίχνη τους.

Καθώς περνάμε από τη μια καταστροφική φάση στην επόμενη, οι απειλές για τη δημόσια ασφάλεια, σε διεθνή κλίμακα, εξελίσσονται και αλλάζουν. Ως γνωστόν, τις τελευταίες δεκαετίες οι δυτικές κοινωνίες δοκιμάστηκαν έντονα από την τρομοκρατία. Οι ιδιαιτέρως προχωρημένες σχετικές αναλύσεις επιτρέπουν, ενδεχομένως, να γίνουν κατανοητές οι δυσκολίες στον ευρύτερο τομέα της πολιτικής προστασίας – δηλαδή, πέραν της τρομοκρατίας.

Στην ταλαιπωρημένη Γαλλία ο Gilles Kepel, ειδικός του πολιτικού Ισλάμ, παρακολούθησε την πορεία της τρομοκρατίας, από τη δολοφονία των Ισραηλινών αθλητών στους Ολυμπιακούς του Μονάχου έως τον αποτρόπαιο φόνο του καθηγητή Samuel Paty. Πρόκειται για μια διαδοχική μετάβαση από τα συγκεντρωτικά συνωμοτικά δίκτυα προς αποκεντρωμένα, «δικτυωτά» και, τελικώς, χαοτικά συστήματα. Στην τελευταία της έκφανση, μεμονωμένα άτομα, χωρίς οργανωτικούς δεσμούς μεταξύ τους, αναλαμβάνουν φονικές πρωτοβουλίες. Επηρεάζονται καταλυτικά από ένα διάχυτο κλίμα το οποίο δημιουργούν οι «διαχειριστές» μιας τυφλής οργής, οι εργολάβοι του μίσους. Η νέα αυτή μορφή τρομοκρατίας χαρακτηρίζεται από τον Gilles Kepel «ατμοσφαιρική».

Πώς προκλήθηκε η μετάβαση από την πυραμιδοειδή οργάνωση των τρομοκρατικών επιχειρήσεων σε χαοτική δράση; Αναμφίβολα, και σε αυτόν τον τομέα, οι εξελίξεις στην τεχνολογία των τηλεπικοινωνιών, η εκρηκτική ανάπτυξη του Διαδικτύου, τα κοινωνικά δίκτυα και η ανέλεγκτη κυκλοφορία πάσης φύσεως πληροφοριών και παραπληροφοριών έχουν διαδραματίσει σημαίνοντα ρόλο. Αήθεις χαρακτηρισμοί, ύβρεις, απειλές, υπονοούμενα, προπηλακισμοί, προτροπές κατά του στοχοποιημένου αντιπάλου, προσώπου ή κοινότητας, δημιουργούν μια λανθάνουσα τοξική ατμόσφαιρα, η οποία εισχωρεί σε ευήκοα ώτα και καθιστά την αντιμετώπιση του προβλήματος εξαιρετικά δυσχερή.

Στα καθ’ ημάς, στις σημερινές πυρκαγιές, όπως και στις παλαιότερες, έχουν εντοπιστεί φαινόμενα εμπρησμού. Η αστυνομία έχει συλλάβει επίδοξους ή τελεσφόρους εμπρηστές. Επομένως, ούτε και οι πυρκαγιές είναι πάντοτε απόρροια κλιματικών ή τυχαίων συγκυριών ή και απλής αμέλειας ως προς την τήρηση των κανόνων σε εύφλεκτες περιόδους. Κατά κοινή αποδοχή, οι εμπλεκόμενοι σε τέτοιες πράξεις είτε ήσαν πυρομανείς είτε υπηρετούσαν έγγεια οικονομικά συμφέροντα.

Σήμερα, πολλώ μάλλον, δεν απαιτείται κάποιος δομημένος συνωμοτικός σύνδεσμος ο οποίος να «οργανώνει» εγκληματικές ενέργειες. Διαταραγμένες προσωπικότητες ενδέχεται να ενεργούν μέσα σε μιαν ατμόσφαιρα την οποία δημιουργούν οι επιτόπιοι εργολάβοι του μίσους. Η δολοφονία ενός καθηγητή ή η πυρπόληση μιας στοχοθετημένης περιοχής προκαλείται, mutatis mutandis, από συγκρίσιμους χαοτικούς μηχανισμούς οι οποίοι κινητοποιούν «ατμοσφαιρικά» ίσως αδαείς, αλλά οπωσδήποτε επικίνδυνους δράστες.

Η «ατμοσφαιρική» απειλή συνιστά εφιάλτη των κυβερνήσεων και των υπηρεσιών ασφαλείας. Είναι αδύνατον να προβλεφθεί η επόμενη κίνηση, όπως όταν πρόκειται για συνωμοτικές οργανώσεις οι οποίες παρακολουθούνται συστηματικά. Καθώς η αντιμετώπιση στη βάση είναι ανέφικτη, μόνη διέξοδος παραμένει η δράση στην κορυφή – δηλαδή, στους παράγοντες το δηλητηριώδες κλίμα, στους εργολάβους του μίσους. Μπορεί, όμως, να επιτευχθεί ο στόχος αυτός χωρίς να θιγεί η ελευθερία του λόγου; Ποιο είναι το όριο ανάμεσα στη θεμιτή αμφισβήτηση των συνθηκών στις κοινωνίες μας και στην εκουσία ή ακουσία υποκίνηση σε εγκληματικές ενέργειες; Μολονότι τα σχετικά διλήμματα δεν είναι νέα, οι τεχνολογικές εξελίξεις τα έχουν καταστήσει ιδιαιτέρως επιτακτικά.

Ανάλογος προβληματισμός ισχύει και για άλλες τρέχουσες «ατμοσφαιρικές» απειλές. Επικρίσεις, ψευδείς ειδήσεις, κινδυνολογία και συνωμοσιολογία έναντι των εμβολίων δημιούργησαν το κατάλληλο ατμοσφαιρικό υπόβαθρο για αυθόρμητες χαοτικές ενέργειες, διεθνώς, τις οποίες καμία υπηρεσία ασφαλείας δεν μπορεί να προβλέψει ή να προλάβει. Μας το έδειξε η πρόσφατη εσκεμμένη καταστροφή των καλωδίων τροφοδοσίας των ψυκτικών μηχανισμών σε κέντρο εμβολιασμών για την COVID.

Νέες εποχές, νέες προκλήσεις. Οι ιοί οι οποίοι μας απειλούν δεν είναι μόνο βιολογικοί· είναι και πνευματικοί. Η ατμοσφαιρική τους διάδοση έχει άμεση σχέση με τις ραγδαίες τεχνολογικές εξελίξεις. Η ευφορία της απρόσκοπτης κυκλοφορίας ανά τον κόσμο αντιχαιτίζεται από τη συνειδητοποίηση ότι και οι θανατηφόροι ιοί επωφελούνται από τον πολλαπλασιασμό των ανθρωπίνων μετακινήσεων. Το Διαδίκτυο προσέφερε μια ταχύτατη πρόσβαση στην πληροφορία, αδιανόητη στο παρελθόν· ταυτοχρόνως, ευθύνεται και για την ανάδυση νέων μορφών τρομοκρατίας και εγκληματικότητας, οι οποίες παρακάμπτουν τους παραδοσιακούς αμυντικούς μηχανισμούς.

Οι σημερινές πυρκαγιές, συνδεδεμένες με την κλιματική αλλαγή, είναι αποτέλεσμα οικονομικών εξελίξεων, οι οποίες στο παρελθόν χαιρετίστηκαν ως πρόοδος. Ισως, όμως, να σχετίζονται εν μέρει και με άλλες εξελίξεις οι οποίες, επίσης στο παρελθόν, θεωρήθηκαν δείγματα πολιτικής και πνευματικής απελευθέρωσης· δηλαδή, μια άλλη πρόοδος.

* Ο κ. Γιώργος Πρεβελάκης είναι ομότιμος καθηγητής Γεωπολιτικής στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης.

πηγη 

Να εντάξουμε στους σχεδιασμούς μας τα σενάρια μιας εσωτερικής τουρκικής κρίσης

Η ισχύς μιας χώρας δεν μετρείται μόνον από τον αριθμό των κατοίκων της, το ακαθάριστο εθνικό προϊόν ή τη στρατιωτική της δύναμη. Ολα αυτά τα στοιχεία εξουδετερώνονται, αν δεν εξασφαλίζεται και δεν συντηρείται η εσωτερική συνοχή

Γράφει ο Γιώργος Πρεβελάκης*

Το εκρηκτικό πολιτικό και πολιτισμικό περιβάλλον της Τουρκίας του καταρρέοντος κεμαλισμού ανέλαβε να διασώσει το AKP υπό την ευφυή ηγεσία του Ταγίπ Ερντογάν. Η «καύσιμη ύλη» του πολιτικού του σχεδίου αναζητήθηκε στη θρησκεία. Οι πυλώνες του παλαιού συστήματος και, κυρίως, ο στρατός υπονομεύθηκαν και απαξιώθηκαν, ώστε να μην μπορούν να αναστείλουν την ανανέωση. Ταυτοχρόνως, όμως, καταργήθηκαν οι δικλίδες ασφαλείας, οι οποίες έθεσαν κατ’ επανάληψη υπό έλεγχο εσωτερικές κρίσεις με απειλές ενδεχομένου εμφυλίου – επί παραδείγματι, τα στρατιωτικά πραξικοπήματα 1960, 1971, 1980.

Για ένα μεγάλο διάστημα η Τουρκία φάνηκε να αποκτά νέα πνοή και να αποτελεί πρότυπο για τις υπόλοιπες μουσουλμανικές χώρες. Ομως, σήμερα και το νέο αυτό σύστημα παρουσιάζει σημεία φθοράς. Το «καύσιμο» της θρησκείας εξαντλείται. Η πολιτική της ευημερίας και των κοινωνικών παροχών έχει φθάσει στα όριά της. Το προσωποπαγές καθεστώς αγωνίζεται να παρατείνει την ηγεμονία του, μειώνοντας τις δυνατότητες να αναδειχθεί μια αποτελεσματική διάδοχος κατάσταση. Πίσω από την επίφαση ισχύος και επιρροής κρύβονται ρωγμές και αδιέξοδα τα οποία, απερίσκεπτα, η Δύση προτιμά να παραβλέπει. Επαναλαμβάνεται το σφάλμα, η πνευματική αδράνεια της δεκαετίας του 1980 έναντι της σοβιετικής παρακμής.

Στα σύνορά μας υφίσταται ένας πολλαπλός κίνδυνος· λιγότερο λόγω της τουρκικής επιθετικότητας από την οποία, σε μεγάλο βαθμό, μας προφυλάσσει το ευρωπαϊκό και το διεθνές περιβάλλον· περισσότερο από τους εσωτερικούς τουρκικούς τριγμούς για τους οποίους ουδείς φαίνεται προετοιμασμένος.

Οφείλουμε να εντάξουμε στους σχεδιασμούς μας τα σενάρια μιας εσωτερικής τουρκικής κρίσης. Πρέπει, επίσης, να ευαισθητοποιήσουμε τους συμμάχους μας ως προς την προβληματική αυτή. Η Ελλάδα θα καταστεί το πρώτο θύμα μιας ενδεχόμενης τουρκικής αποσταθεροποίησης, με μια συνεπαγόμενη μαζική είσοδο Τούρκων προσφύγων στα νησιά. Κατόπιν, η Δύση θα πρέπει να διαχειριστεί τις πολλαπλές συνέπειες από τις γενικότερες γεωπολιτικές ανακατατάξεις σε μία από τις πλέον ευαίσθητες περιοχές του πλανήτη, όπου διακυβεύονται ζωτικά της συμφέροντα.

Υπάρχει λύση για το τουρκικό πρόβλημα; Δεν φαίνεται προς το παρόν προφανής απάντηση στο ερώτημα αυτό. Είναι, πάντως, κοινό συμφέρον Τούρκων, Ελλήνων και Δυτικών να αναζητηθεί. Οσο νωρίτερα, τόσο καλύτερα.

* Ο κ. Γιώργος Πρεβελάκης είναι ομότιμος καθηγητής Γεωπολιτικής στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης.

Ο Τζο Μπάιντεν ίσως χρειαστεί να αντιμετωπίσει την πρόκληση που αντιμετώπισε το 1946 ο Τσόρτσιλ, ο οποίος εφηύρε τον όρο “σιδηρούν παραπέτασμα”

Ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο εκφράζεται και συγκροτείται με τους χάρτες τους οποίους έχει ενσωματώσει η νόησή μας, μέσα από συλλογικές διαδικασίες. Για τους Κοσοβάρους ο νοητός χάρτης δείχνει τον τόπο τους ως τμήμα ενός διευρυμένου αλβανικού εδάφους. Η ίδια περιοχή για τους Σέρβους εντάσσεται σε ένα άλλο έδαφος, τη Μεγάλη Σερβία. Η υποκειμενική αυτή χαρτογραφία δεν είναι ανώδυνη. Στην προσπάθεια να επιτευχθεί η σύμπτωση των πολιτικών και των φαντασιακών συνόρων, ελλοχεύουν η βία και ο πόλεμος. Το Κουρδικό, το πρόβλημα το οποίο αντιμετωπίζει η γείτων, είναι και αυτό ένα παράδειγμα για τη σημασία των νοητών χαρτών.

Η περίοδος Τραμπ κατόρθωσε να κατεδαφίσει και αυτά τα τελευταία υπολείμματα της χαρτογραφικής καθαρότητας. Η ηγεσία Μπάιντεν παρέλαβε έναν συγκεχυμένο παγκόσμιο γεωπολιτικό χάρτη. Ως αποτέλεσμα, οι λαοί και οι ηγεσίες τους ζουν σε ένα κλίμα ανασφάλειας και αβεβαιότητας. Η συμπεριφορά τους έχει καταστεί δυσπρόβλεπτη, συχνά αντιορθολογική.

Το ταξίδι του προέδρου Μπάιντεν στην Ευρώπη δεν μπορεί να λύσει διαμιάς τα μεγάλα γεωπολιτικά ζητήματα. Ομως, συνιστά ένα σημαντικό εργαλείο για την αποκατάσταση κάποιας καθαρότητας στον γεωπολιτικό χάρτη. Από τα αποτελέσματα των συνομιλιών του και από τις συνοδευτικές δηλώσεις ενδέχεται να αρχίσουν να διαγράφονται οι νέες συσπειρώσεις και οι νέες αντιπαραθέσεις. Αν ο πρόεδρος Μπάιντεν επιτύχει να λειτουργήσει ως ο νέος γεωπολιτικός χαρτογράφος· αν, δηλαδή, με το τέλος του ταξιδιού του έχει διαμορφωθεί μια σαφέστερη εικόνα για το πού εντάσσεται ο κάθε λαός, το κάθε κράτος, η κάθε παγκόσμια δύναμη· τότε, θα έχει πραγματοποιηθεί ένα σημαντικό βήμα για την αποκατάσταση του ηγεμονικού ρόλου της χώρας του.

Η αλλαγή της γεωπολιτικής πραγματικότητας δύσκολα επιτυγχάνεται με υλικά μέσα. Το απέδειξαν οι περασμένες δεκαετίες, κατά τις οποίες η τεράστια υλική ισχύς των Ηνωμένων Πολιτειών δεν κατόρθωσε να τιθασεύσει τις κοινωνίες της Μέσης Ανατολής. Η παρέμβαση, όμως, στο συμβολικό επίπεδο, ο επανασχεδιασμός των νοητών χαρτών μπορεί να επιτευχθεί σύντομα, όταν συγκλίνουν οι ευρύτερες συνθήκες και η ηγετική προσωπικότητα.

Στην περίφημη διάλεξή του στο Westminister College στο Fulton την 5η Μαρτίου 1946, ο Winston Churchill εισήγαγε την εξαιρετικά γεωγραφική έκφραση «σιδηρούν παραπέτασμα». Με αυτή την αποστροφή, ο χάρτης του κόσμου απέκτησε τη δομή η οποία καθόρισε τις εξελίξεις επί τέσσερις δεκαετίες. Μιαν ανάλογη πρόκληση αντιμετωπίζει ο αμερικανός πρόεδρος κατά το ευρωπαϊκό ταξίδι του. Θα βρει, άραγε, εκφράσεις ικανές να δομήσουν τους συλλογικούς παγκόσμιους νοητούς χάρτες; Ως σήμερα κανείς ηγέτης δεν μπόρεσε να ξεπεράσει τη γεωγραφική δημιουργικότητα του Winston Churchill. O πρόεδρος Μπάιντεν έχει να συγκριθεί με ένα πολύ απαιτητικό προηγούμενο.

Ο Γιώργος Πρεβελάκης είναι ομότιμος καθηγητής Γεωπολιτικής στη Σορβόννη και μόνιμος εκπρόσωπος της Ελλάδας στον ΟΟΣΑ

 ΤΑ ΝΕΑ 

Ποια θα είναι η πορεία της Ελλάδας την επόμενη μέρα της πανδημίας; Πόσο δύσκολο είναι το εγχείρημα της αξιοποίησης του Προγράμματος ανασυγκρότησης; Τι συμβαίνει στην Τουρκία και πώς επηρεάζονται οι ελληνοτουρκικές σχέσεις; Στα ερωτήματα αυτά απαντά ο κ. Γιώργος Πρεβελάκης, επίτιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου της Σορβόνης, σε συνέντευξή του στο Powergame.gr και τον Ευτύχη Παλλήκαρη.

Σε μια ρευστή και μεταβατική περίοδο διεθνών, επισημαίνει ο κ. Πρεβελάκης, με την Τουρκία να βυθίζεται στη δίνη των εσωτερικών της προβλημάτων, η Ελλάδα αποτελεί πόλο σταθερότητας στην περιοχή. Η μεγάλη πρόκληση βεβαίως για τη χώρα είναι, σε αυτήν τη φάση, εάν θα κατορθώσει να ξεπεράσει τα εμπόδια και τις αγκυλώσεις ώστε να εκσυγχρονιστούν οι δομές και να γίνει η χώρα ανταγωνιστική. Θα υπάρξουν μεγάλες πιέσεις, σημειώνει, τόσο από το πελατειακό σύστημα, που εξακολουθεί να επιβιώνει, όσο και από ισχυρούς οικονομικούς παράγοντες, που θα θελήσουν να εξασφαλίσουν ένα μεγάλο κομμάτι από την «πίτα»…

Πολύ ενδιαφέρουσες είναι και οι εκτιμήσεις του για τις ελληνοτουρκικές σχέσεις, που αναπτύσσονται στο δεύτερο μέρος της συνέντευξης. Πώς κρίνει την τοποθέτηση του υπουργού Εξωτερικών κ. Νίκου Δένδια στην Άγκυρα; Γιατί η Τουρκία μετά το «πρώτο κύμα» των εντάσεων στο Αιγαίο και τα σύνορα στον Έβρο εγκαινιάζει ένα «δεύτερο κύμα» και εμφανίζεται διαλλακτική; Τι θα συμβεί εάν η γείτονα βρεθεί σε καθεστώς πολιτικής αποσταθεροποίησης και ποιες θα είναι οι συνέπειες για την Ελλάδα; Ο κ. Πρεβελάκης εκτιμά ότι βραχυπρόθεσμα οι ελληνοτουρκικές σχέσεις θα περάσουν μια φάση σχετικής αποκλιμάκωσης όμως μεσο- και μακροπρόθεσμα εκτιμά ότι τα προβλήματα θα οξυνθούν.

Powergame.gr