Ξεχάστε τον κομψό διαρρήκτη του κινηματογράφου που, ντυμένος στα μαύρα, παρακάμπτει αθόρυβα τους συναγερμούς και εξαφανίζεται με έναν πίνακα κάτω από το μπράτσο. Οι σύγχρονοι κλέφτες των μουσείων είναι λιγότερο γοητευτικοί και πολύ πιο βίαιοι. Σφυριά, τσεκούρια, εκρηκτικά, ακόμη και πυροβόλα όπλα έχουν πάρει τη θέση των «λευκών γαντιών». Και συχνά ο στόχος δεν είναι πια η Τέχνη. Είναι απλώς το χρήμα.

Κάτι αλλάζει στις κλοπές έργων τέχνης στην Ευρώπη. Και η Europol αποφάσισε να σημάνει συναγερμό.

Σε νέα έκθεσή της με τον χαρακτηριστικό τίτλο Changing tactics, changing targets: the evolving nature of museum heists, η ευρωπαϊκή αστυνομική υπηρεσία καταγράφει μια σαφή μεταβολή τόσο στον τρόπο με τον οποίο γίνονται οι ληστείες όσο και στα αντικείμενα που επιλέγουν οι δράστες.

Η παλιά εικόνα του εξειδικευμένου κλέφτη έργων τέχνης που γνώριζε τι ακριβώς ήθελε να αποκτήσει δεν έχει εξαφανιστεί. Δίπλα του όμως εμφανίζεται ένα διαφορετικό είδος εγκληματία: περισσότερο βίαιο, συχνά ευκαιριακό και όχι απαραιτήτως συνδεδεμένο με τον παραδοσιακό κόσμο της παράνομης διακίνησης τέχνης.

Από τον πίνακα στο… χρυσάφι

Οι νέοι στόχοι λένε πολλά.

Οι δράστες στρέφονται όλο και περισσότερο σε πολύτιμα μέταλλα, πολύτιμους λίθους και πολιτιστικά αντικείμενα μεγάλης αξίας που μπορούν να μεταπωληθούν ευκολότερα στην παράνομη αγορά. Κι εδώ βρίσκεται ίσως η πιο ενδιαφέρουσα αλλαγή.

Ένας διάσημος πίνακας είναι εξαιρετικά δύσκολο να πουληθεί. Όλος ο κόσμος γνωρίζει ότι είναι κλεμμένος. Ένα χρυσό αντικείμενο όμως μπορεί να λιώσει. Ένα κόσμημα μπορεί να διαλυθεί εις τα εξ ων συνετέθη.  Οι πολύτιμοι λίθοι μπορούν να αποσπαστούν από το ιστορικό αντικείμενο που τους φιλοξενούσε. Και σε αυτή την περίπτωση, ένα κομμάτι πολιτιστικής κληρονομιάς ίσως και αιώνων μπορεί να καταλήξει να αξίζει για τον κλέφτη μόνο όσο το βάρος του σε χρυσό.

Η Europol επισημαίνει επίσης ότι στο παιχνίδι μπαίνουν εγκληματίες από άλλες παράνομες αγορές, οι οποίοι αντιλαμβάνονται τις κλοπές μουσείων ως δραστηριότητα με ενδεχομένως υψηλό κέρδος. Υπάρχουν ακόμη και περιστασιακές ομάδες που συγκροτούνται με τη βοήθεια των social media.

Σφυριά, εκρηκτικά και ληστείες μέρα μεσημέρι

Οι μέθοδοι γίνονται ανάλογα ωμές. Η Europol μιλά για χρήση βαριοπούλων, εκρηκτικών και όπλων, όχι μόνο για την παραβίαση των χώρων αλλά και για τον εκφοβισμό εργαζομένων και επισκεπτών.

Η έκθεση εξετάζει χαρακτηριστικές πρόσφατες υποθέσεις: την κλοπή δακικών αρχαιοτήτων στην Ολλανδία το 2025, τη ληστεία στο Λούβρο την ίδια χρονιά και την επίθεση στο Musée Cognacq-Jay στο Παρίσι το 2024. Το μουσείο, επομένως, δεν αντιμετωπίζεται πλέον μόνο ως χώρος όπου φυλάσσονται μοναδικά έργα που ενδιαφέρουν συλλέκτες και κυκλώματα αρχαιοκαπηλίας. Για ορισμένες εγκληματικές ομάδες μετατρέπεται σε κάτι πολύ πιο πεζό: ένα κατάστημα πολυτελείας με ανεπαρκή προστασία. Κι αυτό δημιουργεί ένα εντελώς διαφορετικό πρόβλημα ασφαλείας.

Αλλά ας θυμηθούμε αστραπιαία τις ταινίες που είδαμε όπου όλα ήταν με το παλιό καλό στυλ, τα ακροβατικά, τα γάντια, τις τεχνολογίες.…  Η Υπόθεση Thomas Crown (The Thomas Crown Affair, 1999), όπου ένας δισεκατομμυριούχος κλέβει έναν πίνακα του Μονέ από το Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης της Νέας Υόρκης για τη συγκίνηση ή

Ocean’s Twelve (2004) Η συμμορία του Ντάνι Όουσεν επιστρέφει και βάζει στόχο την κλοπή ενός πολύτιμου Αυγού Φαμπερζέ από μουσείο στη Ρώμη. Τι υψηλή τεχνολογία, τι γάντια, τι ακριβής χρονισμός και τι, μα τι ακροβατικά. Τοπ Καπί (Topkapi, 1964) Μια ομάδα επαγγελματιών διαρρηκτών προσπαθεί να κλέψει ένα ανεκτίμητο στιλέτο στολισμένο με σμαράγδια από το μουσείο Τοπ Καπί στην Κωνσταντινούπολη. Κλασική αγωνιώδης επιχείρηση ακριβείας με σιωπηλή είσοδο από την οροφή…

Όταν ένα έργο τέχνης παύει να είναι έργο τέχνης

Η παράνομη διακίνηση πολιτιστικών αγαθών αποτελεί εδώ και χρόνια μεγάλη διεθνή αγορά. Σε μία μόνο διεθνή επιχείρηση που ανακοινώθηκε το 2025, οι αρχές 23 χωρών κατέσχεσαν 37.727 πολιτιστικά αντικείμενα και πραγματοποίησαν 80 συλλήψεις. Στην Ελλάδα, στην ίδια επιχείρηση, ανακτήθηκαν πέντε βυζαντινές εικόνες που επιχειρήθηκε να πωληθούν έναντι 70.000 ευρώ.

Η νέα τάση όμως κρύβει έναν ακόμη μεγαλύτερο κίνδυνο: την οριστική καταστροφή του αντικειμένου. Ένας κλεμμένος πίνακας μπορεί κάποτε να βρεθεί. Ένα αρχαίο κόσμημα που διαλύθηκε για τις πέτρες του ή ένα ιστορικό χρυσό αντικείμενο που έλιωσε για το μέταλλό του δεν μπορεί να επιστρέψει ποτέ σε κανένα μουσείο.

Και κάπως έτσι καταρρέει και ο τελευταίος ρομαντικός μύθος γύρω από τους μεγάλους ληστές της τέχνης. Δεν υπάρχουν λευκά γάντια, ιδιοφυή σχέδια και ένας εκκεντρικός συλλέκτης που περιμένει κρυμμένος στη βίλα του το αριστούργημα. Υπάρχουν σφυριά, οργανωμένο έγκλημα, παράνομες αγορές και άνθρωποι που μπορούν να κοιτάξουν ένα αντικείμενο ηλικίας δύο χιλιάδων ετών και να δουν σε αυτό όχι Ιστορία, όχι Τέχνη, όχι πολιτισμό — αλλά μερικά γραμμάρια χρυσού. 

Silvia AyusoRaquel Villaécija

Με πληροφορίες από την El Pais