Eίναι Νοέμβριος του 2021· η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία «συζητιέται» μεν, αλλά ως κάτι που ενδέχεται να συμβεί· το Πεκίνο προετοιμάζεται για τους χειμερινούς Ολυμπιακούς που πλησιάζουν· οι Αζέροι έχουν μόλις γιορτάσει τη συμπλήρωση ενός έτους από τη νίκη τους στον πόλεμο των 44 ημερών κατά των Αρμενίων· και πίσω στο προεδρικό μέγαρο στην Άγκυρα, ο πρόεδρος Ερντογάν υποδέχεται τον εθνικιστική Τούρκο ηγέτη Ντεβλέτ Μπαχτσελί.

Γράφει ο Γιώργος Σκαφιδάς/ Καθημερινή 

Ο «τουρκικός κόσμος», σύμφωνα με την Αγκυρα
Αν και μάλλον σύντομη σε διάρκεια, η συνάντηση των κ.κ. Ερντογάν και Μπαχτσελί γεννά ειδήσεις. Οι δύο ηγέτες, και εταίροι τότε στο πλαίσιο της καλούμενης Συμμαχίας του Λαού (Cumhur İttifakı), φωτογραφίζονται κρατώντας έναν χάρτη τον οποίο μάλιστα διαφημίζουν ως «χάρτη του τουρκικού κόσμου» («Türk Dünyası Haritası»).

Σύμφωνα με όσα παρουσιάζονται στο εν λόγω κάδρο, ο «τουρκικός κόσμος» ξεκινά από τη σημερινή Τουρκία και απλώνεται έως τις περιοχές των μουσουλμάνων Ουιγούρων στη δυτική Κίνα, σκεπάζοντας με την τουρκική ημισέληνο τα εδάφη του Αζερμπαϊτζάν, του Τουρκμενιστάν, του Ουζμπεκιστάν, του Καζακστάν και του Κιργιστάν. Στον εν λόγω χάρτη, περιλαμβάνονται ωστόσο και περιοχές του σημερινού Ιράν, της Ρωσικής Ομοσπονδίας, της Κίνας, των Βαλκανίων και της Ουκρανίας (Κριμαία).

Η 8η Σύνοδος Κορυφής του «Οργανισμού Τουρκικών Κρατών» είχε πραγματοποιηθεί μόλις λίγες ημέρες νωρίτερα, στις 12 Νοεμβρίου του 2021, στην Κωνσταντινούπολη, με τη συμμετοχή του Αζερμπαϊτζάν, του Καζακστάν, της Κιργιστάν, του Ουζμπεκιστάν, του Τουρκμενιστάν και… της Ουγγαρίας. Ο καλούμενος «Οργανισμός Τουρκικών Κρατών» αποτελεί μετεξέλιξη του άλλοτε επονομαζόμενου «Τουρκικού Συμβουλίου» ή «Συμβουλίου Συνεργασίας Τουρκόφωνων Χωρών» το οποίο είχε συσταθεί το 2009… στο Ναχιτσεβάν.

Το «όραμα» ενόψει 2040

Με φόντο εκείνη τη Σύνοδο της Κωνσταντινούπολης τον Νοέμβριο του 2021, οι ηγεσίες των καλούμενων «τουρκικών κρατών» είχαν όμως υιοθετήσει, υπό μορφή 17σέλιδης διακήρυξης, και ένα κοινό «τουρκικό όραμα» με ορίζοντα το έτος 2040 («Turkic World Vision – 2040», «Türk Dünyası 2040 Vizyonu»). Ενα μεγαλεπήβολο όραμα εξέχουσα θέση εντός του οποίου κατέχουν… το Αζερμπαϊτζάν και ο διάδρομος του Ζανγκεζούρ.

Εν έτει 2023 πια, δύο χρόνια μετά, με φόντο πια τη νέα στρατιωτική νίκη των Αζέρων στο Ναγκόρνο Καραμπάχ (βλ. όσα προηγήθηκαν στην περιοχή το διήμερο 19 – 20 Σεπτεμβρίου), ο Τούρκος πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν βρέθηκε, στις 25 Σεπτεμβρίου, στο Ναχιτσεβάν όπου είχε συνάντηση με τον Αζέρο ομόλογό του, Ιλχάμ Αλίεφ.

Από το έδαφος του Ναχιτσεβάν, ο Τούρκος πρόεδρος θυμήθηκε όμως, μεταξύ άλλων, και εκείνον τον διάδρομο του Ζανγκεζούρ που «είναι κάτι πολύ σημαντικό για την Τουρκία και το Αζερμπαϊτζάν» και «πρέπει να ολοκληρωθεί» επειδή αποτελεί «θέμα στρατηγικό».

«Ο διάδρομος του Ζανγκεζούρ θα ενώσει ολόκληρο τον τουρκικό κόσμο», διακήρυττε σε ανάλογο πνεύμα, ήδη από το 2021, ο Αζέρος πρόεδρος Ιλχάμ Αλίεφ.

Γιατί είναι όμως σημαντικός αυτός ο διάδρομος, η πραγμάτωση του οποίου επιστρέφει τώρα στο προσκήνιο, με φόντο τις νέες στρατιωτικές νίκες των Αζέρων και την επικείμενη διάλυση των αυτονομιστικών Αρχών της αυτοανακηρυχθείσας Δημοκρατίας του Αρτσάχ (ειρήσθω εν παρόδω, αυτό που γνωρίζαμε τις τελευταίες δεκαετίες ως de-facto αυτόνομο αρμενικό θύλακα στο Ναγκόρνο Καραμπάχ πλέον παύει να υφίσταται επί της ουσίας, καθώς οι Αρμένιοι της περιοχής επιστρέφουν ως πρόσφυγες στην Αρμενία και το Καραμπάχ περνά υπό τον πλήρη έλεγχο του Μπακού).

«Ένα έθνος, δύο κράτη, ένας στρατός»
Όταν αναφέρονται στο Αζερμπαϊτζάν και στην Τουρκία, οι ηγεσίες των εν λόγω χωρών τείνουν να μιλούν για «ένα έθνος, δύο κράτη» («tek millet iki devlet»). Τούρκοι αναλυτές, όπως για παράδειγμα ο Τζαν Κασάπογλου μέσα από τις σελίδες του the Jamestown Foundation, προχωρούν ακόμη παραπέρα, υποστηρίζοντας ότι το «ένα έθνος, δύο κράτη» έχει πια γίνει «δύο κράτη, ένας στρατός», λόγω της στρατιωτικής συνεργασία στον άξονα Μπακού – Άγκυρας που είναι πια στενότατη.

«Η βαθιά ριζωμένη στρατιωτική συμμαχία μεταξύ Τουρκίας και Αζερμπαϊτζάν, καθώς και οι συνεργασίες τους στα μέτωπα των στρατηγικών υποδομών, των σιδηροδρόμων και της ενέργειας φανερώνουν τη σημαντική παρουσία που έχει η Άγκυρα στον Νότιο Καύκασο», γράφουν οι Χαμιντρεζά Αζίζι και Ντάρια Ισατσένκο σε ανάλυσή τους για το Κέντρο Εφαρμοσμένων Τουρκικών Σπουδών (CATS) του Γερμανικού Ινστιτούτου Διεθνών Σχέσεων SWP.

Τα έργα και τα ντιλ
«Κι ενώ το Μπακού μπορεί να βασιστεί στην Άγκυρα για την ενίσχυση των στρατιωτικών του δυνατοτήτων (σ.σ. το πλούσιο σε υδρογονάνθρακες Αζερμπαϊτζάν ξεχωρίζει ως ένας από τους καλύτερους πελάτες της “made in Turkiye” αμυντικής βιομηχανίας καθώς έχει αγοράσει από την Τουρκία σχεδόν τα πάντα: drones, πυρομαχικά, τεθωρακισμένα, πυροβόλα όπλα, εκτοξευτές πυραύλων, συστήματα παρακολούθησης κ.ά.), η Άγκυρα από την άλλη πλευρά βλέπει το Μπακού ως απαραίτητο σημείο εισόδου προς τον Νότιο Καύκασο και την Κεντρική Ασία», σημειώνουν οι αναλυτές του SWP, απαριθμώντας, για του λόγου το αληθές, μια σειρά από ήδη υπάρχουσες στρατηγικές συνδέσεις όπως είναι εκείνες

– της σιδηροδρομικής γραμμής Μπακού – Τιφλίδας – Καρς,

– του πετρελαιαγωγού Μπακού – Τιφλίδας – Τσεϊχάν,

– και των αγωγών φυσικού αερίου Μπακού – Τιφλίδας – Ερζερούμ και TANAP,

ενώ δεν περνούν απαρατήρητα και τα κοινά στρατιωτικά γυμνάσια Τουρκίας, Αζερμπαϊτζάν, Γεωργίας που διεξάγονται ανά τακτά χρονικά διαστήματα.

Ο διάδρομος του Ζανγκεζούρ
Η Τουρκία και το Αζερμπαϊτζάν ωστόσο, δεν έχουν κοινά σύνορα, καθώς χωρίζονται γεωγραφικά από το σιιτικό Ιράν και τις χριστιανικά κράτη της Αρμενίας και της Γεωργίας, από χώρες δηλαδή που δεν ανήκουν στον «Οργανισμό Τουρκικών Κρατών» ούτε πρόκειται ποτέ να ενταχθούν σε αυτόν. Η Τουρκία «αγγίζει» όμως γεωγραφικά τον αζερικό (και διεθνώς αναγνωρισμένο ως αζερικό) θύλακα του Ναχιτσεβάν που βρίσκεται εντός των συνόρων της Αρμενίας.

Πώς θα μπορούσαν η Τουρκία και το Αζερμπαϊτζάν να «ενωθούν»; Κάτι τέτοιο μπορεί να γίνει μόνο μέσω του διαδρόμου του Ζανγκεζούρ. Μέσα από έναν διάδρομο δηλαδή που θα ενώνει το Αζερμπαϊτζάν με το Ναχιτσεβάν περνώντας μέσα από τα εδάφη της νότιας Αρμενίας.

Για να αποκτήσει όμως υπόσταση ένας τέτοιος διάδρομος, θα πρέπει να έχει προηγουμένως δώσει το πράσινο φως και η Αρμενία…

 Ποιος ο ρόλος του ελληνικού λόμπι στο παρασκήνιο.

Η Τουρκία ζει στους ρυθμούς των τελευταίων ωρών πριν από τις εκλογές της Κυριακής. ‘Οσοι παρακολούθησαν από κοντά την προεκλογική εκστρατεία των βασικών πρωταγωνιστών έχουν διαπιστώσει την ύπαρξη ενός παλιρροϊκού κύματος. Δεν μπορούν να προβλέψουν όμως το μέγεθος του και προφανώς τις επιπτώσεις του. Εάν ο ηγέτης της αντιπολίτευσης Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου και οι εταίροι του κερδίσουν τις εκλογές από τον πρώτο γύρο, το παλιρροϊκό κύμα θα πιστωθεί στη φωνή της σιωπηλής πλειοψηφίας. Των πολιτών που αισθάνονται απογοητευμένοι ή και προδομένοι από την εικοσαετία Ερντογάν και που αντιλαμβάνονται το βαθύ πηγάδι προς το οποίο ωθείται πλέον η τουρκική οικονομία.

Ακόμη και τις τελευταίες ώρες πριν τις κάλπες, ο μεγάλος άγνωστος είναι τα πέντε εκατομμύρια των νέων που θα ψηφίσουν για πρώτη φορά, ενώ υπολογίζεται ότι περίπου ένα εκατομμύριο πληγέντες από τους σεισμούς της 6ης Φεβρουαρίου δεν θα μπορέσουν να ασκήσουν το εκλογικό τους δικαίωμα.

Οι οπαδοί των μεγάλων κομμάτων κατακλύζουν τις πλατείες στις ομιλίες των πολιτικών ηγετών, οι σημαίες ανεμίζουν σε σημείο φοβιστικό για την εποχή μας  – θυμίζουν παλιές ελληνικές δεκαετίες . Τα πνεύματα είναι οξυμένα και τα πάθη οδηγούν σε ακραίες συμπεριφορές και πράξεις βίας. 

Στις γενικές εκλογές της Τουρκίας, την Κυριακή 14 Μαΐου, οι ψηφοφόροι θα ψηφίσουν για 600 μέλη του κοινοβουλίου και την ισχυρή προεδρία της χώρας. Οι εκλογές αυτές έχουν γίνει έντονα ανταγωνιστικές σε μια χώρα που έχει υποστεί σοβαρή δημοκρατική διάβρωση την τελευταία δεκαετία.

Ο Τούρκος πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν προσπαθεί να παρατείνει την 20ετή κυριαρχία του, αλλά η ενιαία υποψηφιότητα της αντιπολίτευσης προηγείται σταθερά στις δημοσκοπήσεις, έστω και λίγο. Πολλά κόμματα της αντιπολίτευσης συμφώνησαν να προτείνουν ως υποψήφιο τον ηγέτη του Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος (CHP), Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου, ξεπερνώντας προηγούμενες διαιρέσεις.

Ο Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου ηγείται του CHP από το 2010 και έχει συμβάλει στην αιχμή του δόρατος σε ορισμένες από τις πρόσφατες νίκες της αντιπολίτευσης στις τοπικές εκλογές. Κατάγεται από την αλεβίτικη μειονότητα της Τουρκίας, μια ισλαμική φράξια, η οποία διώκεται επί σειρά ετών, κι αν τελικά εκλεγεί θα είναι ο πρώτος ηγέτης αλεβίτης. Ο διορισμός του ως υποψηφίου προέδρου δεν ήταν εύκολος, με τους ηγέτες των συμμαχικών κομμάτων να προτιμούν αρχικά τον χαρισματικό δήμαρχο της Κωνσταντινούπολης Εκρέμ Ιμάμογλου.

Ο Ερντογάν απέναντι στην “Συμμαχία Μιλλέτ”

Όμως ο Κιλιτσντάρογλου κατάφερε να εξασφαλίσει την υποστήριξη ευρέος φάσματος κομμάτων που σχηματίζουν τώρα τη Συμμαχία Millet. Σε αυτά περιλαμβάνονται: το εθνικιστικό İyi, το μικρό θρησκευτικό κόμμα Felicity, το συντηρητικό Δημοκρατικό Κόμμα και δύο ομάδες απόσχισης από το κυβερνών Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP) – το Κόμμα Δημοκρατίας και Προόδου και το Κόμμα του Μέλλοντος. Από τότε που επιβεβαιώθηκε η υποψηφιότητά του, ο Κιλιτσντάρογλου διατηρεί σταθερό αλλά μικρό προβάδισμα έναντι του Ερντογάν στις δημοσκοπήσεις.

Το παρελθόν και το παρόν του Ερντογάν

Στα 20 χρόνια διακυβέρνησης του ΑΚΡ, ο Ερντογάν έχει συγκεντρώσει στα χέρια του την εξουσία, υπονομεύοντας το κράτος δικαίου και τους συνταγματικούς ελέγχους. Η αναίρεση αυτής της διαδικασίας αποτελεί βασική πολιτική της αντιπολιτευτικής συμμαχίας.Μάλιστα αυτή η πρόθεση επισημάνθηκε στο σχέδιο δέσμης συνταγματικών μεταρρυθμίσεων που δημοσίευσε τον περασμένο Νοέμβριο. Η αντιπολίτευση προτείνει μέτρα για να αποτραπεί η συσσώρευση εξουσίας από μελλοντικούς ηγέτες με τον τρόπο που το έκανε ο Ερντογάν, καθώς και την ενίσχυση της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης. Το εκλογικό μανιφέστο της συμμαχίας, που δημοσιεύθηκε τον Ιανουάριο του 2023, έδωσε επίσης μεγάλη έμφαση σε αυτά τα θέματα.

Με την πάροδο των ετών, η κυβέρνηση του ΑΚΡ πήρε τον έλεγχο των περισσότερων μέσων ενημέρωσης στη χώρα. Επιπλέον, το 2022 ψηφίστηκε ένας ασαφώς διατυπωμένος νόμος για την παραπληροφόρηση, ο οποίος διευκόλυνε το καθεστώς να πατάξει τους επικριτές του και να ενισχύσει περαιτέρω τον έλεγχό του στις διαδικτυακές πλατφόρμες. Ο ηγέτης της αντιπολίτευσης και ο συνασπισμός έχουν δώσει έμφαση στην ελευθερία του λόγου και της έκφρασης. Ο Κιλιτσντάρογλου δημοσίευσε πρόσφατα βίντεο στον λογαριασμό του στο Twitter, δηλώνοντας ότι: “Εάν γίνω πρόεδρος, θα είστε ελεύθεροι να με επικρίνετε”. Δεσμεύτηκε επίσης να καταργήσει τον νόμο για την προσβολή του προέδρου, ο οποίος τιμωρείται με φυλάκιση από ένα έως τέσσερα χρόνια.

Η εκστρατεία της αντιπολίτευσης έχει επικεντρωθεί στα σχέδια για την ανατροπή ορισμένων από τις αλλαγές που έχει κάνει ο Ερντογάν στο τουρκικό σύνταγμα από το 2002. Αυτό υποστηρίζεται ευρέως από τα κόμματα του συνασπισμού, τα οποία αντιτίθενται σθεναρά στο υπερπροεδρικό σύστημα που εισήχθη το 2017 και το οποίο συγκέντρωσε την εξουσία στα χέρια του Ερντογάν.

Εκείνο που συζητήθηκε είναι να προχωρήσει η νέα ηγεσία της χώρας στην αναδιάρθρωση σε ένα κοινοβουλευτικό σύστημα και στη μείωση της εκτελεστικής κυριαρχίας. Η θητεία του προέδρου θα είναι μόνον μια επταετία,  η θέση του πρωθυπουργού θα επανιδρυθεί και θα επαναπροσδιοριστεί και το προεδρικό βέτο θα καταργηθεί, αυξάνοντας έτσι τη δύναμη του κοινοβουλίου. Αυτό αποτελεί εν μέρει απάντηση στην ακραία εξατομίκευση της εκτελεστικής εξουσίας που έλαβε χώρα υπό τον Ερντογάν και στην μονοκομματική κυριαρχία που λειτουργεί από το 2002. Σχεδιάζουν επίσης να αλλάξουν το όριο για την κοινοβουλευτική εκπροσώπηση από το 7% στο 3% των ψήφων, ώστε να δώσουν μια ευκαιρία στα μικρότερα κόμματα.

Η εξωτερική πολιτική της Τουρκίας θα μπορούσε επίσης να υποστεί σημαντική αλλαγή αν κερδίσει η συμμαχία της αντιπολίτευσης. Η σχέση της χώρας με τη Δύση έχει υποφέρει υπό τον Ερντογάν, με τη διαδικασία ένταξης στην ΕΕ να καθυστερεί, τις εντάσεις με την Ελλάδα και το Ισραήλ να αυξάνονται και τη σύγκρουση με τις υποστηριζόμενες από τις ΗΠΑ κουρδικές δυνάμεις στη Συρία. Η θερμή πλέον σχέση της Τουρκίας με τη Ρωσία έχει επίσης προκαλέσει ανησυχία στις δυτικές πρωτεύουσες. Τα κόμματα της αντιπολίτευσης έχουν σε μεγάλο βαθμό συσπειρωθεί γύρω από μια φιλοδυτική ατζέντα. Έχουν δεσμευτεί να επανεκκινήσουν τη διαδικασία ένταξης στην ΕΕ, να συμμορφωθούν με τις αποφάσεις του ΕΔΑΔ και να εγκαταλείψουν στρατηγικές θέσεις που έρχονται σε αντίθεση με τους εταίρους τους στη συμμαχία του ΝΑΤΟ, με προεξάρχουσες τις σχέσεις με τον Πούτιν.

“Στην εξωτερική μας πολιτική θα κάνουμε αλλαγή 180 μοιρών” δήλωσε ο Κιλιτσντάρογλου “Θα την τοποθετήσουμε στον άξονα της ειρήνης. Όπως είπε ο Κεμάλ Ατατούρκ «ειρήνη στην πατρίδα, ειρήνη στον κόσμο». Θα κινηθούμε ειρηνικά. Με όλους τους γείτονες μας θα ζήσουμε μέσα σε κλίμα ειρήνης και ηρεμίας», δήλωσε σε ομιλία του στην πόλη Ντούζτζε. Παράλληλα, αναφέρθηκε και στο άλλο μεγάλο θέμα των προσφύγων από τη Συρία, όπου υποσχέθηκε πως μέσα σε δύο χρόνια 3,6 εκατ. Σύροι θα έχουν επιστρέψει στην πατρίδα τους. «Σας υπόσχομαι… Εντός δυο ετών 3,6 εκατομμύρια Σύρους αδελφούς μας θα τους αποχαιρετήσουμε από τα σύνορα μας προς τη χώρα τους. Όχι μόνο τους Σύρους, θα στείλουμε και τους Αφγανούς» επισήμανε.

Είναι ασαφές αν τα ανθρώπινα δικαιώματα θα βελτιωθούν για τους Κούρδους, τη μεγαλύτερη μειονοτική ομάδα της Τουρκίας. Ο Ερντογάν έχει επιτεθεί κατά των κουρδικών οργανώσεων και ακτιβιστών τα τελευταία χρόνια – προχώρησε σε περισσότερες από 120 συλλήψεις Κούρδων ακτιβιστών, δημοσιογράφων και καλλιτεχνών μόλις λίγες εβδομάδες πριν από τις εκλογές. Ενώ εκπρόσωποι του συνασπισμού της αντιπολίτευσης έχουν εκφράσει συμφιλιωτικές απόψεις έναντι των Κούρδων, οι κυβερνήσεις του CHP υπήρξαν εξίσου κατασταλτικές στο παρελθόν.

Η συμμαχία έχει επίσης δεσμευτεί να κατασκευάσει δωρεάν σπίτια για τους ανθρώπους που έχασαν τα σπίτια τους στους καταστροφικούς σεισμούς στα σύνορα Τουρκίας-Συρίας, όπου έχασαν τη ζωή τους 50.000+ άνθρωποι και όπου οι παρατυπίες στους κανονισμούς σχεδιασμού πιστεύεται ότι οδήγησαν στην καταστροφή πολλών υποβαθμισμένων κτιρίων.

Ο ηγέτης της αντιπολίτευσης και τα μέλη της συμμαχίας θα τα βρουν δύσκολα σε περίπτωση νίκης τους.  Η Τουρκία εδώ και χρόνια ζει στους ρυθμούς μιας πολύ σοβαρής οικονομικής κρίσης. Με σταθερά υψηλά ποσοστά πληθωρισμού και ένα σημαντικά υποτιμημένο νόμισμα, οι οικονομικοί περιορισμοί γίνονται αισθητοί σε όλα τα τμήματα της τουρκικής κοινωνίας. Θα αποδειχθεί εξαιρετικά δύσκολο έργο για την αντιπολίτευση να προβεί σε βιώσιμες λύσεις. Η άσχημη κατάσταση της οικονομίας της χώρας ήταν ένας λόγος για τον οποίο ο Ερντογάν έχασε ένα σημαντικό κομμάτι των ψηφοφόρων.

Το ΑΚΡ έχει τοποθετήσει προσεκτικά πιστούς παντού στο δαιδαλώδες τουρκικό κράτος. Αγνωστο αν όλοι θα αυτοί θα δεχτούν να συνεργαστούν με ένα νέο καθεστώς. Το κόμμα του Ερντογάν έχει αποκτήσει μεγάλη επιρροή τόσο στην εσωτερική όσο και στην εξωτερική πολιτική, πράγμα που σημαίνει ότι το αποτύπωμά του δεν θα εξαφανιστεί αμέσως, ακόμη και αν δεν επανεκλεγεί.

Ανεξάρτητα από αυτό, η αντιπολιτευτική συμμαχία είναι ένας ποικιλόμορφος συνασπισμός της αριστεράς και της δεξιάς που τα μέλη της έχουν συσπειρωθεί εκφράζοντας την αντίθεσή τους  προς τον Ερντογάν. Γι αυτό άλλωστε  εγείρονται πολλά ερωτηματικά κατά πόσον έχουν τον τρόπο να παραμείνουν ενωμένοι για μια ολόκληρη θητεία.

«Φουντώνουν» τα σενάρια ότι ο Ταγίπ Ερντογάν αντιμετωπίζει σοβαρό πρόβλημα υγείας μετά την ακύρωση άλλης μιας προεκλογικής του εμφάνισης. Συγκεκριμένα, ο Τούρκος πρόεδρος δεν πήγε σε προγραμματισμένη συγκέντρωση στα Άδανα για τα εγκαίνια γέφυρας, αλλά μίλησε μέσω τηλεδιάσκεψης.

Ο ίδιος μάλιστα, μιλώντας στα στελέχη του κόμματός του από ανοικτή ακρόαση ενός τηλεφώνου τους ζήτησε να Προσευχηθούν γι’ αυτόν ώστε να «γίνει καλά». «Εσείς, ειδικά πριν από τις εκλογές στις 14 Μαϊου, το να κάνετε μια τέτοια προσπάθεια, μου δίνει δύναμη για να γίνω καλά. Περιμένω και τις προσευχές σας» τους είπε.

Η εμφάνισή του που προβλημάτισε
Οι διαβεβαιώσεις του υπουργού Υγείας, ότι ο Ερντογάν είναι καλά, διαψεύστηκαν από την εικόνα του Τούρκου Προέδρου, ο οποίος εμφανίστηκε καταβεβλημένος στη βιντεοσύνδεση για τα εγκαίνια του πυρηνικού σταθμού στο Ακούγιου. Ο υπουργός είπε «Ο Πρόεδρος είναι καλά στην υγεία του. Η λοίμωξη που είχε, τα συμπτώματα της γαστρεντερίτιδας που είχε, έχουν υποχωρήσει. Θα επιστρέψει στο πρόγραμμά του το συντομότερο δυνατό».

Για όλα τα σενάρια της υγείας του Μεβλούτ Τσαβούσογλου, κατηγόρησε απροκάλυπτα τη Δύση ότι βρίσκεται πίσω από τις σπέκουλες. Ότι κάποιοι, και ειδικά κάποιες δυτικές εφημερίδες, έγραψαν και είπαν ό,τι να ‘ναι για την υγεία του Ερντογάν. Ο Τσαβούσογλου μίλησε μάλιστα για ανηθικότητα και για διαστροφή και με λίγα λόγια, ο υπουργός Εξωτερικών της Τουρκίας, κατηγόρησε τη Δύση για επιχείρηση χειραγώγησης εναντίον του Τούρκου προέδρου.

Το κακοσχεδιασμένο blitzkrieg του Βλαντιμίρ Πούτιν στην Ουκρανία απέτυχε προφανώς εξαιτίας της αντίστασης των Ουκρανών στρατιωτών και πολιτών. Τα αντιαρματικά όπλα που προμήθευσαν οι Βρετανοί και οι ΗΠΑ έπαιξαν επίσης σοβαρό ρόλο στις εξελίξεις.

Αλλά φαίνεται ότι τα μη επανδρωμένα αεροσκάφη TB2 Bayraktar, τουρκικής κατασκευής και σήμερα στα χέρια του ουκρανικού στρατού, ήταν αυτά που λειτούργησαν απροσδόκητα αποτελεσματικά ως πολεμικό όπλο. Απροσδόκητα όχι μόνο λόγω της ισχύος τους στο πεδίο της μάχης, αλλά επειδή… ο πεθερός του εφευρέτη και κατασκευαστή του TB2 – τυχαίνει να είναι σύζυγος της μικρής κόρης του τούρκου προέδρου – είναι ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν.

Ο Ερντογάν, με το ένα πόδι στην Ανατολή και το άλλο τη Δύση, έχει αναδειχθεί βασικός διαμεσολαβητής της εξουσίας του πολέμου. Στην πρόσφατη σύνοδο κορυφής του ΝΑΤΟ, οι ΗΠΑ επεδίωξαν να πείσουν τον πρόεδρο της Τουρκίας να δώσει το ρωσικής κατασκευής σύστημα αεράμυνας S400 – που αγοράστηκε από τον Πούτιν το 2017 – στην Ουκρανία. Σε αντάλλαγμα, η Τουρκία θα λάμβανε αμερικανικούς πυραύλους patriot και θα επέστρεφε στο αμερικανικό πρόγραμμα μαχητικών F-35 από το οποίο είχε αποκλειστεί ως “τιμωρία” για τη συμφωνία S400.

Μετά από χρόνια τριβής μεταξύ του Ερντογάν και των συμμάχων του στο ΝΑΤΟ για τα πάντα, από τους στρατιωτικούς δεσμούς της Τουρκίας με τη Ρωσία, την προσφυγική κρίση και τη Συρία, η Ουάσιγκτον χρειάζεται πλέον να επανενώσει την οικογένεια του ΝΑΤΟ ενάντια στη Ρωσία.

Μέχρι στιγμής, ο Ερντογάν έχει αντισταθμίσει τα στρατηγικά του στοιχήματα. Η Άγκυρα δεν έχει συμμετάσχει στις οικονομικές κυρώσεις υπό την ηγεσία της Ουάσιγκτον και των Βρυξελλών σε βάρος του Πούτιν και ο τουρκικός εναέριος χώρος παραμένει ανοιχτός στη ρωσική κυκλοφορία. Ταυτόχρονα, ωστόσο, ο Ερντογάν επικαλέστηκε τη Σύμβαση του Μοντρέ του 1936 που επιτρέπει στην Τουρκία να κλείσει τον Βόσπορο και τα Στενά των Δαρδανελίων στα ρωσικά θωρηκτά «σε καιρό πολέμου», κάτι που αμβλύνει τις ανησυχίες του ΝΑΤΟ για το πού βρίσκεται η πραγματική προσήλωση της Τουρκίας. Ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Μεβλούτ Τσαβούσογλου χαρακτήρισε τη σύγκρουση ως «πόλεμο» – σε αντίθεση με τη ρωσική αφήγηση – και ο ίδιος ο Ερντογάν χαρακτήρισε τη ρωσική εισβολή «απαράδεκτη».

Ωστόσο, καθ’ όλη τη διάρκεια της κρίσης ο Ερντογάν μιλούσε τακτικά στον Πούτιν, στον μαχόμενο πρόεδρο της Ουκρανίας Βολοντίμιρ Ζελένσκι και στον Λευκορώσο Πρόεδρο Αλεξάντερ Λουκασένκο, επίσης. Ο εκπρόσωπος του Ερντογάν, Ιμπραήμ Καλίν, μίλησε για ένα «δίκτυο εμπιστοσύνης» με τη Ρωσία που «πρέπει να παραμείνει οπωσδήποτε ανοιχτό για να πετύχει η διπλωματία».

Παρά το κλείσιμο των Στενών, ο Καλίν επεσήμανε ότι η Τουρκία παραμένει ο μόνος αξιόπιστος ομόλογος της Μόσχας για να συνομιλήσει με τη Δύση, επειδή ο Πούτιν είχε «κάψει τις γέφυρες του» με όλους τους άλλους πιθανούς συνομιλητές. Και έχει δίκιο. Με τη Δύση να στέκεται σταθερά πίσω από τον Ζελένσκι και τον Σι Τζινπίνγκ της Κίνας να προσφέρει προσεκτική διπλωματική υποστήριξη στον Πούτιν, δεν μένει κανένας άλλος εκτός από τον Ερντογάν να ενεργήσει ως σοβαρός ενδιάμεσος. Ως αποτέλεσμα, το θέρετρο της Αττάλειας στη νότια Τουρκία ήταν ο τόπος για τις βασικές συνομιλίες μεταξύ του υπουργού Εξωτερικών της Ρωσίας Σεργκέι Λαβρόφ, του Ουκρανού ομολόγου του Ντμίτρο Κουλέμπα και του Τούρκου Τσαβούσογλου. Την Τρίτη ξεκίνησε νέος γύρος διαπραγματεύσεων μεταξύ αντιπροσωπειών της Ρωσίας και της Ουκρανίας επί τουρκικού εδάφους και συγκεκριμένα στην Κωνσταντινούπολη. 

Ο ρόλος του μεσάζοντα είναι κρίσιμος για την πολιτική επιβίωση του Ταγίπ Ερντογάν. Οι Ρώσοι τουρίστες αποτελούν βασικό πυλώνα της τουριστικής βιομηχανίας της Τουρκίας, η οποία πριν από την Covid αντιπροσώπευε το 13 τοις εκατό του ΑΕΠ της χώρας.

Μεγάλο μέρος των νέων κατασκευών στη Μόσχα κατά τα χρόνια της πετρελαϊκής άνθησης που συνέπεσαν με το μεγαλύτερο μέρος της διακυβέρνησης του Πούτιν έχει κατασκευαστεί από Τούρκους εργολάβους.

Ο Ερντογάν ενθάρρυνε έντονα την κατασκευή δύο εξαιρετικά ακριβών ρωσικών αγωγών φυσικού αερίου κάτω από τη Μαύρη Θάλασσα που παρέχουν το 30 τοις εκατό της ενέργειας της Τουρκίας.

Ο ρωσικός οργανισμός πυρηνικής ενέργειας Rosatom έχει συνάψει σύμβαση για την κατασκευή τεσσάρων αντιδραστήρων στο Akkuyu, ο πρώτος από τους οποίους πρόκειται να τεθεί σε λειτουργία τον επόμενο χρόνο.

Υπάρχει ακόμη και ένα ημι-αντίγραφο του καθεδρικού ναού του Αγίου Βασιλείου της Κόκκινης Πλατείας σε ένα θέρετρο στην Αττάλεια.

Σε αντίθεση με τον Πούτιν, ο Ερντογάν πρέπει να αντιμετωπίσει πραγματικές και ίσως αμφισβητούμενες εκλογές το επόμενο έτος. Για να τις κερδίσει πρέπει να βελτιώσει τα οικονομικά της χώρας. Η κατά 40 τοις εκατό πτώση της αξίας του ρωσικού ρουβλίου μετά τις καταστροφικές κυρώσεις θα πλήξει σκληρά την Τουρκία, σε όλους τους τουριστικούς τομείς, την κατάρρευση της ρωσικής κατασκευαστικής βιομηχανίας και την ικανότητά της να αγοράζει γεωργικά προϊόντα. Τα εισοδήματα και οι αποταμιεύσεις των απλών Τούρκων έχουν ήδη φαγωθεί από τον πληθωρισμό 38 τοις εκατό φέτος. Αυτό θα γίνει χειρότερο εάν και όταν οι παγκόσμιες τιμές της ενέργειας αυξηθούν. Ο Ερντογάν απλά δεν έχει την πολυτέλεια, με την κυριολεκτική έννοια, να κάνει εχθρό τον Πούτιν.

Ιδιοσυγκρασιακά και ιδεολογικά, επίσης, ο Ερντογάν και ο Πούτιν μοιάζουν πολύ και θα έπρεπε να είναι οι καλύτεροι φίλοι. Και οι δύο διατήρησαν την εξουσία για δύο δεκαετίες φιμώντας τον Τύπο, πατώντας, τσακίζοντας ολιγάρχες επιχειρηματίες που τους αντιτίθενται, φυλακίζοντας χιλιάδες πολιτικούς αντιπάλους και χρησιμοποιώντας μέσα ενημέρωσης για να οικοδομήσουν μια λατρεία της προσωπικότητας τους. Και οι δύο έχουν βαθιά κόμπλεξ για τις χαμένες αυτοκρατορίες των εθνών τους, και αμφότεροι χρησιμοποιούν την αυτοκρατορική ιστορία ως δικαιολογία.

Παρά τους στρατηγικούς ανέμους – τους αναφέρουμε πιο κάτω – που ωθούν τους δύο αυταρχικούς της ανατολικής πτέρυγας της Ευρώπης μαζί, ο Ερντογάν σήμερα αμφιταλαντεύεται και δεν έχει τοποθετηθεί με πλήρη σαφήνεια είναι επειδή ο Πούτιν δεν τον έχει κάνει πραγματικό σύμμαχο. Η πρώτη μεγάλη αναταραχή ήταν η προσάρτηση της Κριμαίας από τον Πούτιν το 2014, η οποία έχει έναν αρκετά μεγάλο πληθυσμό Τατάρων της Κριμαίας για τον οποίο ο Ερντογάν είχε ιδιοκτησιακό εθνο-εθνικιστικό ενδιαφέρον. Ο Ερντογάν καταδίκασε απερίφραστα την «εισβολή» και επέκρινε τον Πούτιν για καταπάτηση των δικαιωμάτων των Τατάρων. Στη συνέχεια ήρθε η Συρία, όπου το Κρεμλίνο έστειλε μια στρατηγικής σημασίας μοίρα πολεμικών αεροσκαφών το 2015. Ο Πούτιν ήθελε να βοηθήσει τις δυνάμεις του Μπασάρ αλ Άσαντ να αντιμετωπίσουν τις υποστηριζόμενες από τις ΗΠΑ κουρδικές δυνάμεις – αιώνιους εχθρούς του τουρκικού κράτους. Στη συνέχεια, όμως, τα ρωσικά αεροπλάνα βομβάρδισαν τις συριακές Τουρκμενικές δυνάμεις που συμμάχησαν με την Άγκυρα και τον Φεβρουάριο του 2020 χτύπησαν συνοδεία Τούρκων στρατιωτών κοντά στο χωριό Μπαλιούν στο νότιο Ιντλίμπ. Ένα χρόνο αργότερα ρωσικά αεροπλάνα βομβάρδισαν περιοχές υπό τον έλεγχο των συμμαχικών από την Τουρκία φατριών του Εθνικού Στρατού γύρω από Αφρίν, λίγο πριν από μια ψυχρή σύνοδο κορυφής μεταξύ Πούτιν και Ερντογάν στο Σότσι της Ρωσίας.

Ενώ η Μόσχα και η Άγκυρα αντάλλαξαν κατηγορίες για τα δικαιώματα των Τατάρων και τους βομβαρδισμούς της Συρίας, Τούρκοι επιχειρηματίες δημιούργησαν δεσμούς με την Ουκρανία. Ενας 42χρονος πτυχιούχος μηχανικός του MIT, ο Selcuk Bayraktar –ο οποίος τυχαίνει να είναι παντρεμένος με τη μικρότερη κόρη του Ερντογάν– πούλησε δεκάδες από μη επανδρωμένα αεροσκάφη TB2 της εταιρείας του στην κυβέρνηση του Κιέβου. Τα drones που κινούνται με έλικα είναι σχετικά φθηνά (στο 1 εκατομμύριο δολάρια και είναι 40 φορές φθηνότερα από ένα American Reaper), μένουν στον αέρα για 24 ώρες και πετούν χαμηλά και αργά με 70 κόμβους – ένα επιχειρησιακό πλεονέκτημα.

Ο Ερντογάν χρειάζεται τη Δύση όπως ακριβώς χρειάζεται τη Ρωσία. Για δεκαετίες προσπαθεί να κάνει την Τουρκία ενεργειακό κόμβο μεταξύ Μέσης Ανατολής, Κεντρικής Ασίας,  Ρωσίας και νότιας Ευρώπης. Πιο πρόσφατα καλλιέργησε την ιδέα προς τους Ισραηλινούς σχετικά με έναν αγωγό που συνδέει τα σημαντικά υπεράκτια αποθέματά τους με τη νότια Τουρκία. Σύμφωνα με Ισραηλινούς αξιωματούχους, η Τουρκία έχει γίνει «πολύ συνεργάσιμη» με την Ιερουσαλήμ σε θέματα ασφάλειας. Πιο πρόσφατα, οι τουρκικές μυστικές υπηρεσίες απέτρεψαν Ιρανική απόπειρα δολοφονίας Ισραηλινού επιχειρηματία, του Γιάιρ Γκέλερ, και κατέστρεψαν ιρανική μυστική οργάνωση που σχεδίαζε «συνωμοσίες απαγωγής» εναντίον Ιρανών αντιφρονούντων στην Τουρκία.

Σε αντίθεση με τον Πούτιν, ο οποίος πέτυχε να αποξενώσει ριζικά σχεδόν κάθε γείτονα και πρώην Σοβιετικό σύμμαχο, με εξαίρεση τη Λευκορωσία και τη Συρία, ο Ερντογάν έχει αποδειχτεί ότι είναι μέτρ στο να παίζει τους φίλους του και να στρέφει τον έναν εναντίον του άλλου. Και τις τελευταίες εβδομάδες η λεπτή εξισορροπητική πράξη του Ερντογάν μεταξύ Ουάσιγκτον, Μόσχας και Κιέβου απέδωσε καρπούς – όχι μόνο για την Τουρκία αλλά και για τη Ρωσία.

Ο Πούτιν αναζητά μια επείγουσα λύση για να σώσει τον ίδιο και να κρατήσει τα προσχήματα – κι αυτός που μπορεί να τον βοηθήσει είναι ο παλιός “εν μέρει” φίλος εκ Τουρκίας.

Ολόκληρο το άρθρο εδώ 

Owen Matthews

Owen Matthews writes about Russia for The Spectator and is the author of Red Traitor.

inside story

Το σχέδιο κατασκευής διώρυγας παράλληλης στον Βόσπορο, με το όνομα Kanal Istanbul και μήκος 45 χλμ, χρονολογείται από το 2011. Εμπνευστής του φαραωνικού σχεδίου, το κόστος του οποίου ανέρχεται στα 15 δισεκατομμύρια δολάρια, δεν είναι άλλος από τον Ταγίπ Έρντογαν. Το έχει ο ίδιος αποκαλέσει «το παλαβό μου σχέδιο» και το οραματίζεται ως το τολμηρότερο σειράς «μεγάλων έργων», τα περισσότερα από τα οποία έχουν ολοκληρωθεί και βρίσκονται στην περιφέρεια της Κωνσταντινούπολης.

Η νέα διώρυγα στοχεύει, κατά τον Έρντογαν και την κυβέρνηση, να αποσυμφορήσει τον Βόσπορο, ο όγκος ναυσιπλοΐας του οποίου ξεπερνά το άθροισμα εκείνων της διώρυγας του Σουέζ και του Παναμά. Η σχεδιαζόμενη διαδρομή της θα διασχίσει τα θρακικά προάστια της Κωνσταντινούπολης, από την ακτή του Ευξείνου ως εκείνη της Προποντίδας (Θάλασσας του Μαρμαρά), διερχόμενη από χωράφια και δασικές εκτάσεις. Η χάραξή της θα μετατρέψει το ευρωπαϊκό μισό της Κωνσταντινούπολης σε νησί, αποκόπτοντάς το από την ενδοχώρα της Θράκης. Αν τελικά πραγματοποιηθεί, η διώρυγα θα αποτελέσει το μεγαλύτερο έργο θαλάσσιας μηχανικής της ιστορίας.

Όπως φαίνεται στον χάρτη, στην διαδρομή θα ενσωματωθούν η τεχνητή λίμνη Σαζλίντερε, κύρια πηγή ποσίμου νερού της Πόλης, και η λιμνοθάλασσα Κιουτσούκτσεκμετζε. Η «θυσία» τους προκαλεί έντονες αντιδράσεις για τις επιπτώσεις της διώρυγας στο περιβάλλον, αλλά και ανησυχία σχετικά με την τροφοδοσία της Πόλης με πόσιμο νερό. Το όλο σχέδιο περιλαμβάνει και την κατασκευή λιμένα για φορτηγά πλοία, μαρίνας, υπηρεσιακών κέντρων αλλά και νησίδων, που θα κατασκευασθούν εντός του καναλιού με χρήση της γης που θα αφαιρεθεί κατά την εκσκαφή. Στις όχθες της διώρυγας προβλέπεται η δημιουργία δύο νέων «έξυπνων πόλεων», με στόχο την στέγαση μισού εκατομμυρίου πολιτών.

Όπως όλα τα φαραωνικά έργα του Έρντογαν, έτσι και το Kanal Istanbul σχεδιάστηκε χωρίς την παραμικρή διαβούλευση με την κοινωνία των πολιτών. Ο Τούρκος μονoκράτωρ δηλώνει αποφασισμένος να προχωρήσει, παρά τις έντονες αντιρρήσεις που εκφράζουν η αντιπολίτευση, η δημαρχία της Πόλης και ο επιστημονικός κόσμος. Η αντιπολίτευση έχει ήδη δεσμευθεί πως θα τερματίσει τα έργα, εάν αναλάβει την εξουσία.

Πολλοί επιστήμονες προειδοποιούν πως η κατασκευή παρόμοιας διώρυγας, σε λασπώδες υπέδαφος και σε σεισμική ζώνη, είναι καθαρή τρέλα. Άλλοι κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου για οικολογική συμφορά, που αναμένεται να πλήξει όχι μόνο τα Στενά και την Προποντίδα, αλλά και την Μαύρη Θάλασσα και την Μεσόγειο. Οι χώρες της ευρύτερης περιοχής, παράλληλα, ανησυχούν πως η νέα διώρυγα, αν κατασκευασθεί, δεν θα υπάγεται στο νομικό καθεστώς της Συνθήκης του ΜοντρέΣυνθήκη του Μοντρέ, που διέπει τα στενά.

Με την χαρακτηριστική περιφρόνηση που δείχνει στους διαφωνούντες, ο Έρντογαν εγκαινίασε στις 26 Ιουνίου γέφυρα στην περιοχή της σχεδιαζόμενης διώρυγας. Αυτή διαφημίστηκε ως έναρξη της κατασκευής του Kanal Istanbul, που αναμένεται να ολοκληρωθεί σε έξι χρόνια. Καθώς όμως η χρηματοδότηση του έργου συναντά μεγάλες δυσκολίες, η αντιπολίτευση και πολλοί παρατηρητές υποστηρίζουν πως η υπό κατασκευή γέφυρα είναι άσχετη με την διώρυγα. Τα εγκαίνια, επιμένουν, δεν ήταν παρά μία φανφάρα άνευ αντικρύσματος, για την δημιουργία εντυπώσεων στους ψηφοφόρους του κυβερνώντος κόμματος.

Πίσω από το μεγαλεπήβολο σχέδιο της διώρυγας βρίσκεται ένα πρόβλημα που δεν αρνείται κανείς: η συμφόρηση της ναυσιπλοΐας στον Βόσπορο. Τα Στενά (Βόσπορος και Δαρδανέλλια) αποτελούν την μοναδική δίοδο προς την Μεσόγειο για τις χώρες της Μαύρης Θάλασσας, αλλά και σημαντικό πέρασμα για τα εμπορεύματα χωρών της Κεντρικής Ασίας. Ο Βόσπορος, συγκεκριμένα, δεν είναι μόνο το πλέον πολυσύχναστο, αλλά και το στενότερο κανάλι της διεθνούς ναυσιπλοΐας.

Από την «θαλάσσια λεωφόρο» των Στενών διέρχονται κατ’ έτος περισσότερα από 40.000 πλοία. Το ένα πέμπτο και πλέον είναι δεξαμενόπλοια που μεταφέρουν αργό πετρέλαιο. Από τον Βόσπορο και τα Δαρδανέλλια διέρχεται το 4% του παγκόσμιου εμπορίου αργού πετρελαίου. Παράλληλα, τα στενά αποτελούν την σημαντικότερη δίοδο των εξαγωγών δημητριακών: από αυτά διέρχεται το ένα πέμπτο του συνόλου των εξαγωγών σίτου και το ένα έκτο των εξαγωγών καλαμποκιού. Για τις εξαγωγές αυτές δεν υφίσταται εναλλακτική θαλάσσια οδόςCanal Istanbul: Turkey’s Controversial Megaproject | Stiftung Wissenschaft und Politik, Berlin.

Σήμερα, επιτρέπεται η διέλευση 160 πλοίων την ημέρα από τον Βόσπορο. Πολλά δεξαμενόπλοια και φορτηγά αναγκάζονται να περιμένουν μέρες, προκειμένου να λάβουν σειρά διέλευσης. Ο μέσος χρόνος αναμονής για πλοία εκτός των δεξαμενοπλοίων είναι δεκατέσσερις ώρες, αυξάνεται όμως πολύ στην περίπτωση των τελευταίων. Οι αρχές θεωρούν πως 25.000 πλοία είναι το ανώτατο όριο για ασφαλή διέλευση από το στενό.

Στον Βόσπορο, η κυκλοφοριακή συμφόρησηThe Effect of Dense Maritime Traffic On The Bosphorus Strait and Marmara Sea Pollution | The Reigional Directorate of Istanbul λαμβάνει χώρα σε ένα ιδιαίτερα δύσκολο γεωγραφικό και υδατογραφικό περιβάλλον. Η ελικοειδής διαδρομή του, που από το διάστημα θυμίζει λατινικό S, είναι γεμάτη στροφές, αβαθείς κόλπους και ξέρες, ενώ το στενό είναι γνωστό για τα απότομα ρεύματα. Πολλές φορές κλείνει για μέρες στην ναυσιπλοΐα, εξαιτίας της πυκνής ομίχλης τον χειμώνα ή μετεωρολογικών φαινομένων που επηρεάζουν τα εκεί ρεύματα.

Περαιτέρω, ο Βόσπορος τέμνει στα δύο την μητροπολιτική περιοχή της Κωνσταντινούπολης, με πάνω από δεκαεπτά εκατομμύρια κατοίκους. Τα ατυχήματα που προκαλούν διερχόμενα πλοία είναι συχνά και αποτελούν σοβαρό δημόσιο κίνδυνο για τους κατοίκους της. Παράλληλα, πλήττουν σοβαρά το περιβάλλον με διαρροές αργού πετρελαίου.

Ο Βόσπορος, η Προποντίδα και τα Δαρδανέλλια υποφέρουν από την μόλυνσηShip-Originated Pollution in the Istanbul Strait (Bosphorus) and Marmara Sea | Journal of Coastal Research, Vol 23, 2007 που προκαλεί ιδίως η διέλευση δεξαμενόπλοιων και φορτηγών πλοίων. Οι διαρροές πετρελαίου οδήγησαν σε σοβαρή μείωση των πληθυσμών αλλά και σε εξαφάνιση θαλασσίων ειδών. Η μόλυνση των διερχομένων πλοίων προστίθεται σε εκείνη μιας μεγαλούπολης με πλημμελείς υποδομές, οι γειτονιές της οποίας έχουν περικυκλώσει τον Βόσπορο σε όλο του σχεδόν το μήκος. Η περιοχή των Στενών και του Μαρμαρά (Προποντίδας) είναι βεβαρημένη οικολογικά.

Το κρίσιμο της κατάστασης κατέδειξε στις αρχές του καλοκαιριού η εμφάνιση στην Προποντίδα βλέννας, η οποία εξαπλώθηκε και κάλυψε τεράστιες εκτάσεις. Το αποκρουστικό αυτό φαινόμενο προξενεί ο πολλαπλασιασμός των φυκιών, που προκαλούν με την σειρά τους τα απόβλητα της μεγαλούπολης και η άνοδος της θερμοκρασίας, λόγω της κλιματικής αλλαγής. Η βλέννα είχε πρωτοεμφανισθεί το 2007, αλλά για πρώτη φορά φέτος έλαβε τέτοια έκταση.

Τα σοβαρά προβλήματα της ναυσιπλοΐας στον Βόσπορο κατέστησαν αναγκαία την εξεύρεση λύσεων για την αποσυμφόρησή του. Η δημιουργία τεχνητού «δεύτερου Βοσπόρου», για την αποσυμφόρηση του «αυθεντικού» και την εξυπηρέτηση της ναυσιπλοΐας, αποτελεί όνειρο των κρατούντων από την οθωμανική περίοδο. Τον 16ο αιώνα, επί Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπούς, διαφορετικά σχέδια τεχνητών καναλιών είχαν υποβληθείAsya’dan Afrika’ya Osmanlı’nın 16. Yüzyıl Kanal Projeleri από φιλόδοξους κατασκευαστές στην Υψηλή Πύλη.

Για ταχύτερο εφοδιασμό της Πόλης προτάθηκε η χάραξη διώρυγας που θα ένωνε τον ποταμό Σαγγάριο, που εκβάλλει στον Εύξεινο, με την Προποντίδα, μέσω της λίμνης Σαπάντζα. Το έργο ματαιώθηκε και, για αιώνες, δεν υπήρξε συγκεκριμένη πρόταση για «παράκαμψη» του Βοσπόρου. Ο Έρντογαν, που έχει μεγάλη αδυναμία στα «μεγάλα έργα», πρωτοέθεσε στο τραπέζι το σχέδιο για την διώρυγα πριν δέκα ακριβώς χρόνια.

Η κατάσταση σήμερα δεν είναι η ίδια με την Οθωμανική περίοδο. Η Τουρκία διατηρεί μεν κρατική κυριαρχία στα Στενά, αυτά όμως υπάγονται σε ιδιαίτερο καθεστώς βάσει της Συνθήκης του Μοντρέ (1936), το οποίο η χώρα δεν μπορεί να μεταβάλει μονομερώς. Έτσι, το ζήτημα της νέας διώρυγας κινδυνεύει να προκαλέσει σοβαρή γεωπολιτική κρίση. Επικρατεί ασάφεια ως προς τις πιθανές επιπτώσεις της κατασκευής της στο ιδιαίτερο καθεστώς των Στενών.

«Η συνθήκη του Μοντρέ θέτει σοβαρούς περιορισμούς ιδίως στην διέλευση πολεμικών πλοίων, καθιερώνοντας ένα νομικό καθεστώς που δεν απαντάται σε άλλο στενό διεθνούς ναυσιπλοΐας» τονίζει ο Ρόνα Άιμπαϊ, δικηγόρος, καθηγητής Διεθνούς Δικαίου σε σειρά τουρκικών πανεπιστημίων και τέως συνεργάτης του Συμβουλίου της Ευρώπης.

«Η υπογραφή της Συνθήκης του Μοντρέ υπήρξε η σημαντικότερη διπλωματική νίκη της Τουρκίας του Ατατούρκ μετά την Συνθήκη της Λωζάνης» εξηγεί ο Άιμπαϊ. «Η Λωζάνη αποτέλεσε το πιστοποιητικό γεννήσεως της Τουρκικής Δημοκρατίας, όμως επέβαλε διεθνές καθεστώς στα Στενά: ο Βόσπορος και τα Δαρδανέλλια θα παρέμεναν αποστρατιωτικοποιημένες περιοχές, υπό την επίβλεψη διεθνούς Επιτροπής των Στενών. Η Τουρκία, αισθανόμενη απειλή από την Ιταλία, που τότε κατείχε τα Δωδεκάνησα και επεκτεινόταν στην ανατολική Μεσόγειο, ζήτησε και πέτυχε την αναθεώρηση του καθεστώτος των Στενών στο Μοντρέ, το 1936.»

Την συνθήκη υπέγραψαν, πέραν της Τουρκίας, οκτώ κράτη, μεταξύ αυτών και η Ελλάδα. Με αυτήν καταργήθηκε η Διεθνής Επιτροπή των Στενών, αναγνωρίσθηκε η κυριαρχία της Τουρκίας σε αυτά και της επετράπη να τα επανοπλίσει, σημειώνει ο Άιμπαϊ. «Δεν πρέπει να λησμονούμε πως το καθεστώς του Μοντρέ εξυπηρετεί κυρίως τα συμφέροντα της τότε ΕΣΣΔ, και σημερινής Ρωσίας: περιορίζει σημαντικά την παρουσία δυτικών στόλων στην Μαύρη Θάλασσα. Προκειμένου να διέλθει από τα Στενά πολεμικό τρίτης χώρας (χώρας που δεν βρέχεται από την Μαύρη Θάλασσα) απαιτείται πρότερη ειδοποίηση 15 ημερών, ενώ η παραμονή του πολεμικού στην Μαύρη Θάλασσα περιορίζεται σε 21 ημέρες. Τίθενται περιορισμοί ως προς το εκτόπισμα, τον οπλισμό και τον συνολικό αριθμό των πολεμικών τρίτων χωρών. Όσον αφορά τα εμπορικά πλοία, αυτά έχουν δικαίωμα διέλευσης, χωρίς οι τουρκικές αρχές να μπορούν να χρεώσουν ναύλα.»

Χάρη στην Συνθήκη του Μοντρέ, υπογραμμίζει ο Άιμπαϊ, κατόρθωσε η Τουρκία να μείνει ουδέτερη στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. «Σήμερα, η συνθήκη καθιστά δυνατό τον περιορισμό της παρουσίας νατοϊκών πολεμικών στην Μαύρη Θάλασσα, παρουσία που η Ρωσία θεωρεί ζωτική απειλή. Ταυτόχρονα, επιτρέπει τον περιορισμό του όγκου ρωσικών ναυτικών δυνάμεων στην Μεσόγειο, ζώνη ζωτικής ασφάλειας για το ΝΑΤΟ. Συνεπώς, αποτελεί πυλώνα του συστήματος περιφερειακής ισορροπίας και ασφάλειας, της ελευθερίας του διεθνούς εμπορίου αλλά και της εθνικής κυριαρχίας της Τουρκίας».

Ο Έρντογαν και κυβερνητικά στελέχη έχουν προβεί σε πλήθος αντιφατικών δηλώσεων σχετικά με τις δυνατές επιπτώσεις του Kanal Istanbul στην Συνθήκη. Τον Ιανουάριο, ο Έρντογαν δήλωνε Turkey’s Canal Istanbul dispute explained | Al Jazeeraπως η νέα διώρυγα «βρίσκεται εντελώς εκτός του καθεστώτος του Μοντρέ», το οποίο, είπε, ρυθμίζει μονάχα τον Βόσπορο και τα Δαρδανέλλια. Υπονόησε πως η Συνθήκη του Μοντρέ δεν λειτουργεί «υπέρ» της Τουρκίας. Σε συνέντευξή τουKanal İstanbul Montrö Sözleşmesi’ni Tehdit Ediyor mu?, έφθασε να υπονοήσει πως ενδέχεται να επιτραπεί η διέλευση της νέας διώρυγας και σε πολεμικά πλοία.

Ένα επιχείρημα που προβάλλουν συχνά κυβερνητικά στελέχη, ενώ το προπαγανδίζει και ο φιλοκυβερνητικός τύπος, είναι πως με το καθεστώς του Μοντρέ η Τουρκία δεν προσπορίζεται οικονομικά οφέλη από τα Στενά, καθώς δεν εισπράττει ναύλα διέλευσης. Στο Kanal Istanbul, επιμένουν οι κυβερνητικές πηγές, η Τουρκία θα έχει «πλήρη κυριαρχία» και θα εισπράττονται ναύλα. Ο κυβερνητικός τύπος έχει «στρατεύσει» αναλυτές, οι οποίοι διατείνονταιKanal Istanbul will make the Bosporus the real winner | Daily Sabah πως η λειτουργία της νέας διώρυγας θα οδηγήσει σε αύξηση του τουρκικού ελέγχου πάνω στα ίδια τα Στενά.

«Τίποτε από όλα αυτά δεν έχει νομική βάση» λέει ο Άιμπαϊ. «Σε αντίθεση με όσα υπαινίσσεται συχνά η κυβέρνηση, δεν είναι δυνατή η μονομερής αλλαγή των όρων της, πόσο μάλλον η ακύρωση της Συνθήκης του Μοντρέ. Το κλείσιμο του Βοσπόρου στο διεθνές εμπόριο αποκλείεται. Συνεπώς, δεν υπάρχει τρόπος να εξαναγκασθεί ένα εμπορικό πλοίο να χρησιμοποιήσει την νέα διώρυγα, αν λειτουργήσει, αντί για τον Βόσπορο, όπου δεν πληρώνει ναύλα. Ούτε η συλλογή ναύλων από τα εμπορικά πλοία που διέρχονται τον Βόσπορο ή τα Δαρδανέλλια αποκλείεται. Θα ήταν δυνατή μόνο με τυχόν σχετική τροποποίηση, ύστερα από διεθνή διάσκεψη, των όρων της Συνθήκης του Μοντρέ. Για αυτήν απαιτείται, βέβαια, συναίνεση των περισσότερων από τα κράτη που την υπέγραψαν, κάτι μάλλον απίθανο.»

Οποιαδήποτε συζήτηση περί «αλλαγής του καθεστώτος του Μοντρέ» προκαλεί τον έντονο εκνευρισμό ιδίως της Ρωσίας, ότι η Τουρκία προσπαθεί να «παρακάμψει» την συνθήκη. Λίγο μετά τα εγκαίνια της γέφυρας, τον περασμένο Ιούνιο, σε κοινή συνέντευξη τύπου των υπουργών Εξωτερικών Τουρκίας και Ρωσίας, ο Τσαούσογλου διαβεβαίωνεKanal Istanbul will not impact Montreux Convention: FM Çavuşoğlu | duvaR. english τον ομόλογό του Λαβρόφ πως η λειτουργία της νέας διώρυγας θα γίνει μεν εκτός του καθεστώτος των Στενών, αλλά δεν θα επιφέρει αλλαγές σε αυτό. Η βασική ανησυχία της Ρωσίας, όπως την εξέφρασε ο Λαβρόφ, είναι μήπως η λειτουργία της νέας διώρυγας ανοίξει τον δρόμο στην παρουσία δυτικών πολεμικών στην Μαύρη Θάλασσα.

«Τα τελευταία χρόνια η σύγκρουση ΗΠΑ και Ρωσίας επικεντρώνεται και στους συγκοινωνιακούς κόμβους της περιφέρειάς μας» λέει έμπειρη Τούρκισσα διπλωμάτις με θητεία και στην Ρωσία. «Θυμίζω και τον πόλεμο που μαίνεται για τον έλεγχο του λιμανιού της Αλεξανδρούπολης. Η Ρωσία είναι το μέρος που έχει να χάσει τα περισσότερα από μια αναθεώρηση της Συνθήκης του Μοντρέ. Αντίθετα, οι μεγάλοι κερδισμένοι θα είναι οι ΗΠΑ και η Κίνα. Αν η Ρωσία έχει κρατήσει χαμηλούς τόνους μέχρι στιγμής, είναι επειδή οι ρωσικές αρχές θεωρούν πως όσα λέγονται για το Kanal Istanbul είναι για την δημιουργία εντυπώσεων στους ψηφοφόρους του Έρντογαν. Εάν τελικά τα έργα προχωρήσουν και γεννηθεί η παραμικρή απειλή για το καθεστώς των Στενών, η Ρωσία θα αντιδράσει αμείλικτα» προειδοποιεί.

Δεν είναι η μόνη: 126 συνταξιούχοι πρέσβεις προέβησαν σε κοινή δήλωση, τον περασμένο Απρίλιο, στην οποία προειδοποιούσαν πως το σχέδιο της νέας διώρυγας θέτει σε κίνδυνο την Συνθήκη του Μοντρέ και, συνεπώς, την τουρκική δικαιοδοσία στα Στενά. Ακολούθησε αμέσως ανοικτή επιστολή‘Montreux declaration’: Former MPs announce support for retired admirals | English bianet 104 ναυάρχων εν αποστρατεία, στην οποία τόνιζαν την σημασία της Συνθήκης του Μοντρέ για την τουρκική κυριαρχία στα Στενά και καλούσαν σε αποχή από κάθε πράξη και κάθε δήλωση που θα έθετε την συνθήκη «υπό συζήτηση». Κατά το σύνηθες πλέον στην Τουρκία, οι ναύαρχοι κατηγορήθηκαν για «απόπειρα πραξικοπήματος» και 14 μεταξύ αυτών συνελήφθησαν.

«Τελευταία ακούμε όλο και περισσότερο στελέχη και συμβούλους της κυβέρνησης, αλλά και προσκείμενους σε αυτήν αναλυτές, να ισχυρίζονται πως η Τουρκία, ως περιφερειακή δύναμη, μπορεί να αναδιαπραγματευθεί την Συνθήκη του Μοντρέ και να πετύχει καλύτερους όρους – ιδίως την είσπραξη ναύλων για την διέλευση» λέει η διπλωμάτις. «Δυστυχώς αυτά δεν είναι ρεαλιστικά.»

Με την διαφθορά στην Τουρκία, ιδίως στον κλάδο των κατασκευών και των «μεγάλων έργων», να είναι παροιμιώδης, οι υποψίες πως το Kanal Istanbul δεν σχεδιάστηκε για τους προβαλλόμενους λόγους γεννήθηκαν πολύ νωρίς. Όσοι αντιτίθενται στο έργο σημειώνουν πως, αντίθετα με όσα λέει η κυβέρνηση, η κίνηση στον Βόσπορο έχει μειωθεί την τελευταία δεκαπενταετία. Λόγοι της μείωσης ήταν τόσο η διεθνής οικονομική κρίση του 2008, όσο και η κατασκευή νέων αγωγών πετρελαίου και φυσικού αερίου, η αύξηση της χωρητικότητας των πλοίων, που οδήγησε σε μείωση του αριθμού τους και, πρόσφατα, η πανδημία.

Σε σχετική έκθεση του WWFΗ έκθεση του WWF με τίτλο «Ya Kanal, Ya Istanbul», ο Χαλούκ Γκερτσέκ, συνταξιούχος καθηγητής του Πολυτεχνείου της Πόλης, σημειώνει πως ο λόγος για την κατασκευή του Kanal Istanbul «δεν είναι, όπως ανακοινώθηκε, η διευκόλυνση της κυκλοφορίας και η αποφυγή ατυχημάτων, αλλά η τόνωση της κατασκευαστικής βιομηχανίας και το άνοιγμα των τελευταίων φυσικών χώρων της πόλης στις κατασκευές.»

Για την διάνοιξη της διώρυγας και όλα τα συναφή έργα προβλέπεται μοντέλο συνεργασίας δημοσίου και ιδιωτών. «Σε όλα τα σχετικά μοντέλα σύμπραξης, τις δουλειές παίρνουν συγκεκριμένοι εργολάβοι, που έχουν παράδοση στους δημόσιους διαγωνισμούς και την ανάθεση δημόσιων έργων» σημειώνει ο Σελαχατίν Μπεγιάζ, πρόεδρος της επιτροπής υδάτινων πόρων του Επιμελητηρίου Μηχανικών Περιβάλλοντος της Τουρκίας.

Για πολλούς αναλυτές, την αντιπολίτευση και την ελεγχόμενη από αυτήν Μητροπολιτική Δημαρχία Κωνσταντινουπόλεως, το σχέδιο «φωνάζει» διαφθορά. «Είμαστε πεπεισμένοι πως το Kanal Istanbul καταστρώθηκε για να πλουτίσουν κάποιοι “ημέτεροι” του κυβερνώντος κόμματος» λέει η Εμινέ Οζκάν, εκπρόσωπος του Κόμματος των Πρασίνων. «Τις κατακυρώσεις των δημόσιων έργων κερδίζουν σχεδόν πάντα μέλη μιας κλίκας επιχειρηματιών που αποτελούν την “οικονομική αυλή” του Έρντογαν: οι όμιλοι Çalık, Cengiz, Doğuş, Limak, Demirören. Η ανάθεση δημοσίων έργων αποτελεί σημαντική πηγή πλουτισμού για τις εταιρείες αυτές.»

Εδώ και χρόνια, λέει η Οζκάν, ο κυβερνητικός τύπος παρουσιάζει το Kanal Istanbul ως έργο που θα φέρει πολλά χρήματα, τονώνοντας τον κλάδο των κατασκευών και την οικονομία εν γένει. «Ο κλάδος κατασκευών εκπροσωπεί, από μόνος του, το 8% της οικονομίας, ενώ αν συνυπολογισθούν και οι συνδεδεμένες με αυτόν βιομηχανίες φθάνει το 30%.» Για την εκπρόσωπο των Πρασίνων, η όλη επιχείρηση «Kanal Istanbul» στοχεύει να δώσει μια πρόσκαιρη λύση, δια της ανοικοδόμησης, στο πρόβλημα της ανεργίας, που έχει ξεπεράσει το 13%. «Η όλη συζήτηση αναζωπυρώθηκε, και τα εγκαίνια της γέφυρας πραγματοποιήθηκαν, σε μια στιγμή που ο Έρντογαν βρίσκεται πολύ στριμωγμένος από την καταστροφική διαχείριση της πανδημίας και την οικονομική κρίση. Δεν πρόκειται, φυσικά, για σύμπτωση.»

Στις τελευταίες δημοσκοπήσεις, τονίζει η Οζκάν, το ποσοστό του κυβερνώντος κόμματος έπεσε κάτω από το 30%, ενώ εκείνο του κυβερνητικού εταίρου, του ακροδεξιού ΜΗΡ, στο 6%. «Οι εκλογές του 2023 πλησιάζουν και ο Έρντογαν βλέπει την πιθανότητα επανεκλογής του να απομακρύνεται όλο και περισσότερο. Προσπαθεί να δημιουργήσει εντυπώσεις, ώστε να ξανακερδίσει κάποιους από τους απογοητευμένους πρώην ψηφοφόρους του. Δυστυχώς, πολλοί ακόμα συγκινούνται από την εικόνα των “μεγάλων έργων”, που αναμορφώνουν την Τουρκία και τις υποδομές της.»

Στοιχεία που έρχονται στο φως, ωστόσο, δικαιώνουν τους φόβους για διαφθορά και κερδοσκοπία. ΈρευναAraplar 300 dönüm arazi kapattı | Sözcü Gazetesi της αντιπολιτευόμενης εφημερίδας Sözcü αποκάλυψε πως κερδοσκόποι από την Μέση Ανατολή έχουν ήδη αγοράσει σημαντικό ποσοστό της γης, κατά μήκος της σχεδιαζόμενης διαδρομής της διώρυγας. Φήμες ότι Τούρκοι με πρόσβαση στον Έρντογαν και το κυβερνών κόμμα έχουν αγοράσει μαζικά γη στην περιοχή δίνουν και παίρνουν. «Τα τελευταία χρόνια τα αποθέματα συναλλάγματος της Τουρκίας εξανεμίστηκαν. Η αγορά γης από ξένους επενδυτές, κυρίως Άραβες και Κινέζους, είναι η βασική ένεση ξένου συναλλάγματος σε μια οικονομία που παραπαίει» λέει η Οζκάν.

Σύσσωμη η αντιπολίτευση και πολλοί αναλυτές αμφισβητούν την οικονομική βιωσιμότητα της σχεδιαζόμενης διώρυγας. Το αφήγημα της κυβέρνησης επιμένει πως το έργο θα αυτοχρηματοδοτηθεί από τα ναύλα των διερχομένων πλοίων. Δεδομένης της αδυναμίας, όπως εξηγήθηκε παραπάνω, να εξαναγκασθεί ένα πλοίο σε διέλευση από την νέα διώρυγα, το εύλογο ερώτημα είναι γιατί να την προτιμήσει, καθώς εκεί θα πληρώνει ναύλα, ενώ στον Βόσπορο η διέλευση είναι δωρεάν; Οι στρατευμένοι από την κυβέρνηση αναλυτές ισχυρίζονται πως τα πλοία θα προσελκύσουν οι πολύ συντομότεροι χρόνοι αναμονής και η ασφάλεια στην νέα διώρυγα.

Ακόμη σοβαρότερες είναι οι περιβαλλοντικές ανησυχίες. «Το κανάλι, αν πραγματοποιηθεί, θα προκαλέσει σειρά συμφορών, που εμείς ως Κόμμα των Πρασίνων περιγράφουμε ως Οικο-κτονία» λέει η Εμινέ Οζκάν. «Κατ’ αρχάς, θα καταστρέψει την κύρια πηγή ποσίμου νερού για την Πόλη, την τεχνητή λίμνη Σαζλίντερε. Θα αφανίσει την γεωργία και την αλιεία, που ακμάζουν στην περιοχή. Το Επιμελητήριο Γεωλόγων Μηχανικών έχει ήδη προειδοποιήσει, με κάθε σαφήνεια, πως η ύπαρξη καναλιού σε μια τόσο σεισμογενή περιοχή θα μεγιστοποιήσει τις ζημιές από τον ερχόμενο μεγάλο σεισμό, που όλοι αναμένουν τις επόμενες δεκαετίες. Θα προκληθούν κατολισθήσεις κατά μήκος της διαδρομής του.»

Η εκπρόσωπος των Πρασίνων αρνείται και το επιχείρημα πως η μείωση της κυκλοφορίας στον Βόσπορο θα οδηγήσει σε μείωση της μόλυνσης στο στενό και στην Προποντίδα. «Η Προποντίδα είναι η πιο μολυσμένη θάλασσα στον κόσμο. Για την μόλυνση όμως ευθύνονται, περισσότερο από την ναυσιπλοΐα στα Στενά, τα απόβλητα της βιομηχανίας και των κατοίκων της μεγαλούπολης. Αν δεν βελτιωθούν οι υποδομές για τον βιολογικό καθαρισμό των λυμάτων, η κατάσταση της Προποντίδας δεν θα βελτιωθεί σημαντικά, ακόμη και αν σταματούσε η ναυσιπλοΐα εντελώς» λέει.

Επισημαίνοντας πως συχνά η υπόθεση του Kanal Istanbul συζητείται σαν τοπικό ζήτημα της Πόλης, η Οζκάν λέει πως η πρακτική αυτή δημιουργεί πολύ εσφαλμένες εντυπώσεις. «Χαρακτηριστικά, στην εμπροσθοφυλακή της αντίστασης στο σχέδιο έχουν βάλει την Μητροπολιτική Δημαρχία της Πόλης, ώστε να μην δοθεί στην όλη προσπάθεια καθαρά πολιτική χροιά. Ο δήμαρχος Εκρέμ Ιμάμογλου, τα στελέχη και οι σύμβουλοι της δημαρχίας έχουν τον πρώτο λόγοKanal İstanbul | Kamu Bilgilendirme Platformu – İstanbul Büyükşehir Belediyesi. Αν και αντιλαμβάνομαι τον λόγο γι’ αυτό, πρέπει να γίνει κατανοητό πως το θέμα της διώρυγας δεν αφορά μόνο την Πόλη, ούτε μονάχα την Τουρκία. Απειλείται ανεπανόρθωτη καταστροφή ολόκληρου του οικοσυστήματος Ευξείνου-Προποντίδας-Μεσογείου. Εξ ου και μιλάμε για Οικο-κτονία.»

Η λειτουργία ενός τεχνητού περάσματος από την Προποντίδα στον Εύξεινο θα έχει απρόβλεπτες και μη ανατρέψιμες συνέπειες, εξηγεί. «Το κανάλι θα αποτελέσει νέα σύνδεση της Προποντίδας με την Μαύρη Θάλασσα. Η Προποντίδα, όπως και η Μεσόγειος, είναι πολύ αλμυρότερη από την Μαύρη Θάλασσα. Υπάρχει και σημαντική διαφορά στην θερμοκρασία των υδάτων, στα είδη που διαβιούν. Ο Βόσπορος, ως φυσικό πέρασμα και δίοδος επικοινωνίας των δύο θαλασσών, είναι ένα περίπλοκο οικοσύστημα. Βασίζεται σε βίαια ρεύματα και προς τις δύο κατευθύνσεις, που μάλιστα αλλάζουν με τις εποχές. Η λεκάνη της Προποντίδας αποτελεί μια ζώνη εγκλιματισμού των ειδών που μεταναστεύουν, μέσω των Στενών, από την Μαύρη Θάλασσα στην Μεσόγειο και αντίστροφα. Τα αποτελέσματα μιας τεχνητής ένωσης των δύο θαλασσών ενδέχεται να φανούν ύστερα από γενιές. Σε κάθε περίπτωση δεν θα είναι αναστρέψιμα. Γνωρίζουμε, για παράδειγμα, πως με την διάνοιξη της διώρυγας του Σουέζ είδη ιχθύων από την Ερυθρά εισέβαλαν στην Μεσόγειο, με αποτέλεσμα τον αφανισμό ειδών στην δεύτερη.»

Ακριβώς αυτοί οι κίνδυνοι για το περιβάλλον είναι που καθιστούν την χρηματοδότηση του σχεδίου δυσχερή. Έξι από τις μεγαλύτερες τουρκικές τράπεζες έχουν υπογράψει διεθνές σύμφωνο για την προστασία του περιβάλλοντος. Η χρηματοδότηση σχεδίου όπως το Kanal Istanbul θα επέσειε κυρώσεις εις βάρος της τράπεζας που θα την παρείχε. Η δεδηλωμένη απροθυμίαEXCLUSIVE Turkey’s banks shy away from Erdogan’s ‘crazy’ canal – sources | Reuters των μεγαλύτερων ιδιωτικών τραπεζών της Τουρκίας να έχουν οποιαδήποτε σχέση με το έργο καθιστά πιθανότερη την χρηματοδότησή του από το κράτος και ξένους επενδυτές.

Ο δήμαρχος της Πόλης, Εκρέμ Ιμάμογλου, αποκαλεί το Kanal Istanbul «κανάλι από μπετόν». O Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου του κεμαλικού Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος (CHP) προειδοποίησε τους τυχόν επενδυτές πως, αν αναλάβουν την εξουσία, θα αρνηθεί να τους καταβάλει χρήματα από το δημόσιο ταμείο (σύμφωνα με το ακολουθούμενο μοντέλο, το κράτος εγγυάται συγκεκριμένο ετήσιο εισόδημα στους επενδυτές που συγχρηματοδοτούν τα μεγάλα έργα). Η πολιτική διαμάχη γύρω από το κανάλι έχει τρομάξει πιθανούς επενδυτές από τον Κόλπο και την Κίνα, ενώ έχει κάνει τον Έρντογαν να πεισμώσειErdoğan: Onlara rağmen Kanal İstanbul’u yapacağız, inadına yapacağız | euronews. περισσότερο. «Δεν τους αρέσει, έτσι; Προσπαθούν να το εμποδίσουν, έτσι; Σε πείσμα τους, εμείς θα το κάνουμε το Kanal Istanbul» δήλωσε.

«Ό,τι κι αν λέει ο Έρντογαν, απευθυνόμενος στην παραδοσιακή εκλογική του βάση, δεν θα μπορέσει να κατασκευάσει το κανάλι χωρίς χρηματοδότες» λέει η Οζκάν. «Αλλά και στα χαρτιά να μείνει το ίδιο το κανάλι, αυτό δεν σημαίνει πως ο κίνδυνος για την περιοχή πέρασε. Η καταστροφή στην περιοχή συνεχίζεται, με αγορές γης από τους κερδοσκόπους, απαλλοτριώσεις και έξοδο των αγροτών.»

Όσο για την κοινή γνώμη, η πλειοψηφία δεν φαίνεται πλέον να στηρίζει το κανάλι. Οι τελευταίες σχετικές δημοσκοπήσεις έδειξαν‘İnadına Kanal İstanbul’u yapacağız’ diyen Erdoğan’a anket şoku | Cumhuriyet το 48,6% να αντιτίθεται στην κατασκευή του, έναντι του 37,6% που την επιθυμεί. «Η κοινή γνώμη είναι που θα έπρεπε να έχει τον τελευταίο λόγο» λέει η Οζκάν. «Αλλά, όπως συνέβη και με όλα τα άλλα μεγάλα έργα, η γνώμη της δεν ρωτήθηκε καν.»

Αλέξανδρος Μασσαβέτας

Σπούδασε νομικά σε Αθήνα και Cambridge. Έζησε νομαδικά με βάση του την Πόλη (2003-2015). Εκεί έγραψε δύο βιβλία για την Κωνσταντινούπολη και ένα για την Μικρά Ασία, ενώ συνεργάσθηκε με ελληνικά και ξένα έντυπα. Σήμερα συνεχίζει την νομαδική του ύπαρξη, με βάση την Αθήνα.

Να εντάξουμε στους σχεδιασμούς μας τα σενάρια μιας εσωτερικής τουρκικής κρίσης

Η ισχύς μιας χώρας δεν μετρείται μόνον από τον αριθμό των κατοίκων της, το ακαθάριστο εθνικό προϊόν ή τη στρατιωτική της δύναμη. Ολα αυτά τα στοιχεία εξουδετερώνονται, αν δεν εξασφαλίζεται και δεν συντηρείται η εσωτερική συνοχή

Γράφει ο Γιώργος Πρεβελάκης*

Το εκρηκτικό πολιτικό και πολιτισμικό περιβάλλον της Τουρκίας του καταρρέοντος κεμαλισμού ανέλαβε να διασώσει το AKP υπό την ευφυή ηγεσία του Ταγίπ Ερντογάν. Η «καύσιμη ύλη» του πολιτικού του σχεδίου αναζητήθηκε στη θρησκεία. Οι πυλώνες του παλαιού συστήματος και, κυρίως, ο στρατός υπονομεύθηκαν και απαξιώθηκαν, ώστε να μην μπορούν να αναστείλουν την ανανέωση. Ταυτοχρόνως, όμως, καταργήθηκαν οι δικλίδες ασφαλείας, οι οποίες έθεσαν κατ’ επανάληψη υπό έλεγχο εσωτερικές κρίσεις με απειλές ενδεχομένου εμφυλίου – επί παραδείγματι, τα στρατιωτικά πραξικοπήματα 1960, 1971, 1980.

Για ένα μεγάλο διάστημα η Τουρκία φάνηκε να αποκτά νέα πνοή και να αποτελεί πρότυπο για τις υπόλοιπες μουσουλμανικές χώρες. Ομως, σήμερα και το νέο αυτό σύστημα παρουσιάζει σημεία φθοράς. Το «καύσιμο» της θρησκείας εξαντλείται. Η πολιτική της ευημερίας και των κοινωνικών παροχών έχει φθάσει στα όριά της. Το προσωποπαγές καθεστώς αγωνίζεται να παρατείνει την ηγεμονία του, μειώνοντας τις δυνατότητες να αναδειχθεί μια αποτελεσματική διάδοχος κατάσταση. Πίσω από την επίφαση ισχύος και επιρροής κρύβονται ρωγμές και αδιέξοδα τα οποία, απερίσκεπτα, η Δύση προτιμά να παραβλέπει. Επαναλαμβάνεται το σφάλμα, η πνευματική αδράνεια της δεκαετίας του 1980 έναντι της σοβιετικής παρακμής.

Στα σύνορά μας υφίσταται ένας πολλαπλός κίνδυνος· λιγότερο λόγω της τουρκικής επιθετικότητας από την οποία, σε μεγάλο βαθμό, μας προφυλάσσει το ευρωπαϊκό και το διεθνές περιβάλλον· περισσότερο από τους εσωτερικούς τουρκικούς τριγμούς για τους οποίους ουδείς φαίνεται προετοιμασμένος.

Οφείλουμε να εντάξουμε στους σχεδιασμούς μας τα σενάρια μιας εσωτερικής τουρκικής κρίσης. Πρέπει, επίσης, να ευαισθητοποιήσουμε τους συμμάχους μας ως προς την προβληματική αυτή. Η Ελλάδα θα καταστεί το πρώτο θύμα μιας ενδεχόμενης τουρκικής αποσταθεροποίησης, με μια συνεπαγόμενη μαζική είσοδο Τούρκων προσφύγων στα νησιά. Κατόπιν, η Δύση θα πρέπει να διαχειριστεί τις πολλαπλές συνέπειες από τις γενικότερες γεωπολιτικές ανακατατάξεις σε μία από τις πλέον ευαίσθητες περιοχές του πλανήτη, όπου διακυβεύονται ζωτικά της συμφέροντα.

Υπάρχει λύση για το τουρκικό πρόβλημα; Δεν φαίνεται προς το παρόν προφανής απάντηση στο ερώτημα αυτό. Είναι, πάντως, κοινό συμφέρον Τούρκων, Ελλήνων και Δυτικών να αναζητηθεί. Οσο νωρίτερα, τόσο καλύτερα.

* Ο κ. Γιώργος Πρεβελάκης είναι ομότιμος καθηγητής Γεωπολιτικής στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης.

Σύμφωνα με κυβερνητικές πηγές οι δύο άνδρες συμφώνησαν να αφήσουν πίσω την ένταση του 2020 παρά τις πολύ σημαντικές διαφορές μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας.

Η συνάντηση των δύο ανδρών διήρκεσε ακριβώς μία ώρα ενώ βάσει του αρχικού προγράμματος, θα ακολουθήσει η συνάντηση του Τούρκου Προέδρου με τον Τζο Μπάιντεν.

Το 2008 πήρε δωράκι ένα τάνκερ αξίας 25 εκ. δολαρίων από τον Αζέρο δισεκατομμυριούχο Μουμπαρίζ Μανσίμοφ, ο οποίος δύο χρόνια πριν και με παρότρυνση του ίδιου του Ερντογάν είχε πάρει την τουρκική υπηκοότητα αλλάζοντας το επώνυμό του σε Γκουρμπάνογλου.

Η συμφωνία είναι σύνθετη αλλά, με λίγα λόγια, συμβαίνει το εξής: Ο Μανσίμοφ αγόρασε ένα δεξαμενόπλοιο και σύστησε το 2007 μια εταιρεία για να το ελέγχει στη Μάλτα.

Τον Οκτώβριο του 2008, μια άλλη εταιρεία με έδρα τη Νήσο του Μαν που ανήκε στον γαμπρό του Ερντογάν και στον γιο του αγόρασε όλες τις μετοχές της έναντι 25 εκατ. δολαρίων.

Την επόμενη μέρα, η επιχείρηση αυτή έλαβε δάνειο ύψους 18,4 εκατ. δολαρίων από τον Μανσίμοφ. Όλα φυσιολογικά μέχρι στιγμής.

Ωστόσο, τα έγγραφα δείχνουν ότι ο Μανσίμοφ υποσχέθηκε να πληρώσει για ολόκληρο το επταετές δάνειο μαζί με τους τόκους, με αντάλλαγμα τα δικαιώματα εκμίσθωσης έως το 2015 (τα υπόλοιπα 7 εκατ. δολάρια της τιμής αγοράς πληρώθηκαν από στενό προσωπικό φίλο του Ερντογάν για άγνωστους λόγους).

Η εταιρεία του Μανσίμοφ, η οποία ελέγχει τα δύο τρίτα των θαλάσσιων μεταφορών πετρελαίου του Εύξεινου Πόντου, παρέτεινε τη μίσθωση μέχρι το 2020 για 1.2 εκατ. δολάρια τον χρόνο.

Έτσι, η συμφωνία ανέρχεται σε 21,2 εκατομμύρια δολάρια με μεταφορά μετρητών από τον Μανσίμοφ στην οικογένεια του Ερντογάν.

Παρά την υποτιθέμενη πώληση του δεξαμενόπλοιου στον στενό φίλο που πλήρωσε τα 7 εκατ. δολάρια το 2011, σε τρεις περιπτώσεις από τότε, ο γαμπρός του Ερντογάν υπέγραψε έγγραφα που βεβαιώνουν ότι είναι ο «μοναδικός πραγματικός ιδιοκτήτης» του δεξαμενόπλοιου.

Το μονοπάτι μέσα σε αυτό το μπλεγμένο δίκτυο συναλλαγών ξεκινά από τα «Malta Files», μιας έρευνας που διεξάγεται από το EIC, με βάση μια διαρροή 150.000 κρυφών εγγράφων από έναν πάροχο νομικών, χρηματοπιστωτικών και εταιρικών υπηρεσιών με έδρα τη Μάλτα, μαζί με μια περιορισμένη έκδοση του δημόσιου μητρώου επιχειρήσεων της Μάλτας.

Συνολικά, περιλαμβάνονται περισσότερες από 50.000 εταιρείες. Το έργο έφερε κοντά 49 δημοσιογράφους από 13 οργανισμούς μέσων μαζικής ενημέρωσης σε 16 χώρες, όπως οι Intercept Brasil, L’ Espresso, Le Soir, NRC, Der Spiegel, Romanian Centre for Investigative Journalism/TheBlackSea.eu, Mediapart, Politiken, NewsWeek Serbia, El Mundo, Expresso, Dagens Nyheter, Malta Today και Agência Sportlight.

Οι φήμες αλλά και οι υποψίες λένε ότι ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν είναι σήμερα ένας εξαιρετικά πλούσιος άνδρας με περιουσία ύψους αρκετών δισεκατομμυρίων ευρώ.

Την περιουσία του την απέκτησε από το 2003 και μετά, όταν πήρε την εξουσία στην Τουρκία.

Τα σκάνδαλα της οικογένειας Ερντογάν άρχισαν να βγαίνουν στη φόρα τον Δεκέμβριο του 2013, εξαιτίας των αποκαλύψεων για τις σχέσεις του ισχυρού άνδρα της Τουρκίας με τον Αζέρο ιρανικής υπηκοότητας επιχειρηματία Ρέζα Ζαράμπ και τη μεγάλη υπόθεση δωροδοκίας τεσσάρων Τούρκων υπουργών.

Ο Ζαράμπ συνελήφθη από τις διωκτικές Αρχές στην Κωνσταντινούπολη με κατηγορίες για δωροδοκία και λαθρεμπόριο, αλλά σύντομα απελευθερώθηκε.

Η εισαγγελική έρευνα δεν προχώρησε ποτέ γιατί ο Ερντογάν κατηγόρησε ότι πίσω της βρισκόταν το δίκτυο του αυτοεξόριστου ιμάμη Φετουλάχ Γκιουλέν που επιχείρησε να τον ανατρέψει με σκανδαλολογία.

Τότε το καθεστώς Ερντογάν άρχισε να αποκαλεί τους γκιουλενιστές «παράλληλο κράτος» και έτσι ξεκίνησε το «μίσος» μεταξύ Ερντογάν και Γκιουλέν, που μέχρι πριν ήταν σύμμαχοι.

Μετά την απόπειρα πραξικοπήματος της 15ης Ιουλίου 2016, ο γκιουλενιστές βαφτίστηκαν εκ νέου από το τουρκικό καθεστώς ως «τρομοκρατική οργάνωση FETO».

Η αποκάλυψη των σκανδάλων του Ερντογάν το 2013 θεωρείται από τους προπαγανδιστές του καθεστώτος ως η πρώτη απόπειρα πραξικοπήματος των γκιουλενιστών.

Τελικά ο Ρέζα Ζαράμπ συνελήφθη από τις αμερικανικές Αρχές στο Μαϊάμι τρία χρόνια αργότερα, στις 19 Μαρτίου του 2016, κατηγορούμενος για παραβίαση του εμπάργκο εναντίον του Ιράν και για ξέπλυμα «βρώμικου χρήματος».

Ο Ζαράμπ έχει στενές σχέσεις με την οικογένεια Ερντογάν, καθώς μεταξύ άλλων προσέφερε ποσό 4,5 εκατομμυρίων δολαρίων σε φιλανθρωπικό οργανισμό που ίδρυσε η σύζυγος του Τούρκου προέδρου, Εμινέ.

Στα τέλη Μαρτίου 2017 συνελήφθη στις ΗΠΑ και ο αντιπρόεδρος της μεγαλύτερης τουρκικής κρατικής τράπεζας Halkbank, Mεχμέτ Χακάν Ατίλα, σχετικά με την υπόθεση των παράνομων συναλλαγών με το Ιράν όπου εμπλέκεται ο Ρέζα Ζαράμπ.

Ο συλληφθείς Ατίλα φέρεται να είναι ο «ταμίας» του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν.

Και ο Μεχμέτ Χακάν Ατίλα είχε εμπλακεί στο μεγάλο σκάνδαλο δωροδοκίας των τεσσάρων Τούρκων υπουργών το 2013.

Και οι τέσσερις οδηγήθηκαν σε παραίτηση, αλλά δεν τιμωρήθηκαν ποτέ. Όταν παραιτήθηκαν οι υπουργοί του, ο Ερντογάν ήταν ακόμα πρωθυπουργός.

Σύμφωνα με δημοσιεύματα της εποχής είχε υποστηρίξει ότι έπεσαν «θύματα συνωμοσίας» του ιμάμη Φετουλάχ Γκιουλέν.

Ο Ερντογάν είχε κατηγορήσει το 2013 τον Γκιουλέν ότι επηρέαζε την Αστυνομία και τη Δικαιοσύνη, με στόχο να τον πλήξει προσωπικά και πολιτικά.

Ο Ερντογάν άσκησε ασφυκτικές και έντονες παρεμβάσεις στη Δικαιοσύνη. Οι διώξεις εναντίον των Τούρκων υπουργών αποσύρθηκαν και η υπόθεση τέθηκε στο αρχείο.

Η Halkbank ελέγχεται απόλυτα από το περιβάλλον του Τούρκου προέδρου και είναι μέρος της οικονομικής πολιτικής που ασκεί η Τουρκία στα Βαλκάνια και τη Μέση Ανατολή.

Ο Ατίλα κατηγορείται από τον εισαγγελέα των ΗΠΑ πως βοήθησε τον συνέταιρο της οικογένειας Ερντογάν, τον Ρεζά Ζαράμπ να παρακάμψει τις κυρώσεις εναντίον του Ιράν και να σταλούν με παράνομο τρόπο εκατομμύρια δολάρια.

πηγη