Η Ευρωπαϊκή Ένωση αυστηροποιεί τα σύνορά της, επιταχύνει τις διαδικασίες επιστροφών και υπόσχεται καλύτερο έλεγχο της μετανάστευσης. Την ίδια στιγμή, οι επιχειρήσεις της αναζητούν εργαζομένους και οι δημογράφοι προειδοποιούν για συρρίκνωση του ενεργού πληθυσμού. Πίσω από τη μεγάλη πολιτική αντιπαράθεση για το Μεταναστευτικό κρύβεται μια πολύ δυσκολότερη εξίσωση: ποιος θα δουλεύει στην Ευρώπη των επόμενων δεκαετιών;

Υπάρχει ένας αριθμός που ίσως περιγράφει καλύτερα από οποιονδήποτε άλλο το δημογραφικό πρόβλημα της Ευρώπης. Από το 2012, στην Ευρωπαϊκή Ένωση πεθαίνουν κάθε χρόνο περισσότεροι άνθρωποι απ’ όσους γεννιούνται. Κι όμως, ο πληθυσμός της δεν έχει ακόμη αρχίσει να μειώνεται σταθερά. Στις αρχές του 2026 έφθασε περίπου τα 452 εκατομμύρια. Η εξήγηση είναι απλή: η μετανάστευση έχει μέχρι σήμερα αντισταθμίσει το αρνητικό ισοζύγιο γεννήσεων και θανάτων.

Αυτό όμως δύσκολα συμβιβάζεται με την πολιτική συζήτηση που διεξάγεται σήμερα σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης. Το νέο Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο τέθηκε σε εφαρμογή τον Ιούνιο, με αυστηρότερες διαδικασίες στα σύνορα και μεγαλύτερη έμφαση στις επιστροφές. Κυβερνήσεις βρίσκονται υπό ισχυρή πίεση να περιορίσουν τις μεταναστευτικές ροές, ενώ αντιμεταναστευτικά κόμματα ενισχύονται σε αρκετές χώρες.

Την ίδια ώρα, όμως, μια άλλη Ευρώπη —η Ευρώπη των επιχειρήσεων, των νοσοκομείων, των εργοταξίων, της γεωργίας, της φροντίδας των ηλικιωμένων— αναζητεί ανθρώπους. Και εδώ αρχίζει η αντίφαση.

Το 2029, ο γρίφος του δημογραφικού και η αδυναμία επίλυσής του.

Σύμφωνα με τις τελευταίες προβολές της Eurostat, ο πληθυσμός της ΕΕ αναμένεται να φθάσει στην κορύφωσή του γύρω στο 2029, στα 453,3 εκατομμύρια. Έπειτα αρχίζει η κάθοδος. Εφόσον επαληθευθούν οι υποθέσεις της προβολής για γεννήσεις, θανάτους και μετανάστευση, το 2100 θα έχουν απομείνει περίπου 399 εκατομμύρια Ευρωπαίοι — 53 εκατομμύρια λιγότεροι από σήμερα.

Αλλά το σοβαρότερο πρόβλημα δεν είναι ο απόλυτος αριθμός. Είναι ποιοι θα αποτελούν αυτόν τον πληθυσμό. Οι ηλικιωμένοι θα είναι περισσότεροι και το ποσοστό των ανθρώπων σε ηλικία εργασίας μικρότερο. Αυτό σημαίνει λιγότερους εργαζομένους που θα πρέπει να στηρίζουν μεγαλύτερες ανάγκες για συντάξεις, υγεία και μακροχρόνια φροντίδα.

Το ΔΝΤ υπολογίζει ότι έως το 2050 περισσότερα από τα δύο τρίτα των χωρών της ΕΕ θα αντιμετωπίζουν μείωση του πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας. Και οι γεννήσεις δεν μπορούν να αποτελέσουν γρήγορη λύση. Ακόμη και αν αύριο το πρωί αυξανόταν θεαματικά η ευρωπαϊκή γεννητικότητα, τα παιδιά που θα γεννιούνταν θα χρειάζονταν περίπου δύο δεκαετίες για να μπουν στην αγορά εργασίας. Η δημογραφία κινείται αργά. Η οικονομία όχι.

Γι’ αυτό η πραγματική συζήτηση έχει ήδη μετακινηθεί. Η μετανάστευση δεν αντιμετωπίζεται στις Βρυξέλλες μόνο ως ζήτημα συνόρων και ασύλου. Αντιμετωπίζεται ταυτόχρονα ως ζήτημα εργατικού δυναμικού. Η οικονομική υπηρεσία της ίδιας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής διαπίστωσε φέτος ότι οι άνθρωποι εργάσιμης ηλικίας που έχουν γεννηθεί εκτός ΕΕ αυξήθηκαν από περίπου 8% το 2014 σε περισσότερο από 12% το 2024 και ότι η συμμετοχή τους στην αγορά εργασίας συνέβαλε σημαντικά στην αύξηση της απασχόλησης και στον περιορισμό των ελλείψεων προσωπικού.

Ο ΟΟΣΑ καταλήγει σε παρόμοιο συμπέρασμα: η γήρανση έχει ήδη συμβάλει στην αύξηση της ζήτησης για μεταναστευτική εργασία στις ανεπτυγμένες οικονομίες. Αυτό δεν σημαίνει ότι η μετανάστευση μπορεί από μόνη της να «λύσει» το Δημογραφικό. Δεν μπορεί. Μπορεί όμως να επιβραδύνει τη συρρίκνωση του εργατικού δυναμικού, μαζί με άλλες πολιτικές: μεγαλύτερη συμμετοχή των γυναικών στην εργασία, καλύτερη αξιοποίηση των μεγαλύτερων σε ηλικία εργαζομένων, αύξηση της παραγωγικότητας, στήριξη των οικογενειών και, μακροπρόθεσμα, ενίσχυση της γεννητικότητας.

Η πολιτική προσπαθεί να τετραγωνίσει τον κύκλο

Κάπως έτσι διαμορφώνεται η νέα ευρωπαϊκή εξίσωση: λιγότερη παράτυπη μετανάστευση, περισσότερες επιστροφές — αλλά ταυτόχρονα περισσότερη ελεγχόμενη νόμιμη μετανάστευση για εργασία.

Στα χαρτιά μπορεί να γίνει. Στην κοινωνία είναι πολύ δυσκολότερο. Γιατί ένας άνθρωπος δεν είναι «εργατικό δυναμικό» που εισάγεται για οκτώ ώρες την ημέρα και μετά εξαφανίζεται. Ζει κάπου. Μπορεί να δημιουργήσει οικογένεια. Τα παιδιά του θα πάνε σχολείο. Θα χρειαστεί περίθαλψη. Θα μάθει —ή δεν θα μάθει— τη γλώσσα. Θα αποκτήσει σχέσεις με την κοινωνία στην οποία ζει. Με άλλα λόγια, η εργασιακή μετανάστευση, όταν γίνεται μόνιμη, οδηγεί αναπόφευκτα στο πολύ δυσκολότερο ζήτημα της ενσωμάτωσης. Και εδώ η ευρωπαϊκή συζήτηση γίνεται πραγματικά πολιτική.

Η Γερμανία δείχνει το παράδοξο

Η Γερμανία είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η πολιτική αντιπαράθεση γύρω από τη μετανάστευση έχει οξυνθεί δραματικά και η AfD έχει ενισχυθεί προβάλλοντας πολύ αυστηρότερες θέσεις. Την ίδια στιγμή όμως η γερμανική οικονομία, ιδιαίτερα στις γηράσκουσες ανατολικές περιοχές, εξαρτάται όλο και περισσότερο από εργαζομένους μεταναστευτικής προέλευσης. Περίπου 316.000 Σύροι εργάζονται σήμερα στη Γερμανία, οι περισσότεροι με πλήρη απασχόληση.

Είναι μια εικόνα της αντίφασης που πιθανότατα θα συναντήσει όλο και περισσότερο η Ευρώπη: οι κοινωνίες μπορεί να γίνονται περισσότερο επιφυλακτικές απέναντι στη μετανάστευση την ίδια στιγμή που οι οικονομίες τους δυσκολεύονται να λειτουργήσουν χωρίς μετανάστες.

Η Πορτογαλία προσφέρει ένα διαφορετικό αλλά εξίσου αποκαλυπτικό παράδειγμα. Η κυβέρνηση αυστηροποίησε τη μεταναστευτική πολιτική της, αλλά ο κατασκευαστικός κλάδος —όπου οι μετανάστες αποτελούσαν περίπου το 30% του εργατικού δυναμικού το 2025— προειδοποιεί τώρα για σοβαρές ελλείψεις προσωπικού. Και μάλιστα την ώρα που η χώρα πρέπει να χτίσει χιλιάδες κατοικίες για να αντιμετωπίσει τη στεγαστική της κρίση. Το μεταναστευτικό, επομένως, δεν είναι πια μόνο θέμα συνόρων. Γίνεται μέρος της οικονομικής πολιτικής.

Και η Ελλάδα;

Για την Ελλάδα η εξίσωση είναι ακόμη δυσκολότερη. Η χώρα δεν αντιμετωπίζει μόνο χαμηλή γεννητικότητα και γήρανση. Έχασε επίσης κατά τα χρόνια της οικονομικής κρίσης ένα σημαντικό κομμάτι νέου και συχνά υψηλά καταρτισμένου πληθυσμού.

Ο ΟΟΣΑ υπολογίζει ότι σήμερα περισσότεροι από 800.000 άνθρωποι ( υπερβολικό;) που έχουν γεννηθεί στην Ελλάδα ζουν σε άλλες χώρες του ΟΟΣΑ. Τα τελευταία χρόνια καταγράφεται κάποια επιστροφή, ιδιαίτερα νεότερων και μορφωμένων Ελλήνων, αλλά το ανθρώπινο κεφάλαιο που χάθηκε δεν αναπληρώνεται από τη μια μέρα στην άλλη.

Ταυτόχρονα η ελληνική αγορά εργασίας εμφανίζει ελλείψεις, ιδιαίτερα στις κατασκευές, ενώ η χώρα ήδη προσπαθεί να προσελκύσει εργαζομένους από τρίτες χώρες μέσω διμερών συμφωνιών. Και υπάρχει μια ακόμη πραγματικότητα. Το 2024 περίπου 1,1 εκατομμύριο κάτοικοι της Ελλάδας ήταν γεννημένοι στο εξωτερικό, σύμφωνα  πάντα με τον ΟΟΣΑ. Την ίδια χρονιά, από τις περίπου 55.000 αποφάσεις επί αιτήσεων ασύλου, το 72% ήταν θετικές.

Οι άνθρωποι στους οποίους αναγνωρίζεται δικαίωμα διεθνούς προστασίας δεν είναι πλέον απλώς άνθρωποι που «πέρασαν τα σύνορα». Είναι άνθρωποι με νόμιμο δικαίωμα παραμονής. Και από εκεί και πέρα αρχίζει ένα άλλο ερώτημα: τι κάνουμε με εκείνους που θα μείνουν;

Τα ελληνικά στοιχεία δείχνουν ότι η ενσωμάτωση απέχει ακόμη από το να είναι εύκολη. Οι υπήκοοι τρίτων χωρών εμφανίζουν χαμηλότερη απασχόληση και πολύ υψηλότερη υπερειδίκευση —δηλαδή άνθρωποι εργάζονται σε θέσεις κατώτερες των προσόντων τους— ενώ αντιμετωπίζουν πολύ μεγαλύτερο κίνδυνο φτώχειας και στεγαστικής επισφάλειας.

Άρα η Ελλάδα έχει μπροστά της μια παράδοξη κατάσταση. Χρειάζεται ανθρώπους, έχει ήδη ανθρώπους, αλλά δεν έχει ακόμη λύσει το πώς θα αξιοποιήσει και θα ενσωματώσει επαρκώς όσους μπορούν και δικαιούνται να μείνουν.

Το ερώτημα που η Ευρώπη δεν θα μπορεί για πολύ να αναβάλλει

Δεν υπάρχει εύκολη απάντηση. Η μεγάλη μετανάστευση μπορεί να δημιουργήσει πραγματικές πιέσεις στη στέγαση, στα σχολεία, στις υπηρεσίες υγείας και στην κοινωνική συνοχή — ιδιαίτερα όταν γίνεται γρήγορα και χωρίς επαρκείς υποδομές. Ο ΟΟΣΑ το επισημαίνει ρητά.

Από την άλλη, η ιδέα μιας Ευρώπης που θα κλείσει απλώς τις πόρτες της και θα συνεχίσει οικονομικά όπως πριν συγκρούεται με τη δημογραφική πραγματικότητα. Το πιθανότερο είναι ότι η Ευρώπη θα χρειαστεί και περισσότερα παιδιά και μεγαλύτερη παραγωγικότητα και μεγαλύτερη συμμετοχή των ανθρώπων που ήδη διαθέτει στην αγορά εργασίας και κάποια συνεχιζόμενη μετανάστευση.

Το δύσκολο δεν είναι πλέον να αναγνωρίσει κανείς την αριθμητική. Το δύσκολο είναι να αποφασίσει τι κοινωνία θέλει να χτίσει γύρω από αυτήν.

Γιατί πίσω από τους αριθμούς του Δημογραφικού βρίσκεται τελικά ένα ερώτημα πολύ μεγαλύτερο από το πόσοι άνθρωποι θα ζουν στην Ευρώπη το 2050 ή το 2100: ποιοι θα είναι αυτοί οι Ευρωπαίοι — και ποιοι θα θεωρούνται Ευρωπαίοι τότε;

Με πληροφορίες από: Eurostat, ΔΝΤ, ΟΟΣΑ

Το 2024, σύμφωνα με εκτιμήσεις του ΟΗΕ, 304 εκατομμύρια άνθρωποι ζούσαν έξω από τη χώρα γέννησής τους – το 3,7% του παγκόσμιου πληθυσμού

Γράφει ο Θανάσης Βασιλείου /EFSYN

Για όσους θυμούνται, το 2015 ήταν η χρονιά της Ελλάδας. Το προσφυγικό/μεταναστευτικό κύμα ήταν τρομακτικό: το 2015 είχαν περάσει τα εθνικά/ευρωπαϊκά σύνορα 856.723 άτομα. Μιλάμε για ένα μέγεθος είκοσι φορές μεγαλύτερο από αυτό του 2014 (41.065 άτομα).Το 2015, από την Ιταλία είχαν περάσει 153.600 άτομα και από την Ισπανία, διαμέσου παράτυπων οδών (θαλάσσιων και χερσαίων στα ισπανικά εδάφη της Βόρειας Αφρικής, Θέουτα και Μελίγια), είχαν περάσει μόνο 3.845 άτομα. Το 2015 οι 9 στους 10 πρόσφυγες/μετανάστες προέρχονταν από τρεις χώρες: Συρία, Αφγανιστάν, Ιράκ. Η πλειονότητα ήταν άνδρες (55%), τα παιδιά ήταν 28% και οι γυναίκες το 17%. Από στοιχεία του Λιμενικού, 246 έχασαν τη ζωή τους στο Αιγαίο το 2015, ενώ άλλοι 149 αγνοούνται. Εως τα τέλη του Νοεμβρίου, 507.745 πρόσφυγες είχαν περάσει τα σύνορα από την Ειδομένη. Το 90,8% δήλωσε πως επιθυμούσε να ζητήσει άσυλο σε άλλη χώρα της Ε.Ε. Μόλις το 2,7% ήθελε να αιτηθεί άσυλο στην Ελλάδα.

Στον απόηχο της μεταναστευτικής κρίσης του 2015, ο Μαρκ Λέοναρντ (συνιδρυτής και διευθυντής του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Εξωτερικών Σχέσεων, ενός διεθνούς πλέον δικτύου κατανόησης πολιτικών και προκλήσεων για την Ευρώπη του 21ου αιώνα) δημοσίευσε στο περιοδικό «Project Syndicate» ένα άρθρο με τίτλο «Οι υπερδυνάμεις της μετανάστευσης» («The Migration Superpowers», Project Syndicate, 2016) (https://www.project-syndicate.org/commentary/immigration-refugees-geopolitical-boon-by-mark-leonard-2016-04).

Το άρθρο είχε κάνει αίσθηση. ‘Ηθελε τη μετανάστευση να είναι ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες διαμόρφωσης της διεθνούς πολιτικής οικονομίας του 21ου αιώνα. Αν τον 20ό αιώνα η οικονομική και παραγωγική ισχύς καθόριζε τη θέση των κρατών στο διεθνές σύστημα, σήμερα η ικανότητα διαχείρισης, αξιοποίησης ή ελέγχου των μεταναστευτικών ροών συνιστά μια νέα μορφή γεωπολιτικής ισχύος. Με βάση αυτή την παραδοχή, ο Λέοναρντ είχε εισαγάγει την έννοια «Migration Seven» (M-7), της ομάδας κρατών και μη κρατικών δρώντων που ασκούν σημαντική επιρροή μέσω της θέσης και του ρόλου τους στο παγκόσμιο μεταναστευτικό σύστημα.

Στην ομάδα αυτή περιλαμβάνονταν η Κίνα, η Ινδία, το Ισραήλ, η Τουρκία, ο Νίγηρας, το Κουρδιστάν και, στο ιδιαίτερο πλαίσιο του 2016, το λεγόμενο «Ισλαμικό Κράτος» (ISIS), το οποίο εξεταζόταν ειδικά ως μη κρατικός δρων που αξιοποιούσε τις διεθνείς μετακινήσεις για τη στρατολόγηση μαχητών.

Σύμφωνα με τον Λέοναρντ, η κάθε περίπτωση αντιπροσωπεύει διαφορετικό τρόπο άσκησης ισχύος μέσω της μετανάστευσης. Λ.χ., Κίνα και Ινδία αξιοποιούν τις εκτεταμένες διασπορικές τους κοινότητες για την ενίσχυση της οικονομικής ανάπτυξης, της καινοτομίας και της παγκόσμιας επιρροής τους.

Αντίστοιχα, η Τουρκία αξιοποίησε τη θέση της ως χώρας υποδοχής και διέλευσης προσφύγων για να ενισχύσει τη διαπραγματευτική της ισχύ έναντι της Ευρωπαϊκής Ενωσης (και το 2020, ως μέσο πίεσης στην Ελλάδα). Ο Νίγηρας ανέδειξε τη στρατηγική σημασία του ως χώρας διέλευσης μεταναστών από την υποσαχάρια Αφρική προς τη Μεσόγειο κ.ο.κ.

Το 2016, μιλώντας για τις δυναμικές της παγκόσμιας μετανάστευσης, ο Λέοναρντ είχε ξεκινήσει με την υπόθεση ότι «Αν όλοι οι άνθρωποι που ζουν σε διαφορετική χώρα από τη χώρα γέννησής τους ενώνονταν και σχημάτιζαν μια υποθετική “δημοκρατία των ξεριζωμένων”, αυτή θα ήταν η πέμπτη μεγαλύτερη χώρα στον κόσμο, με πληθυσμό άνω των 240 εκατομμυρίων ανθρώπων».

Αριστομένης Προβελέγγιος: Η ζωή και το έργο του σπουδαίου ποιητή από τη Σίφνο, που άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στα ελληνικά γράμματα.

Γράφει η ‘Ελενα Ντάκουλα/Athens Voice 

Η Σίφνος έχει ιδιαίτερη θέση ανάμεσα στα κυκλαδίτικα νησιά. Δεν είναι μόνο ένας τόπος με μακραίωνη ιστορία, ξεχωριστή αρχιτεκτονική και έντονη πολιτιστική παράδοση. Είναι και ένας τόπος που, σε σχέση με το μέγεθός του, ανέδειξε αξιοσημείωτο αριθμό ανθρώπων των γραμμάτων και της πνευματικής ζωής. Για τη μεγάλη αυτή παράδοση, η Σίφνος αποκαλούνταν «πνευματικός ομφαλός των Κυκλάδων»

Ανάμεσα σ’ αυτούς είναι ο Αριστομένης Ι. Προβελέγγιος (1850-1936). Ποιητής, θεατρικός συγγραφέας, μεταφραστής, λόγιος και ακαδημαϊκός, με σπουδές στην Ελλάδα και τη Γερμανία και με έντονη παρουσία στην πνευματική ζωή της Αθήνας, ο Προβελέγγιος υπήρξε μια πολυσχιδής προσωπικότητα. Παρά τον ευρωπαϊκό ορίζοντα που απέκτησε μέσα από τις σπουδές και τη δράση του, δεν έπαψε ποτέ να είναι βαθιά δεμένος με τον τόπο της καταγωγής του.

Αριστομένης Ι. Προβελέγγιος: Από τα Εξάμπελα της Σίφνου στην Ευρώπη

Γεννήθηκε στα Εξάμπελα της Σίφνου το 1850, σε μια παλιά, σημαντική και εύπορη οικογένεια του νησιού. Ήταν ένα από τα εφτά της παιδιά. Οι Προβελέγγιοι, με καταγωγή από τη Φλωρεντία, εγκαταστάθηκαν στη Σίφνο γύρω στο 1670, στο Κάστρο, την τότε πρωτεύουσα. Η οικογένεια είχε έντονη παρουσία στην πολιτική και πνευματική ζωή της Ελλάδας. Από την πλευρά της μητέρας του, Αικατερίνης, ο Προβελέγγιος συνδεόταν επίσης με σημαντικές μορφές της εποχής: η μητέρα του ήταν εγγονή του ζωγράφου Ιωάννη Μαρούλη και κόρη του Νικολάου Χρυσόγελου, διδασκάλου του Γένους, αγωνιστή και πολιτικού. Θείος του ήταν ο Κωνσταντίνος Προβελέγγιος, νομομαθής, βουλευτής και υπουργός Δικαιοσύνης επί Όθωνα. Μεγάλωσε έτσι σε ένα περιβάλλον όπου η παιδεία, η δημόσια δράση και η πολιτική είχαν ιδιαίτερη θέση.

Από τα πρώτα του χρόνια έδειξε την κλίση του προς την τέχνη. Η μουσική τον γοήτευε ιδιαίτερα και για ένα διάστημα βρέθηκε ανάμεσα σε δύο μεγάλες αγάπες: τη μουσική και την ποίηση. Τελικά επικράτησε η δεύτερη. Άρχισε να γράφει από νεαρή ηλικία και σύντομα η ποίηση έγινε ο βασικός δρόμος της ζωής του.

Μετά την ολοκλήρωση των γυμνασιακών του σπουδών, φοίτησε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Η συνέχεια τον οδήγησε στη Γερμανία. Εκεί παρέμεινε περίπου πέντε χρόνια και σπούδασε φιλολογία, φιλοσοφία και αρχαιολογία στα Πανεπιστήμια του Μονάχου, της Λειψίας, του Βίρτσμπουργκ και της Ιένας, όπου απέκτησε και το διδακτορικό του.

Η Γερμανία υπήρξε σημαντικός σταθμός στη διαμόρφωση της προσωπικότητάς του. Ήρθε σε επαφή με την ευρωπαϊκή πνευματική ζωή, γνώρισε Έλληνες και ξένους ανθρώπους των γραμμάτων και ανέπτυξε ιδιαίτερη αγάπη για το θέατρο.

Ταυτόχρονα όμως, η ζωή μακριά από την Ελλάδα ενίσχυσε τη νοσταλγία του για την πατρίδα και ιδιαίτερα για την αγαπημένη του Σίφνο. Όταν, ύστερα από χρόνια απουσίας, αντίκρισε από μακριά τα βουνά του νησιού, η συγκίνησή του αποτυπώθηκε σε ένα από τα ωραιότερα ποιήματά του, την «Επιστροφή».

Με την εγκατάστασή του στην Ελλάδα, το 1881, ακολούθησε τον δρόμο των γραμμάτων. Το 1891 και το 1892 διορίστηκε γραμματέας του Πανεπιστημίου Αθηνών, ενώ του προτάθηκε και η έδρα της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας. Την τιμητική αυτή πρόταση, όμως, την αρνήθηκε, καθώς προτιμούσε να αφοσιωθεί απερίσπαστος στο προσωπικό του έργο.

Για ένα διάστημα ασχολήθηκε και με την πολιτική, ακολουθώντας ίσως και την οικογενειακή παράδοση. Το 1899 έθεσε υποψηφιότητα για τη βουλευτική έδρα των Κυκλάδων και το 1900 εξελέγη βουλευτής. Η διαδρομή, όμως, στον πολιτικό στίβο υπήρξε σύντομη και το 1905 αποχώρησε, καθώς τελικά δεν τον κέρδισε η πολιτική. Η λογοτεχνία και η πνευματική ζωή παρέμειναν ο χώρος στον οποίο θα άφηνε το ουσιαστικότερο αποτύπωμά του.

Η οικογένεια που δημιούργησε

Σημαντικό κεφάλαιο στη ζωή του υπήρξε και η οικογένεια που δημιούργησε μετά τον γάμο του με την Αγλαΐα Βλάχου, νεότερη αδελφή του ακαδημαϊκού και συγγραφέα Αγγέλου Βλάχου. Η Αγλαΐα ήταν κόρη του Σταύρου Βλάχου, προκρίτου των Αθηνών, αγωνιστή και υπουργού Παιδείας και Εκκλησιαστικών μετά την Επανάσταση του 1821.

Ο Αριστομένης και η Αγλαΐα απέκτησαν δύο κόρες, τη Σοφία και την Αικατερίνη, γνωστή ως Τίνα. Μετά τον πρόωρο θάνατο της Αγλαΐας, την ανατροφή των δύο κοριτσιών ανέλαβαν οι θείοι και ανάδοχοί τους, Μανουήλ και Βασιλική Αντωνιάδη, ένα πλούσιο ζευγάρι, προερχόμενο από την Αίγυπτο, που δεν είχε δικά του παιδιά.

Η Σοφία παντρεύτηκε τον Αθανάσιο Σουλιώτη, ενώ η Τίνα τον Γεώργιο Πετρόπουλο. Και οι δύο γαμπροί του ποιητή υπήρξαν αξιόλογες προσωπικότητες με πλούσια εθνική δράση και τιμήθηκαν από την Πολιτεία με πολλά παράσημα και μετάλλια. Η Σοφία Σουλιώτη και η Τίνα Πετροπούλου εξελίχθηκαν σε ξεχωριστές φυσιογνωμίες, πνευματικούς ανθρώπους με ευρύτατο κύκλο ενδιαφερόντων. Η Σοφία δεν απέκτησε παιδιά, ενώ η Τίνα απέκτησε δύο γιους, τον Αριστομένη και τον Αλέξανδρο.

Η Σίφνος ως μνήμη και ποίηση

Η Σίφνος δεν ήταν για τον Προβελέγγιο απλώς η γενέτειρά του. Ήταν η βασική πηγή της έμπνευσής του, εκεί όπου επέστρεφε όχι μόνο για να ζήσει, αλλά και για να γράψει. Οι εκκλησιές, τα ξωκκλήσια, οι παλιοί πύργοι, το φως και η θάλασσα έγιναν αναπόσπαστο κομμάτι της ποιητικής του ματιάς και πέρασαν βαθιά στο έργο του.

Η σχέση του με τη Σίφνο δεν περιορίστηκε στις ποιητικές περιγραφές της. Η ποίησή του πέρασε και στην καθημερινότητα των ανθρώπων του νησιού. Χαρακτηριστικό παράδειγμα το «Αέρι», το ποίημα για τον ναύτη που μπάρκαρε και αποχαιρετούσε την αγαπημένη του, που μελοποιήθηκε και παρέμεινε αγαπητό από γενιά σε γενιά:

«Παίρνει σιγά τ’ αγέρι
ένα φιλί ακόμα,
στον κόσμο ποιος το ξέρει
αν το γλυκό σου στόμα
θα το ξαναφιλήσω πια;
Γλυκειά μου αγάπη, έχε γεια!»

Περιέγραφε δε τη Σίφνο, τη «Νεράιδα του Αιγαίου», όπως την αποκαλούσε, με μια τρυφερότητα που φανερώνει πόσο βαθιά ήταν δεμένος μαζί της:

«Νησούλα μου με τα ιερά παληά σου μοναστήρια
με τα πολλά ξωκλήσια σου, που ολόγυρα σε ζώνουν.
Με τους αρχαίους πύργους σου, που μια φορά σ’ εφρούρουν
και τώρα μισοχάλαστοι και στοιχειωμένοι τώρα
στην ομορφιά σου δίνουνε γλυκειά μελαγχολία».

Αριστομένης Προβελέγγιος: Ο ποιητής, ο θεατρικός συγγραφέας, ο λόγιος

Ο Προβελέγγιος δεν υπήρξε μόνο ποιητής. Το έργο του περιλάμβανε λυρική, ρομαντική και δραματική ποίηση, θέατρο, πεζό λόγο, μεταφράσεις και φιλολογικές εργασίες.

Η αγάπη του για το θέατρο ξεκίνησε ήδη από τα χρόνια της Γερμανίας. Η επαφή του με τη γερμανική θεατρική παράδοση τον επηρέασε βαθιά και αργότερα έγραψε κι ο ίδιος σημαντικά δραματικά έργα, ανάμεσα στα οποία τον «Ρήγα Φεραίο», τον «Νικηφόρο Φωκά» και τη «Φαίδρα». Ο «Νικηφόρος Φωκάς» βραβεύτηκε στον Αβερώφειο διαγωνισμό του 1913.

Η ευρωπαϊκή του παιδεία αποτυπώθηκε και στο μεταφραστικό του έργο. Μετέφρασε έργα της γερμανικής γραμματείας, ανάμεσά τους τον «Φάουστ» του Γκαίτε και τον «Λαοκόοντα» του Λέσινγκ, λειτουργώντας έτσι ως ένας από τους διαύλους μέσα από τους οποίους η ευρωπαϊκή πνευματική παραγωγή περνούσε στα ελληνικά γράμματα.

Παράλληλα, η γλωσσική του διαδρομή είχε ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Ξεκίνησε να γράφει στην καθαρεύουσα, αλλά σταδιακά πέρασε στη δημοτική. Η πορεία αυτή αντανακλούσε και τις ευρύτερες αλλαγές που συντελούνταν τότε στη νεοελληνική λογοτεχνία.

Η παρουσία του Προβελέγγιου στην πνευματική ζωή της Αθήνας ήταν έντονη και οι σχέσεις του με τους ανθρώπους των γραμμάτων δεν περιορίζονταν σε τυπικές γνωριμίες. Ανάμεσα στους στενούς φίλους του ήταν ο Γρηγόριος Ξενόπουλος, ο Κωστής Παλαμάς, ο Ιωάννης Πολέμης, ο Γεώργιος Σουρής και ιδιαίτερα ο Γεώργιος Δροσίνης, με τον οποίο τον συνέδεσε μακρά και ουσιαστική φιλία, όπως τεκμηριώνεται από τις επιστολές που σώζονται στο αρχείο του από την περίοδο 1924-1927.

Οι δύο ποιητές ανήκαν στον ίδιο κύκλο φιλολογικών και κοσμικών συναθροίσεων, που λάμβαναν χώρα άλλοτε στο σπίτι του Σουρή και άλλοτε στην οικία του Αγγέλου Βλάχου, στην οδό Σωκράτους 57. Εκεί συζητούσαν για τη λογοτεχνία και την τέχνη, διάβαζαν και απήγγελλαν έργα τους, αντάλλασσαν πειράγματα και ευφυολογήματα, ενώ δεν έλειπαν και οι πιο ανέμελες στιγμές, όπως οι παρτίδες πόκερ.

Σε μία από αυτές τις συγκεντρώσεις ο ζωγράφος Δημήτριος Ροϊλός φιλοτέχνησε τον περίφημο «Πίνακα των ποιητών», που σήμερα βρίσκεται στον Φιλολογικό Σύλλογο «Παρνασσός», αποτυπώνοντας τον Προβελέγγιο να απαγγέλλει ενώπιον του Γ. Στρατήγη, του Γ. Δροσίνη, του Ι. Πολέμη, του Κ. Παλαμά και του Γ. Σουρή.

Η αναγνώριση του έργου του ήρθε και θεσμικά. Το 1918 τιμήθηκε με το Αριστείο Γραμμάτων και Τεχνών και έλαβε και άλλες διακρίσεις. Υπήρξε επίσης τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών από την ίδρυσή της (1926).

Η ζωή στη Σίφνο και η μνήμη του

Όσο κι αν η ζωή του συνδέθηκε με την Αθήνα, η Σίφνος παρέμεινε ο τόπος στον οποίο επέστρεφε ξανά και ξανά, περνώντας εκεί μεγάλα διαστήματα του χρόνου. Το σπίτι του στα Εξάμπελα ήταν η οικογενειακή του εστία, αλλά και ένας χώρος που συνδεόταν με την ιστορία των Προβελέγγιων. Το αρχοντικό αποτέλεσε σημείο αναφοράς για την οικογένεια και διατήρησε τη μνήμη του ποιητή στον τόπο όπου γεννήθηκε.

Ιδιαίτερη θέση στη ζωή του είχε η Χρυσοπηγή. Εκεί περνούσε μεγάλο μέρος του καλοκαιριού και είχε το δικό του κελί, όπου εργαζόταν. Η θάλασσα, η ησυχία και το φυσικό τοπίο αποτελούσαν το περιβάλλον μέσα στο οποίο αφιέρωνε ώρες στη δημιουργία και την περισυλλογή.

Αριστομένης Προβελέγγιος – Η Χρυσοπηγή Σίφνου, όπου έζησε τα περισσότερα και ωραιότερα καλοκαίρια της ζωής του
Η Χρυσοπηγή, όπου έζησε τα περισσότερα και ωραιότερα καλοκαίρια της ζωής του
Οι φίλοι του τον θεωρούσαν «καλότυχο» που είχε την άνεση να περνά μεγάλα διαστήματα στο νησί, όπως φαίνεται σε επιστολή του Γεωργίου Δροσίνη, ο οποίος του μετέφερε τα καλλιτεχνικά νέα της παρέας ρωτώντας τον για τα δικά του.

«… και συ καλότυχε, τίποτε; Κάμε μας μίαν σειράν θαλασσινών τραγουδιών, μικρών και σπαρταριστών από φρεσκάδα, πριν βγουν τα σύκα και σε ξελογιάσουν».

Η παρουσία του στη Σίφνο δεν έμεινε μόνο στις αναμνήσεις. Στον αύλειο χώρο του σχολείου του νησιού τοποθετήθηκε η προτομή του, έργο του μεγάλου Έλληνα γλύπτη Γιαννούλη Χαλεπά. Αυτή αποτελεί έναν ακόμη τρόπο με τον οποίο η γενέτειρά του κράτησε ζωντανή τη μορφή του ποιητή και ακαδημαϊκού που συνδέθηκε τόσο βαθιά με τον τόπο του

Πέθανε ήρεμα, στο σπίτι του στα Εξάμπελα, τη Μεγάλη Τετάρτη 8 Απριλίου 1936. Ο θάνατός του συγκίνησε τον πνευματικό κόσμο της εποχής. Η τελευταία του κατοικία βρίσκεται στον Γέρο Αϊ Νικόλα των Εξαμπέλων, με επίγραμμα τους στίχους του Κωστή Παλαμά, που επέστρεφαν τον ποιητή στη γενέτειρά του και στο Αιγαίο:

«Στη Σίφνο, της ακρογιαλιάς πουλί μακαριστό, κοιμήσου
ακοίμητο το νέο τραγούδι κι η αρχαία ωδή.
Το στόμα σου πρώτη φορά σωπαίνει, τραγουδεί
του Αιγαίου το κύμα αθάνατο μαζί σου»

Τα λόγια του Παλαμά μοιάζουν, ακόμη και σήμερα, σαν ένας τελευταίος ποιητικός χαιρετισμός προς τον άνθρωπο που έκανε το Αιγαίο τραγούδι και τη Σίφνο μνήμη, πατρίδα και ποίηση.

Η τιμή στη μνήμη του

Στις 4 Αυγούστου πραγματοποιήθηκε στον Γέρο Αϊ-Νικόλα των Εξαμπέλων το ανοιχτό στο κοινό μνημόσυνο για τα 90 χρόνια από τον θάνατο του Αριστομένη Προβελέγγιου και ακολούθησε φιλολογικός καφές στην ιστορική οικία των Προβελέγγιων. Στην εκδήλωση, η οποία οργανώθηκε από τους «Φίλους του Αριστομένη», παρευρέθηκε και το Διοικητικό Συμβούλιο των Φίλων του Μουσείου Δροσίνη, τιμώντας με την παρουσία του τη μνήμη του Προβελέγγιου και τη στενή φιλία που συνέδεε τον ποιητή με τον Γεώργιο Δροσίνη.

***

Βιβλιογραφία & Ηλεκτρονικές πηγές

Πετρόπουλος Γ. Αλέξανδρος. «Αριστομένης Προβελέγγιος, ο τραγουδιστής του Αιγαίου». Έκδοση του Σιφναϊκού Πνευματικού Ιδρύματος «Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος» Μονγκού. Αθήνα, 1986.
Αναστάσιος Αγγ. Στέφος: Αριστομένης Προβελέγγιος – Γεώργιος Δροσίνης. Έκδοση του Συλλόγου «Οι φίλοι του μουσείου Γ. Δροσίνη» – Σειρά αυτοτελών εκδόσεων. Τετράδιο αριθμός 37 (pdf)

Από τις αεροπειρατείες, τις απεργίες, τις κοινωνικές αναταράξεις έως τις πυρκαγιές και την προσφυγική κρίση, τον πόλεμο και τον ακροδεξιό εξτρεμισμό, λίγες περίοδοι στην ιστορία της Ευρώπης γνώρισαν τον συνεχώς επιταχυνόμενο ρυθμό και την έκταση των αλλαγών που σημειώθηκαν κατά την περίοδο 1973 έως το 2023.

Επιχειρώντας να αποτιμήσει μισό αιώνα ευρωπαϊκής ιστορίας, ο βρετανικός Guardian δημοσιεύει σε συνέχειες ένα απάνθισμα των επεισοδίων που διαμόρφωσαν το πολιτικό, οικονομικό και κοινωνικό στάτους της Ευρώπης και τοποθέτησαν την ήπειρο στο προσκήνιο της παγκόσμιας σκηνής.

«Πριν από πενήντα χρόνια, η Ευρώπη χωρίστηκε σε δύο εχθρικά μπλοκ, εγκλωβισμένα σε έναν ψυχρό πόλεμο μεταξύ Ανατολής και Δύσης», επισημαίνει το κείμενο του αφιερώματος. «Στις πέντε δεκαετίες από τότε, τα αυταρχικά καθεστώτα έπεσαν και οι δημοκρατίες αναγεννήθηκαν. Τα τείχη κατέρρευσαν, οι ομοσπονδίες διαλύθηκαν και ακολούθησαν αιματηροί πόλεμοι. Υπήρξαν πολλές κρίσεις: πολιτικές, οικονομικές, ανθρώπινες.

»Η Ευρώπη έχει βιώσει τρομοκρατικές θηριωδίες, ειρηνικές και λιγότερο ειρηνικές επαναστάσεις, φυσικές καταστροφές, πανδημία. Η ΕΕ αυξήθηκε σε 28 μέλη και στη συνέχεια έχασε ένα από αυτά. Πρωτοφανής αριθμός ανθρώπων έχουν διακινδυνεύσει τη ζωή τους για να φτάσουν εδώ».

Μέσα από μια δημοσιογραφική φωτονουβέλα που συμπυκνώνει ένα κομμάτι ιστορίας «που θα γέμιζε πολλά βιβλία» για να εξεταστεί ενδελεχώς, ο Guardian επιλέγει τις στιγμές οι οποίες δίνουν το στίγμα αυτής της συνεχώς μεταβαλλόμενης ηπείρου.

Μια πολύτιμη ιστορική ματιά από τον εικοστό στον εικοστό πρώτο αιώνα
Χωρισμένο σε δύο μέρη, ξεκινώντας από την εξέγερση του Πολυτεχνείου της Αθήνας, τα συλλογικά αιτήματα για ισότητα, ελευθερία και ειρήνη, τους άθλους της Κομανέτσι, το γερμανικό «φθινόπωρο του τρόμου», την τραγωδία του Χέιζελ, τη σταδιακή διάλυση του Συμφώνου της Βαρσοβίας και την αποκοπή των δεσμών των χωρών του ανατολικού μπλοκ με τη Σοβιετική Ένωση ως τη γκλάσνοστ και το οριστικό ξήλωμα των ραφών του ισχυρότερου σοσιαλιστικού κράτους στον κόσμο, το πρώτο κεφάλαιο της αφήγησης εκτείνεται μέχρι την Cool Britannia των nineties και τον πολυφυλετικό θρίαμβο των τρικολόρ του Ζιντάν στο Μουντιάλ της Γαλλίας.

Περνώντας στο νέο μιλένιουμ, η ιστορική μνήμη διατρέχει τη φυγή των προσφύγων και την ανάδυση του εθνικισμού, τις προσδοκίες και τις διαψεύσεις της Συνθήκης της Λισαβόνας, τα επακόλουθα της ανόδου της παγκοσμιοποίησης, την επικράτηση της ψηφιακής εποχής, την πανδημία, τα ολοένα αυξανόμενα επίπεδα της κλιματικής απειλής.

Το άνοιγμα του τελευταίου κεφαλαίου μάλιστα κοσμεί εικόνα του Έλληνα φωτορεπόρτερ του πρακτορείου SOOC, Κωνσταντίνου Τσακαλίδη, με το χαρακτηριστικό καρέ της 81ης κυρίας Παναγιώτας από τις φλεγόμενες Γούβες της Εύβοιας, που τόσο έντονα ανακαλεί την «Κραυγή» του Έντβαρντ Μουνκ.

Αεροπειρατείες, απεργίες, πολιτικές αναταραχές: Ευρώπη 1973 – 1999

Στις 3 τα ξημερώματα της 17ης Νοεμβρίου 1973, ένα τανκ γκρεμίζει τις πύλες του Πολυτεχνείου, καθώς οι μονάδες της αστυνομίας και του στρατού συντρίβουν βάναυσα τη φοιτητική εξέγερση που προανήγγειλε το τέλος της χούντας των συνταγματαρχών στην Ελλάδα, σε μια καθοριστική στιγμή για την ιστορία της χώρας, αλλά και για την ευρωπαϊκή πάλη ενάντια στον αυταρχισμό.

Η «Επανάσταση των Γαρυφάλλων» σε πλήρη έκταση στις 25 Απριλίου 1974 στη Λισαβόνα της Πορτογαλίας © Jean-Claude Francolon/Gamma-Rapho via Getty Images
Λίγους μήνες αργότερα, η «Επανάσταση των Γαρυφάλλων» της Πορτογαλίας χρειάστηκε λιγότερο από 24 ώρες για να ανατρέψει σχεδόν μισό αιώνα αυταρχικής διακυβέρνησης και να αποδιαρθρώσει το τελευταίο αποικιακό καθεστώς της Ευρώπης στην Αφρική. Ένα στρατιωτικό πραξικόπημα που ξεκίνησε στις 25 Απριλίου 1974 από μια ομάδα ιδεαλιστών και νεαρών αριστερών αξιωματικών του στρατού μετατράπηκε σε μια τεράστια και σχεδόν αναίμακτη λαϊκή εξέγερση.

Το 1975, ο Κάρλος το Τσακάλι πετυχαίνει το πλέον διαβόητο τρομοκρατικό του χτύπημα: Την κατάληψη του στρατηγείου του ΟΠΕΚ στη Βιέννη, με την ομηρεία εξήντα ατόμων τον θάνατο άλλων τριών, με αίτημα του Κάρλος τη μετάδοση ανακοινωθέντος για τον παλαιστινιακό αγώνα από τα αυστριακά ραδιόφωνα και τους τηλεοπτικούς σταθμούς της χώρας, με συχνότητα ανά δύο ώρες.

Το 1976 στο Μόντρεαλ, η Νάντια Κομανέτσι γίνεται η πρώτη αθλήτρια της ενόργανης γυμναστικής που βαθμολογείται με το «τέλειο 10» σε Ολυμπιακούς Αγώνες. Ανεκτίμητο προπαγανδιστικό όπλο για τον κομμουνιστή δικτάτορα Νικολάε Τσαουσέσκου, αργότερα αποκαλύφθηκε ότι η Ρουμάνα αθλήτρια είχε υποβληθεί σε ένα «βάρβαρο και σαδιστικό» καθεστώς εκπαίδευσης και ότι βρισκόταν υπό σχεδόν συνεχή παρακολούθηση από τη μυστική αστυνομία, μέχρι να τραπεί σε φυγή, ένα μήνα πριν από την κατάρρευση του καθεστώτος τον Δεκέμβριο του 1989.

Ο Λεονίντ Μπρέζνιεφ ήταν ηγέτης της ΕΣΣΔ από το 1960 έως το 1964 και ξανά από το 1977 μέχρι το θάνατό του, από καρδιακή ανεπάρκεια, στις 10 Νοεμβρίου 1982. Πρώτος γραμματέας του Σοβιετικού K.K. για 18 χρόνια και επομένως ο πιο ισχυρός άνδρας της χώρας, η ρεαλιστική, συναινετική προσέγγισή του παρήγαγε πολιτική σταθερότητα στο εσωτερικό και σημαντικές πολιτικές επιτυχίες στο εξωτερικό.

Αλλά ο έμφυτος συντηρητισμός του προκάλεσε εκτίναξη της διαφθοράς, καθώς και αναπτυξιακή στασιμότητα. Ο μεταρρυθμιστής Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, ο οποίος έφτασε στο Κρεμλίνο το 1985, ήταν ο κύριος ωφελούμενος της ανάγκης για πολιτική μεταστροφή.

Στις 22 Σεπτεμβρίου 1984, ο Γάλλος πρόεδρος Φρανσουά Μιτεράν -ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ –  και ο καγκελάριος της Γερμανίας Χέλμουτ Κολ, τίμησαν από κοινού τη μνήμη των νεκρών του πρώτου παγκόσμιου πολέμου, 70 χρόνια μετά την έναρξή του. Μαζί επισκέφτηκαν ένα γερμανικό νεκροταφείο πριν κλείσουν τη μέρα στο Βερντέν, όπου βρίσκονται τα λείψανα 130.000 άγνωστων Γάλλων και Γερμανών στρατιωτών.

Ανάμεσα στην ανάκρουση των εθνικών ύμνων, αντάλλαξαν βλέμματα, έπειτα λίγα λόγια και μετά πήραν ο ένας το χέρι του άλλου, σε μια δυνατή και χωρίς σενάριο χειρονομία που έδωσε μια από τις καθοριστικές εικόνες της μεταπολεμικής ευρωπαϊκής συμφιλίωσης και ολοκλήρωσης.

H χειρότερη καταστροφή στην ιστορία της πυρηνικής ενέργειας συνέβη στις 26 Απριλίου 1986, όταν ο αντιδραστήρας 4 του εργοστασίου του Τσερνόμπιλ στην Ουκρανία, τότε μέρους της ΕΣΣΔ, βγήκε εκτός ελέγχου κατά τη διάρκεια μιας δοκιμής.

Το περιστατικό κατέστρεψε το κτίριο του αντιδραστήρα και απελευθέρωσε στην ατμόσφαιρα πολλές φορές περισσότερη ραδιενέργεια από τις ατομικές βόμβες της Χιροσίμα και του Ναγκασάκι.

23 λεπτά μετά τα μεσάνυχτα της 31ης Αυγούστου 1997, μια λιμουζίνα Μερσέντες που μετέφερε τη Νταϊάνα, πριγκίπισσα της Ουαλίας και σύζυγο του νυν βασιλιά της Βρετανίας Κάρολου Γ’, προσέκρουσε με σφοδρότητα στη σήραγγα Pont de l’Alma στο Παρίσι.

Η Νταϊάνα πέθανε στο νοσοκομείο περίπου τρεις ώρες αργότερα, σε ηλικία 36 ετών. Ο θάνατός της κυριάρχησε στα πρωτοσέλιδα για εβδομάδες και προκάλεσε μια έκρηξη δημόσιας θλίψης στο Ηνωμένο Βασίλειο, αλλά και σε πολλές χώρες της Ευρώπης που παραμένουν γοητευμένες από τη βασιλική οικογένεια της Βρετανίας και σε όλο τον κόσμο.

Υπολογίζεται ότι 2,5 δισεκατομμύρια άνθρωποι παρακολούθησαν την κηδεία της, ενώ οι θεωρίες συνωμοσίας γύρω από το ατύχημα εξακολουθούν να υφίστανται

ΟΛΟΚΛΗΡΟ ΤΟ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΥΛΙΚΟ ΑΥΤΗΣ ΤΗΣ ΔΙΑΔΡΟΜΗΣ ΜΠΟΡΕΙΤΕ ΝΑ ΤΟ ΔΙΑΒΑΣΕΤΕ και να το ακούσετε -podcast –  ΣΤΗΝ ATHENS VOICE.GR από τον Δημήτρη Καραθάνο.

Οι ευρωπαϊκές χώρες είναι από τις λιγότερο προετοιμασμένες παγκοσμίως για περισσότερες ζεστές μέρες σε έναν κόσμο θερμότερο κατά 2 βαθμούς Κελσίου, προειδοποίησε μια μελέτη.

Η Ελβετία, το Ηνωμένο Βασίλειο και η Νορβηγία θα δουν τη μεγαλύτερη σχετική άνοδο στον υδράργυρο με δυσάρεστα υψηλές θερμοκρασίες εάν η υπερθέρμανση του πλανήτη φτάσει τους 2 βαθμούς Κελσίου και οι χώρες δεν έχουν την απαιτούμενη υποδομή ή σχεδιασμό κτιρίων για να κρατήσουν τους ανθρώπους δροσερούς, ανέφεραν ερευνητές στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης σε μελέτη που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Nature Sustainability.

Οι 10 κορυφαίες τοποθεσίες για επιπλέον ζήτηση κλιματισμού περιλαμβάνουν οκτώ χώρες στη βόρεια ή κεντρική Ευρώπη, καθώς και τη Νέα Ζηλανδία και τον Καναδά. Όλοι αναμένεται να δουν αύξηση άνω του 20% σε ημέρες που απαιτούν ψύξη εάν ο κόσμος θερμανθεί στους 2 βαθμούς Κελσίου, σε σύγκριση με 1,5 βαθμό Κελσίου.

Περισσότεροι από 60.000 άνθρωποι εκτιμάται ότι πέθαναν ως αποτέλεσμα των υψηλών θερμοκρασιών στην Ευρώπη το περασμένο καλοκαίρι, σύμφωνα με μια μελέτη, όπως μεταδίδει το Bloomberg.

Οι χώρες που θα δουν τη μεγαλύτερη άνοδο στις ζεστές μέρες είναι ανεπαρκώς προετοιμασμένες. Τα σπίτια κατασκευάζονται κυρίως για να βοηθούν τους κατοίκους να ανέχονται το κρύο, με σκοτεινές στέγες, μικρή εξωτερική σκίαση και κακό αερισμό, είπαν οι συγγραφείς. Η αύξηση της ζήτησης κλιματισμού θα επιβαρύνει τα ενεργειακά και ηλεκτρικά δίκτυα, ιδίως καθώς τα ορυκτά καύσιμα καταργούνται σταδιακά και αντικαθίστανται από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας.

Η Nicole Miranda, μία από τους συγγραφείς της έρευνας, είπε ότι υπάρχει κίνδυνος να δοθεί προτεραιότητα στον κλιματισμό έναντι της καλύτερης απόδοσης του κτιρίου καθώς αυξάνονται οι θερμοκρασίες. «Ένας φαύλος κύκλος αναπτύσσεται – αγοράζοντας περισσότερα κλιματιστικά καταναλώνουμε περισσότερη ενέργεια, οδηγώντας σε περισσότερα αέρια θερμοκηπίου και υπερθέρμανση του πλανήτη, και μετά αγοράζουμε ξανά περισσότερα κλιματιστικά», τόνισε.

Οι υπογράφοντες της Συμφωνίας του Παρισιού για την Κλιματική Αλλαγή δεσμεύτηκαν να περιορίσουν τη θέρμανση σε «πολύ κάτω» από τους 2 βαθμούς Κελσίου και «να συνεχίσουν τις προσπάθειες» για τον περιορισμό της στους 1,5 βαθμούς Κελσίου.

Η μέση θέρμανση είναι ήδη 1,1 C πάνω από τα προβιομηχανικά επίπεδα και η επίτευξη του στόχου του 1,5 C φαίνεται «ολοένα και πιο απρόσιτη», σημειώνει η μελέτη. Η υπέρβαση του 1,5 C και η άνοδος του 2 C θα «επιδείνωναν δραματικά την έκθεση σε θερμότητα και τη ζήτηση ενέργειας για ψύξη», προσθέτει.

moneyreview.gr 

Η Ευρώπη είναι στο επίκεντρο της κλιματικής κρίσης, το επιβεβαιώνουν η μια μετά την άλλη όλες οι επιστημονικές εκθέσεις. Χθες, ο Παγκόσμιος Μετεωρολογικός Οργανισμός (WMO) και η ευρωπαϊκή υπηρεσία Copernicus Climate Change, δημοσιοποίησαν την ετήσια Έκθεσή τους για την Κλιματική Κατάσταση της Ευρώπης (State of Europe’s Climate 2022) στην οποία αναφέρεται ότι η ήπειρός μας θερμαίνεται με διπλάσια ταχύτητα από όσο ο υπόλοιπος πλανήτης. Μάλιστα, το 2022 η θερμοκρασία μετρήθηκε να είναι ήδη 2,3 βαθμούς Κελσίου πάνω από τα προβιομηχανικά (1870) επίπεδα.

Σύμφωνα με την Έκθεση, περισσότεροι από 32.000 θάνατοι στην Ευρώπη συνδέονται με συμβάντα που ήταν απόρροια της κλιματικής κρίσης, η οποία επηρέασε αρνητικά την υγεία και άλλων 156.000 ανθρώπων.

Η νότια Ευρώπη και οι Άλπεις υφίστανται τις σοβαρότερες συνέπιες της κλιματικής κρίσης και απειλούνται από τους μεγαλύτερους κινδύνους. Το 2022, οι παγετώνες των Άλπεων είχαν ρεκόρ απώλειες μάζας. Και τα σενάρια για την εξέλιξη τού κλίματος δείχνουν ότι στη νότια Ευρώπη θα σημειωθούν οι μεγαλύτερες αυξήσεις ακραίων θερμοκρασιών άνω των 40 βαθμών Κελσίου.

Αξίζει να σημειώσουμε, τέλος, ότι ο MWO επισημαίνει κινδύνους από την υπερθέρμανση και τα φαινόμενα ξηρασίας για την ασφαλή λειτουργία των πυρηνικών εργοστασίων και εισηγείται να προσαρμοστούν επί το αυστηρότερο τα σχετικά πρωτόκολλα ασφαλείας τους.

Ολόκληρη η Έκθεση για την Ευρώπη εδώ.

Πώς θα είναι ο ανασυγκροτούμενος κόσμος; Από την ελευθερία στη σταθερότητα

Γράφει ο Γιώργος – Στυλιανός Πρεβελάκης 

Το “ουκρανικό” παραλληλίζεται με την πτώση του τείχους του Βερολίνου- το γεγονός που άλλαξε τον κόσμο. Η κοσμοϊστορική αυτή αλλαγή, όμως, δεν προκλήθηκε αιφνιδίως το 1989. Ο θάνατος του Μάο, η ιρανική επανάσταση, η εμπλοκή της Σοβιετικής Ένωσης στο Αφγανιστάν, η εκλογή της Θάτσερ και του Ρέιγκαν, το Τσερνομπίλ και η Περεστρόϊκα είχαν προετοιμάσει τον μετασχηματισμό. Η πτώση του τείχους λειτούργησε απλώς ως καταλύτης. Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία φαίνεται να λειτουργεί επίσης ως καταλύτης. Η Ανθρωπότητα αλλάζει εποχή. Στο κλασικό δίλημμα “ελευθερία ή σταθερότητα”, το 1989 η Ανθρωπότητα επέλεξε την ελευθερία, τα αγαθά της οποίας κυριάρχησαν επί μία τριακονταετία. Προφανής έκφανση υπήρξε η ανεμπόδιστη κυκλοφορία. Μετά το 1989, άνθρωποι, εμπορεύματα, αγαθά, κεφάλαια, πληροφορίες και ιδέες κυκλοφορούσαν με αύξουσα ταχύτητα. Η λειτουργία των κρατικών συνόρων υποβαθμίστηκε και, συνεπακολούθως, το κύρος των κρατικών θεσμών. Η ατομική ελευθερία βάρυνε περισσότερο από την εθνική κυριαρχία. Νεοφιλελευθερισμός και Παγκοσμιοποίηση εξέφρασαν αυτή την αναβάθμιση, με εντυπωσιακά οικονομικά αποτελέσματα.Οι ανεπτυγμένες χώρες έζησαν μια μακρά περίοδο καταναλωτικής ευμάρειας. Τα τελευταία χρόνια βιώνουμε τις αρνητικές της συνέπειες. Η ανεξέλεγκτη κυκλοφορία προκάλεσε πολλαπλή αποσταθεροποίηση. Η χρηματοπιστωτική κρίση προέκυψε από την απουσία φραγμών και ελέγχων, με αποτέλεσμα οι τοπικές κρίσεις να εξαπλώνονται ταχύρρυθμα σε παγκόσμια κλίμακα. Η υγειονομική κρίση γενικεύθηκε από την αθρόα κυκλοφορία των ατόμων. Η περιβαλλοντική κρίση σχετίζεται άμεσα με την παγκόσμια διάδοση του δυτικού καταναλωτικού προτύπου. Τέλος, η τρέχουσα γεωπολιτική κρίση εγγράφεται σαφώς στην αμφισβήτηση της εθνικής κυριαρχίας.

Σε όλες αυτές τις κρίσεις, η Δύση διαπίστωσε τα αρνητικά της υπερ-ελευθερίας. Η πανδημία απεκάλυψε την ανάγκη να διαθέτει κάθε κράτος όχι μόνον επαρκή αποθέματα από υγειονομικό υλικό, αλλά και την ικανότητα να το παράγει. Η ενεργειακή εξάρτηση από τη Ρωσία έδειξε πώς η στενά οικονομική λογική δημιουργεί σοβαρές γεωπολιτικές δεσμεύσεις.

Η ελεύθερη κυκλοφορία των πληροφοριών διευκολύνει τον κυβερνοπόλεμο και την παραπληροφόρηση. Η εκμετάλλευση της οικονομικής ελευθερίας από την Κίνα έφτιαξε έναν απειλητικό αντίπαλο. Τέλος, η οικονομική ανάπτυξη χωρίς γεωγραφικούς περιορισμούς οδήγησε σε έντονες ανισότητες. Οι πολιτικές συνέπειες απειλούν ακόμη και τις αναπτυξιακές προοπτικές τις οποίες υποτίθεται ότι υπηρετεί η οικονομική ελευθερία. Η ουκρανική κρίση συνιστά την καμπή η οποία ωθεί οριστικά τη Δύση και, γενικότερα, την Ανθρωπότητα προς την αναζήτηση σταθερότητας, προς τον περιορισμό της κυκλοφορίας. Τα σύνορα επανεδραιώνονται.

Έτσι ελπίζεται ότι θα αντιμετωπιστούν πολιτικο-οικονομικά προβλήματα, όπως οι ανισότητες· πολιτικο-κοινωνικά, όπως οι μεταναστεύσεις· πολιτικο-ιδεολογικά, όπως η παραπληροφόρηση ή οι ανατρεπτικές ιδεολογίες.

Στοιχεία διαχωρισμού διαφαίνονται ήδη. Τα προπαγανδιστικά media της Ρωσίας, RT και Sputnik, αποκλείστηκαν από τον επικοινωνιακό χώρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ο χρηματοπιστωτικός χώρος βαίνει προς διάσπαση. Ο χώρος του διαδικτύου είναι ήδη οροθετημένος από την Κίνα. Η Ευρώπη σπεύδει να αναδιαρθρώσει τα δίκτυα φυσικού αερίου. Η οικονομική και η ιδεολογική Γεωγραφία του κόσμου διασπάται σύμφωνα με γεωπολιτικές αναγκαιότητες, μετά από τη μακρά ενοποιητική περίοδο την οποία ενέπνευσαν οικονομιστικά ιδεολογήματα.

Ο Νεοφιλελευθερισμός και η Παγκοσμιοποίηση, κυρίαρχα χαρακτηριστικά, κλονίζονται. Η de facto αυτή αμφισβήτηση συνοδεύει μια νέα οργάνωση της Ανθρωπότητας. Η Γεωοικονομία παύει να είναι ο καθοριστικός παράγων· η Γεωπολιτική αποκτά αυξημένο ρόλο.Τείνουν να διαμορφωθούν μεγάλα περιφερειακά συστήματα με εσωτερική οικονομική συνοχή, διασυνδεδεμένα αμυντικά συστήματα, κλειστά δίκτυα πληροφόρησης και διαφέρουσες ιδεολογίες

Πώς θα είναι ο ανασυγκροτούμενος κόσμος; Εξαρτάται πώς θα κινηθεί το γεωπολιτικό εκκρεμές. Αν η μετακίνηση προς τη σταθερότητα δεν υπερ-αμφισβητήσει την ελευθερία και την κυκλοφορία, ενδέχεται να αμβλυνθούν οι καταστροφικές υπερβολές. Αν η κίνηση υπερβεί τα όρια, ελλοχεύουν μείζονες κίνδυνοι. Η ανεξέλεγκτη πορεία προς τη σταθερότητα, η άρνηση της κυκλοφορίας, συνεπάγεται βαρύτατες απειλές- ιδιαίτερα σε μιαν Ανθρωπότητα πυρηνικά εξοπλισμένη.

Ο Γεώργιος-Στυλιανός Πρεβελάκης είναι ομότιμος Καθηγητής Γεωπολιτικής, Πανεπιστήμιο της Σορβόννης (Paris 1) Μόνιμος Αντιπρόσωπος της Ελλάδας στον ΟΟΣΑ

 Το άρθρο δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή της Κυριακής 

Η ιστορία της Ευρωπαϊκής Ενοποίησης είναι σε μεγάλο βαθμό μια ιστορία ηγετικών φυσιογνωμιών. Από τον Αντενάουερ και τον Ντε Γκωλ (αν και ο τελευταίος έμεινε στην ιστορία και το ηχηρό όχι στην συμπερίληψη της Μεγάλης Βρετανίας στην ΕΕ), μέχρι τον Σμιτ, τον Κολ και τον Μιτεράν, αλλά και τον Μισέλ Ροκάρ και με έναν τρόπο την ίδια τη Μάργκαρετ Θάτσερ (στον τρόπο τουλάχιστον που διαπραγματεύτηκε την «ειδική σχέση» της Βρετανίας με την ΕΕ) τα παραδείγματα είναι αρκετά.

Αντίστοιχα, θα μπορούσε κανείς να υπογραμμίσει ότι στη δεκαετία του 1980 ότι ηγετικές προσωπικότητες του Ευρωπαϊκού Νότου όπως ο Ανδρέας Παπανδρέου ή ο Φελίπε Γονζάλεθ έπαιξαν αποφασιστικό ρόλο στο πώς διαμορφώθηκε ένα πρότυπο ευρωπαϊκών χρηματοδοτήσεων προς την περιφέρεια.

Ωστόσο, σταδιακά αυτό το μοτίβο έδειχνε να υποχωρεί. Όχι ότι δεν υπήρχαν ηγέτες στο ευρωπαϊκό τοπίο που ξεχώριζαν, ή σε κρίσιμες στιγμές μπορούσαν να έχουν το δικό τους στίγμα, ωστόσο δεν ήταν τόσο έντονο αυτό το στοιχείο. Ωστόσο, ήταν ταυτόχρονα μια περίοδος που το «ευρωπαϊκό οικοδόμημα» φαινόταν να προχωράει, με την εισαγωγή του ευρώ και τους θεσμούς που το συνόδευσαν παράλληλα με τη θεσμική πορεία που οδήγησε στη Συνθήκη της Λισαβόνας. Βέβαια στη διαδρομή, το πρόβλημα νομιμοποίησης αναδεικνυόταν στη διαπίστωση ότι οι ευρωπαϊκές κοινωνίες δεν ήταν ακριβώς πεισμένες για την ενοποίηση, όπως φάνηκε και στην απόρριψη του «Ευρωσυντάγματος». 

Η Μέρκελ ως παράδειγμα ηγεσίας σε μια εποχή χωρίς ηγέτες

Η Άνγκελα Μέρκελ κατάφερε σταδιακά να αποκτήσει τη θέση μιας ηγετικής φυσιογνωμίας. Βεβαίως κατά τρόπο ανάλογο με τον ρόλο της εντός Γερμανίας, αυτό δεν το έκανε τόσο στη βάση των τολμηρών πρωτοβουλιών ή του οράματος που δοκίμασε να κάνει πράξη, όσο στη βάση της ικανότητάς της να διαχειρίζεται το υπάρχον και να διαμορφώνει μια ορισμένη συναίνεση γύρω από αυτό.

Η μακρά θητεία της συνέπεσε με μια περίοδο μεγάλων προκλήσεων κρίσεων στον κόσμο, από την οικονομική κρίση του 2008 μέχρι την πανδημία, αλλά και στο εσωτερικό της ΕΕ με την κρίση του ευρώ και τις μεγάλες και παρατεταμένες κοινωνικές εκρήξεις σε χώρες όπως η Ελλάδα.

Εκεί η Μέρκελ ανέδειξε μια εκδοχή ηγεσίας της Ευρώπης που ήταν μάλλον διαφορετική από τις προηγούμενες. Πλέον το επίδικο ζήτημα δεν ήταν το προχώρημα της ΕΕ ή το «ξεμπλοκάρισμα» κάποιου κομβικού ζητήματος, όπως π.χ. το κοινό νόμισμα, αλλά μια «διαχείριση της κρίσης», ένα συνεχές damage control με βασικό σκοπό να μην αποδιαρθρώθει η Ένωση, να μην υποχρεωθεί χώρα σε έξοδο, να μην διακυβευτεί το κοινό νόμισμα.

Σε αυτό το επίπεδο, η Μέρκελ μπορούσε να επιδείξει έναν ηγετικό ρόλο στην Ευρώπη, συνεπικουρούμενη από ανθρώπους-κλειδιά όπως π.χ. τον Μάριο Ντράγκι ως επικεφαλής της ΕΚΤ και την προσπάθεια να περάσει η ευρωπαϊκή εκδοχή ποσοτικής χαλάρωσης  και να σωθεί το ευρώ “whatever it takes”. Όμως, την ίδια στιγμή δεν μπόρεσε να χαράξει έναν δρόμο άλλο από τα μνημόνια και τις παραμέτρους τους που τελικά ούτε την κοινωνική κρίση απέτρεπαν ούτε την ακόμη πιο βαθιά ύφεση.

Αντίστοιχη ικανότητα στη διαχείριση της κρίσης έδειξε και σε κρίσιμες στιγμές στο μεταναστευτικό και προσφυγικό όταν τουλάχιστον για ένα διάστημα θα καταφέρει να αποτρέψει τις φωνές που ζητούσαν κλείσιμο όλων των διαδρόμων για τους πρόσφυγες από τη Συρία πριν περάσει ο εκβιασμός των χωρών που ήθελαν πιο σκληρή πολιτική και «κλειστά σύνορα».

Και μπορεί ο Μπαράκ Ομπάμα να την είχε χρίσει περίπου διάδοχό του στον ρόλο του θεματοφύλακα των αξιών της Δύσης έναντι του Ντόναλντ Τραμπ, εντούτοις ως προς το ίδιο το ευρωπαϊκό οικοδόμημα, η μακρά θητεία της μάλλον θα χαρακτηριστεί από στασιμότητα, αφού επί της ουσίας όλα τα κρίσιμα ερωτήματα για την αρχιτεκτονική της Ευρώπης μετά τη Συνθήκη της Λισαβόνας παραμένουν ανοιχτά, από το ενδημικό δημοκρατικό έλλειμμα, έως όλα τα ζητήματα που αφορούν την ίδια τη φυσιογνωμία της οικονομικής διάστασης της Ένωσης και σε ποιο βαθμό δεν μένει απλώς μια κοινή αγορά με κοινό νόμισμα για αρκετά κράτη μέλη. Δεν είναι τυχαίο ότι η συζήτηση για τα «μεγάλα ερωτήματα» ανακοινώνεται στην έναρξη κάθε πενταετούς κύκλους θητείας των ευρωπαϊκών οργάνων και μετά απλώς δεν γίνεται τίποτα. 

Ένα ευρωπαϊκό τοπίο που δεν παράγει εύκολα ηγέτες

Η αποχώρηση της Μέρκελ δείχνει να αφήνει ένα ορισμένο κενό.

Ο Όλαφ Σολτς μπορεί να αποπνέει μια διαχειριστική ικανότητα στο εσωτερικό της Γερμανίας και να κατάφερε να ξαναστήσει το κόμμα του στα πόδια του αλλά δεν αποπνέει την αίσθηση ενός «ευρωπαίου ηγέτη».

Ο Εμανουελ Μακρόν, με τη χαρακτηριστικά γαλλική ρητορική του και την τάση προς ομιλίες με οραματικό περιεχόμενο, αλλά και την υπογράμμιση ότι η Γαλλία είναι μια μεγάλη δύναμη με πυρηνικό οπλοστάσιο και άποψη για τον κόσμο, δείχνει να θέλει να διεκδικήσει αυτόν τον ρόλο, προσπαθώντας σε διάφορες στιγμές να ξαναστήσει τον «γαλλογερμανικό άξονα», όμως, το ίδιο το όραμα και οι προτάσεις του για την Ευρώπη μάλλον από δημιουργική ασάφεια χαρακτηρίζονται, πέραν του γεγονότος ότι στον βραχύ χρόνο έχει να αντιμετωπίσει τις προεδρικές εκλογές.

Ο Μάριο Ντράγκι είναι πρωθυπουργός μιας Ιταλία που έχει να αντιμετωπίσει σοβαρά οικονομικά προβλήματα και έναν μάλλον αντιφατικό κυβερνητικό συνασπισμό, οπότε μάλλον δύσκολα μπορεί να παίξει ηγετικό ρόλο.

Η Βρετανία δεν είναι πια μέλος της ΕΕ και ακόμη και στις μέρες του Τόνι Μπλερ πάντα ήταν σε μια ορισμένη «απόσταση».

Από την άλλη, εάν κοιτάξει κανείς το ευρωπαϊκό τοπίο θα δει ότι υπάρχουν διάφοροι πολιτικοί που ξεχωρίζουν για την ικανότητά τους να παραμένουν στην εξουσία και να μπορούν να διαχειρίζονται τις δυσκολίες της κυβερνητικής διαχείρισης, το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο πολιτικά χαλκέντερος πρωθυπουργός της Ολλανδίας Μάρκ Ρούτε, όχι όμως για το όραμά τους.

Αυτό έχει να κάνει και με τον τρόπο που αναδεικνύονται πολιτικοί σήμερα στην Ευρώπη. Ένας πολιτικός όπως ο Βίλι Μπραντ για παράδειγμα μπορούσε να πατάει πάνω σε μια εμπειρία που ξεκινούσε από τον αντιφασιστικό αγώνα και περνούσε μέσα από τεράστιες ιστορικές περιπέτειες όπως η Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος και η μεταπολεμική ανασυγκρότηση.

Αντίθετα, οι σύγχρονοι πολιτικοί στην Ευρώπη αναδεικνύονται περισσότερο από πιο «προστατευμένες» διαδρομές και από τις «περιστρεφόμενες» θύρες μεταξύ κράτους, επιχειρηματικότητας και πολιτικής, ενώ είναι και εξαιρετικά εξοικειωμένοι με την αντίληψη της πολιτικής ως επικοινωνίας, με όλους τους περιορισμούς που αυτό συνεπάγεται. Δεν είναι τυχαίο ότι πια στην Ευρώπη δεν παρατηρείς πια το κάποτε διαδεδομένο είδος του «διανοούμενου – πολιτικού», ενώ σε άλλους πόλους του διεθνούς συστήματος αυτό εξακολουθεί να θεωρείται στοιχείο της ηγεσίας (η Κίνα είναι ένα τέτοιο παράδειγμα όπως δείχνει η φιγούρα του Σι Τζινπίνγκ). 

Για να υπάρχουν ηγέτες πρέπει να υπάρχουν και ηγέτιδες χώρες

Ίσως το πρόβλημα βρίσκεται στην στον τρόπο που δεν υπάρχει σήμερα κάποια χώρα ή κάποιος συνασπισμός χωρών που να θέλει όντως να πάει σε μια κατεύθυνση την Ευρώπη. Η αντιπαράθεση για το Ταμείο Ανάκαμψης ήταν έτσι πολύ χαρακτηριστική για το πώς για αρκετές χώρες η ΕΕ είναι τελικά μια κοινή αγορά, ένα κοινό νόμισμα και κοινές πολιτικές σε συγκεκριμένους τομείς αλλά όχι ένας χώρος που στηρίζεται στην αλληλεγγύη και στην κοινή αντιμετώπιση κοινών κινδύνων.

Το πρόβλημα είναι επίσης ότι ακόμη και χώρες που έχουν διεκδικήσει ηγετικό ρόλο ή τον κατέχουν αντικειμενικά λόγω του μεγέθους τους, αδυνατούν να τον ασκήσουν πραγματικά.

Η Γαλλία για παράδειγμα μπορεί να διεκδικεί το χαρακτήρα μεγάλης δύναμης αλλά σε μικρό βαθμό έχει ρίξει το βάρος της προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση όταν έρχεται η ώρα των αποφάσεων για το μέλλον της ΕΕ. Για παράδειγμα ουδέποτε ύψωσε κάποιο ανάστημα απέναντι σε πλευρές της ενδημικής πολιτικής λιτότητας που συνεπάγεται η νομισματική και δημοσιονομική αρχιτεκτονική του ευρώ.

Αντίστοιχα, η Γερμανία μπορεί να είναι ο εκ των πραγμάτων ηγεμών του ευρωπαϊκού οικοδομήματος, αλλά στην πράξη είναι ένας μάλλον απρόθυμος ηγεμών. Γιατί μπορεί η ίδια να επωφελείται σημαντικά και από την κοινή αγορά και από το κοινό νόμισμα (αφού της δίνουν «συγκριτικό πλεονέκτημα) ή από τη διεύρυνση παλαιότερα (εφόσον αντιμετώπιζε ορισμένες από τις «χώρες της διεύρυνσης» ως δυνητική οικονομική ενδοχώρα), όμως την ίδια στιγμή δεν θέλει να αναλάβει το κόστος της πραγματικής σύγκλισης στην ΕΕ.

Ακόμη και σήμερα παραμένει αιτία αναθέματος στην γερμανική πολιτική η «μεταβιβαστική ένωση» (δηλαδή η πραγματική αναδιανομή εντός της ΕΕ) ή η «αμοιβαιοποίηση του χρέους» (δηλαδή ένας σταθερός δανεισμός της ίδιας της ΕΕ). 

Η κρίση του ευρωπαϊκού οράματος

Η κρίση ηγεσίας στην ΕΕ, με μορφή εμφάνισης την απουσία ηγετικών φυσιογνωμιών, αποτυπώνει στην πραγματικότητα μια βαθύτερη κρίση της ίδιας της διαδικασίας της ευρωπαϊκής ενοποίησης.

Τα όρια μιας νομισματικής και δημοσιονομική ενοποίησης, ουσιαστικά ενός κοινού «ατσάλινου κλειδιού» λιτότητας φάνηκε εδώ και αρκετά χρόνια όταν η ΕΕ βρέθηκε αθωράκιστη απέναντι στην μεγάλη οικονομική κρίση. Το ερώτημα του εάν υπάρχει μια ιδιαίτερη ευρωπαϊκή εκδοχή κράτους δικαίου και δικαιωμάτων απαντήθηκε μάλλον αρνητικά όταν η ακροδεξιά πέρασε τη δική της ατζέντα για το μεταναστευτικό. Και το ερώτημα μιας ευρωπαϊκής δημοκρατίας, ενός «ευρωπαϊκού δήμου» προσκρούει πάντα στο γεγονός ότι οι κρίσιμες αποφάσεις λαμβάνονται μέσω διαπραγμάτευσης κρατών.

Η Ευρώπη δεν έχει μπορέσει να αποδείξει ότι αποτελεί έναν πραγματικό διαφορετικό πόλο, ή έστω μια εναλλακτική εκδοχή της «Δύσης» απέναντι στις ΗΠΑ. Δεν έχει μπορέσει να αρθρώσει ένα εναλλακτικό οικονομικό υπόδειγμα με μεγαλύτερη δυναμική (αντιθέτως σε διάφορες στιγμές η ΕΕ ήταν ο «μεγάλος ασθενής» της παγκόσμιας οικονομίας). Δεν έχει αρθρώσει μια εναλλακτική απέναντι στον «Νέο Ψυχρό Πόλεμο» ούτε έχει συζητήσει ουσιαστικά το γιατί έχει γίνει τμήμα του. Ούτε βέβαια, έχει μπορέσει να προτείνει αλλά και να εγγυηθεί στην πράξη έναν διαφορετικό τρόπο αντιμετώπισης των γεωπολιτικών κρίσεων (σε μεγάλο βαθμό και γιατί δεν έχει κοινή θέση).

Σε ένα τέτοιο τοπίο, αναμενόμενο είναι να μην μπορούν να βρεθούν εύκολα ηγέτες…

Παναγιώτης Σωτήρης /in.gr 

 Ανάλυση του πρακτορείου Bloomberg για την στρατηγική του Γάλλου προέδρου “Η Ευρώπη πρώτα”

Την ενόχληση αξιωματούχων και διπλωματών στην Ευρώπη έχει προκαλέσει ο Γάλλος πρόεδρος και η στρατηγική του που θέλει συσπείρωση και ευρωπαϊκή ανεξαρτησία.

Η στρατηγική «Η Ευρώπη πρώτα» του Εμανουέλ Μακρόν στοχεύει να απογαλακτίσει την ΕΕ από την Ουάσινγκτον αναφορικά με άμυνα και τις ευαίσθητες τεχνολογίες, ωστόσο, όπως αναφέρει το πρακτορείο Bloomberg το «δόγμα» αυτό του Γάλλου προέδρου έχει προκαλέσει ανησυχία σε πολλά κράτη μέλη της ΕΕ ενώ παράλληλα θέτει εμπόδια στις προσπάθειες της Δύσης να σφυρηλατήσουν μια ενιαία απάντηση απέναντι στην Κίνα.

Μετά την ανακοίνωση της τριμερούς συμφωνίας AUKUS που άφησε τη Γαλλία «στην απέξω», η στάση του Μακρόν έγινε πιο ορατή.

Υπενθυμίζεται ότι η συμφωνία AUKUS συνοδεύτηκε από την ακύρωση ενός σημαντικού συμβολαίου για την προμήθεια γαλλικών υποβρυχίων από την Αυστραλία, γεγονός που προκάλεσε την έντονη αντίδραση της Γαλλίας με αποτέλεσμα να ανακαλέσει για διαβουλεύσεις τους πρέσβεις της από την Ουάσινγκτον και την Καμπέρα. Ο Μακρόν μεταά την επικοινωνία του με τον Αμερικανό πρόεδρο έριξε τους τόνους και αναμένεται μια κρίσιμη συνάντησή του με εμπορικούς αξιωματούχους των ΗΠΑ.

Παράλληλα, σύμφωνα με διπλωμάτες που επικαλείται το Bloomberg, οι Γάλλοι μπλόκαραν επίσης τις προσπάθειες εκσυγχρονισμού του ΝΑΤΟ και με τη στάση τους δίχασαν τους αξιωματούχους στην κορυφή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

Γιατί υπάρχει ανησυχία

Η ανατολική Ευρώπη αντιδρά περισσότερο στην προσέγγιση του Μακρόν. Κι αυτό γιατί πολλές χώρες της περιοχής βλέπουν τις ΗΠΑ ως ασπίδα ενάντια στην πιθανή ρωσική επιθετικότητα ενώ παράλληλα δείχνουν λίγη πίστη στους Γάλλους  θεωρώντας ότι η Γαλλία ενεργεί μόνο για τα δικά της συμφέροντα, όπως εξήγησε αξιωματούχος στο πρακτορείο.

Οι αντιδράσεις στα σχέδια του Μακρόν δεν είναι όμως μόνο «ανατολικές» καθώς υπάρχει ανησυχία και στις χώρες της δυτικής Ευρώπης. Σε αυτή την πλευρά, σύμφωνα με αξιωματούχους, πιστεύουν ότι ο Μακρόν «τραβάει» πολύ μακριά τις προσπάθειές του να αποκόψει τις ΗΠΑ.

«Οι Ευρωπαίοι πρέπει να σταματήσουν να είναι αφελείς», δήλωσε ο Μακρόν την Τρίτη, κατά την υπογραφή της νέας αμυντικής συμφωνίας με τη χώρα μας. «Πρέπει να αντιδράσουμε και να δείξουμε ότι έχουμε τη δύναμη και την ικανότητα να υπερασπιστούμε τον εαυτό μας», είπε.

Αξιωματούχος των Ηλυσίων δήλωσε, ωστόσο, ότι ο Γάλλος πρόεδρος δεν έχει καμία επιθυμία να ανταγωνιστεί τις ΗΠΑ. Πρόσθεσε επίσης η Γαλλία έχει τη δημόσια υποστήριξη για την ανεξαρτησία της ΕΕ.

Το Συμβούλιο Εμπορίου και Τεχνολογίας και ο δάκτυλος Μπρετόν

Στο μεταξύ την Τετάρτη συνεδριάζει το Συμβούλιο Εμπορίου και Τεχνολογίας στο Πίτσμπουργκ, με τον υπουργό Εξωτερικών των ΗΠΑ Άντονι Μπλίνκεν, την υπουργό Εμπορίου Τζίνα Ραϊμόντο και την εμπορική εκπρόσωπο Κάθριν Τάι.

Όπως αναφέρει το Bloomberg και τα προσχέδια που επικαλείται πως είδε, η Γαλλία έπεισε την ΕΕ να βγάλει κάποια κομμάτια από την κοινή δήλωση, περικόπτοντας τις αναφορές στη συνεργασία σχετικά με τις προμήθειες ημιαγωγών πέραν του βραχυπρόθεσμου, ενώ πίεσε επίσης για να αφαιρεθούν οι αναφορές σε «αμοιβαίες εξαρτήσεις».

Σύμφωνα με το πρακτορείο, ουσιαστικοί διχασμοί ζυμώνονται εδώ και αρκετό καιρό και το ζήτημα γύρω από το οποίο εστιάζονται είναι πόσο μπορεί η ΕΕ πρέπει να επιτρέψει στις ΗΠΑ την ενσωμάτωση των αλυσίδων εφοδιασμού και των αμυντικών διατάξεων και πόσο μακριά πρέπει να φτάσει για να αναπτύξει τις δικές της δυνατότητες.

Σε ιδιωτικές συζητήσεις των επιτρόπων, ο επίτροπος Εσωτερικής Αγοράς Τιερί Μπρετόν πίεσε να αποκλειστούν ή να περιοριστούν οι εταιρείες εκτός ΕΕ από βιομηχανικές συμμαχίες για ημιαγωγούς, cloud computing και ευρωπαϊκή χρηματοδότηση για την άμυνα.

 Για τη Γαλλία και το Μπρετόν, η Ευρώπη πρέπει να κάνει περισσότερα για να υπερασπιστεί τις δικές της βιομηχανίες και να θέσει τους όρους και τις προϋποθέσεις για τον ανταγωνισμό. Όταν πρόκειται για θέματα όπως η ασφάλεια των αλυσίδων εφοδιασμού, ο Μπρετόν βλέπει μικρή διαφορά μεταξύ των ΗΠΑ και της Κίνας, είπε ένας από τους αξιωματούχους στο Bloomberg. Αυτό το επιχείρημα έλαβε βάρος όταν οι ΗΠΑ απέκλεισαν τις κρίσιμες εξαγωγές κατά τη διάρκεια της προσπάθειας να προμηθευτούν τα εμβόλια νωρίτερα φέτος.

Έπειτα ο Μπρετόν κάλεσε την περασμένη εβδομάδα για «παύση και επαναφορά» στις σχέσεις ΕΕ-ΗΠΑ, προκαλώντας ενόχληση σε πολλούς διπλωμάτες και αξιωματούχους της ΕΕ που θέλουν να δημιουργήσουν στενότερους δεσμούς με τις ΗΠΑ.

Οι αντιθέσεις στον κόλπο της ΕΕ

Στο Πίτσμπουργκ, ωστόσο, η ΕΕ θα εκπροσωπηθεί από τον επικεφαλής εμπορίου Βάλντις Ντομπρόβσκις, ο οποίος υποστηρίζει τις ανοικτές αγορές, και την αντιπρόεδρο της Κομισιόν Μαργκρέτε Βεστάγκερ. Και οι δύο υποστηρίζουν τη διατλαντική συνεργασία για τη διαμόρφωση των παγκόσμιων προτύπων, αντί να περιορίζουν την ενιαία αγορά της ΕΕ. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο οι Γάλλοι είναι τόσο αποφασισμένοι να επιβάλλουν όρια στην αρμοδιότητά τους, δήλωσαν αρκετοί αξιωματούχοι.

Ένας άλλο λόγος που παρεμποδίζονται οι προσπάθειες για τη δημιουργία κοινού τόπου είναι οι προσωπικές αντιπαλότητες και οι ανταγωνιστικές φιλοδοξίες των ανώτερων αξιωματούχων στις Βρυξέλλες. Η πρόεδρος της Κομισιόν Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν προκάλεσε κάποιο εκνευρισμό με τηλεοπτική της συνέντευξη στην οποία ζητούσε εξηγήσεις από τις ΗΠΑ σχετικά με τη μεταχείριση της Γαλλίας για τη συμφωνία AUKUS συμβόλαιο, αναφέρει το Bloomberg, προσθέτοντας ότι είχε ενοχλήσει και άλλους όταν γνωστοποίησε μία σύνοδος για την άμυνα της ΕΕ τον Μάρτιο, κάτι που υποτίθεται ότι ανήκει στην αρμοδιότητα του πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Σαρλ Μισέλ. Τα κράτη μέλη δεν είχαν ιδέα ότι ερχόταν η ανακοίνωση ερχόταν, δήλωσαν αξιωματούχοι.

Οι 27 ηγέτες θα κληθούν να καταλήξουν σε συμφωνία σχετικά με τη στρατηγική για την ασφάλεια μόλις ένα μήνα πριν από τις γαλλικές προεδρικές εκλογές και τυχόν «ατυχήματα» θα μπορούσαν να βλάψουν τις προσπάθειες του Μακρόν να αποκρούσει την πρόκληση της Μαρίν Λεπέν.

naftemporiki.gr