Ένας ορνιθολόγος άκουσε μέσα στο δάσος ένα παράξενο κάλεσμα που δεν αναγνώριζε. Η ανακάλυψη ενός άγνωστου μέχρι τότε πουλιού έγινε η αρχή μιας από τις πιο όμορφες ιστορίες προστασίας της φύσης.

Όλα άρχισαν από έναν ήχο που κανείς δεν αναγνώριζε. Το 1997, ο Αμερικανός ορνιθολόγος Robert Ridgely βρισκόταν με συναδέλφους του σε μια απομακρυσμένη περιοχή του νοτιοανατολικού Ισημερινού, κοντά στα σύνορα με το Περού. Περπατούσαν μέσα σε ένα πυκνό, υγρό δάσος στις ανατολικές πλαγιές των Άνδεων, όταν άκουσαν ένα παράξενο κάλεσμα.

Για έναν άνθρωπο που είχε περάσει μεγάλο μέρος της ζωής του ακούγοντας και αναγνωρίζοντας πουλιά, το γεγονός ότι δεν μπορούσε να αναγνωρίσει τον ήχο ήταν από μόνο του συναρπαστικό. Κάπου μέσα στην πυκνή βλάστηση υπήρχε ένα πουλί που δεν έμοιαζε με κανένα από όσα γνώριζαν.

Και τελικά το είδαν. Ήταν ένα σχετικά μεγάλο, παράξενο πουλί που ζούσε κυρίως στο έδαφος, με μακριά πόδια, στρογγυλό σώμα και ένα χαρακτηριστικό μαύρο «μουστάκι» στο πρόσωπο. Η επιστήμη δεν το είχε ακόμη καταγράψει.

Το ονόμασαν Jocotoco antpitta, «jocotoco» από τον χαρακτηριστικό ήχο του καλέσματός του. Κανείς τότε δεν μπορούσε να φανταστεί ότι αυτό το μικρό πουλί θα άλλαζε πολλά στον κατάλογο των ορνιθολογικών ειδών.

Ένα πουλί που κινδύνευε πριν ακόμη το γνωρίσουμε

Η χαρά της ανακάλυψης συνοδεύτηκε σχεδόν αμέσως από μια δυσάρεστη διαπίστωση. Το Jocotoco ζούσε σε εξαιρετικά περιορισμένη περιοχή του ορεινού δάσους. Και το δάσος αυτό βρισκόταν ήδη υπό πίεση από την αποψίλωση, την κτηνοτροφία και τη μετατροπή της γης. Ένα είδος που μόλις είχε γίνει γνωστό στην επιστήμη θα μπορούσε, θεωρητικά, να εξαφανιστεί προτού προλάβουμε καλά καλά να το γνωρίσουμε.

Ο Ridgely και μια μικρή ομάδα ανθρώπων αποφάσισαν τότε ότι η επιστημονική καταγραφή δεν ήταν αρκετή. Έπρεπε να προστατευθεί ο τόπος όπου ζούσε.

Έτσι, το 1998 δημιουργήθηκε στον Ισημερινό το Ίδρυμα Jocotoco, με έναν αρχικό, πολύ συγκεκριμένο σκοπό: να αγοράσει και να προστατεύσει το δάσος γύρω από την περιοχή όπου είχε ανακαλυφθεί το πουλί. Δημιουργήθηκε το πρώτο καταφύγιο. Και από εκεί άρχισε κάτι πολύ μεγαλύτερο.

Σώζοντας ένα πουλί, σώζεις πολύ περισσότερα

Η προστασία της φύσης έχει ένα παράξενο χαρακτηριστικό. Προσπαθείς να σώσεις ένα είδος και τελικά ανακαλύπτεις ότι για να το σώσεις πρέπει να προστατεύσεις ολόκληρο τον κόσμο μέσα στον οποίο ζει.

Το δάσος. Τα φυτά. Τα έντομα. Τα νερά.Τα υπόλοιπα πουλιά και ζώα. Τους διαδρόμους μέσα από τους οποίους μετακινούνται. Αυτό ακριβώς συνέβη και με το Jocotoco.

Από το πρώτο καταφύγιο, η προσπάθεια επεκτάθηκε σταδιακά σε άλλες περιοχές του Ισημερινού που φιλοξενούν σπάνια και απειλούμενα είδη. Σήμερα το δίκτυο του ιδρύματος περιλαμβάνει 19 προστατευόμενες περιοχές σε διαφορετικά οικοσυστήματα της χώρας — από τα δάση των Άνδεων μέχρι τις ξηρές περιοχές και τα τροπικά δάση του Αμαζονίου.

Σε αυτές έχουν καταγραφεί περισσότερα από 1.350 είδη πουλιών, μαζί με εκατοντάδες άλλα είδη ζώων και φυτών. Και όλα ξεκίνησαν από εκείνον τον άγνωστο ήχο.

Η φύση έχει ακόμη μυστικά

Η ιστορία έχει και κάτι ακόμη γοητευτικό. Μας υπενθυμίζει πόσο λίγο γνωρίζουμε ακόμη τον πλανήτη στον οποίο ζούμε. Στα τέλη του 20ού αιώνα — όχι στην εποχή του Δαρβίνου, αλλά το 1997 — ένα μεγάλο και χαρακτηριστικό πουλί μπορούσε ακόμη να ζει στα δάση των Άνδεων χωρίς να έχει καταγραφεί επιστημονικά.

Και ακόμη και σήμερα νέα είδη εξακολουθούν να ανακαλύπτονται. Κάποια μπορεί να βρίσκονται σε ένα μικρό δάσος, σε μια σπηλιά, στον βυθό της θάλασσας ή σε μια περιοχή όπου ο άνθρωπος δεν έχει ακόμη κοιτάξει αρκετά προσεκτικά. Το δύσκολο είναι ότι πολλές φορές η ανακάλυψη και η απειλή φθάνουν σχεδόν ταυτόχρονα. Ανακαλύπτουμε ένα είδος την ίδια στιγμή που ο βιότοπός του αρχίζει να εξαφανίζεται.

Μια σπάνια καλή ιστορία για το περιβάλλον

Συνήθως οι ειδήσεις για τη φύση συνοδεύονται από αριθμούς απωλειών. Τόσα στρέμματα κάηκαν. Τόσα είδη κινδυνεύουν.Τόσο ανέβηκε η θερμοκρασία. Τόσο μειώθηκε ένας πληθυσμός. Η ιστορία του Jocotoco ακολουθεί την αντίθετη διαδρομή. Ένας άνθρωπος άκουσε. Κάποιοι άλλοι ενδιαφέρθηκαν. Αγόρασαν ένα μικρό κομμάτι δάσους.

Και από εκείνο το μικρό κομμάτι δημιουργήθηκε ένα δίκτυο προστασίας που σήμερα καλύπτει δεκάδες χιλιάδες εκτάρια και προσφέρει καταφύγιο σε έναν εκπληκτικό πλούτο ζωής. Ίσως τελικά αυτή να είναι και η ωραιότερη πλευρά της ιστορίας.

Το Jocotoco δεν σώθηκε μόνο του. Σώζοντας το Jocotoco, σώθηκαν μαζί του χιλιάδες άλλα πλάσματα που κανείς δεν είχε βάλει αρχικά στο σχέδιο.

Και όλα επειδή, πριν από σχεδόν τριάντα χρόνια, μέσα σε ένα δάσος του Ισημερινού, κάποιος είχε την περιέργεια να σταματήσει και να ακούσει.