Μαρία Ευθυμίου: Η Ιστορία δεν είναι εκεί για να μας χαϊδεύει

Τον Κολοκοτρώνη τον αποκάλεσε «καπετάν-λαφύρα» και άναψε ξανά φωτιές και έντονες διαμάχες στα κοινωνικά δίκτυα.

Αλλά δεν είναι η πρώτη φορά που η Μαρία Ευθυμίου ενοχλεί. Ίσως επειδή επιμένει σε κάτι που δεν μας είναι πάντοτε ευχάριστο: η Ιστορία δεν γράφεται για να προστατεύει τους εθνικούς μας μύθους ούτε η εκπαίδευση για να επιβεβαιώνει τις προσδοκίες μας.

Η Μαρία Ευθυμίου έχει ένα σπάνιο για την εποχή μας χαρακτηριστικό: μιλά χωρίς να φαίνεται να υπολογίζει ιδιαίτερα αν αυτό που θα πει θα είναι δημοφιλές.

Αυτές τις ημέρες βρέθηκε και πάλι στο επίκεντρο μιας έντονης συζήτησης, με αφορμή αναφορά της στον Κολοκοτρώνη. Η ιστορικός είπε ότι κατά την περίοδο της Επανάστασης ο Κολοκοτρώνης είχε το παρατσούκλι «καπετάν-λαφύρας», προκαλώντας αντιδράσεις. Ο ιστορικός και συγγραφέας Μελέτης Μελετόπουλος αμφισβήτησε δημοσίως την ιστορική τεκμηρίωση του χαρακτηρισμού. (Ο χαρακτηρισμός αμφισβητήθηκε ως προς την ιστορική του τεκμηρίωση. Και καλώς αμφισβητήθηκε, εφόσον υπάρχουν αντιρρήσεις. Αυτό ακριβώς είναι η ιστορική επιστήμη: ισχυρισμός, πηγή, αντίλογος, έλεγχος. Άλλο όμως η επιστημονική διαφωνία και άλλο η οργή επειδή κάποιος τόλμησε να αγγίξει μια εθνική εικόνα.)

Το ενδιαφέρον ωστόσο  εντοπίζεται αλλού. Στην Ελλάδα έχουμε μια περίεργη σχέση με την Ιστορία. Συχνά δεν θέλουμε να την ερευνούμε αλλά να μας καθησυχάζει. Οι μεγάλες προσωπικότητες του παρελθόντος μετατρέπονται εύκολα σε εθνικές εικόνες που δεν επιτρέπεται να αγγίξει κανείς. Ο ιστορικός όμως δεν είναι αγιογράφος. Και η Μαρία Ευθυμίου δεν υπήρξε ποτέ αγιογράφος.

Μια πανεπιστημιακός που έβγαλε την Ιστορία από τα αμφιθέατρα

Ομότιμη καθηγήτρια Ιστορίας του ΕΚΠΑ σήμερα, με σπουδές στην Αθήνα και στη Σορβόννη, η Ευθυμίου δίδαξε επί δεκαετίες στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Παράλληλα, από το 2006 – τότε που η χώρα “ευημερούσε” και ερχόταν από τους ομολογουμένως επιτυχημένους Ολυμπιακούς Αγώνες –  ξεκίνησε ένα μάλλον ασυνήθιστο εγχείρημα για Έλληνα πανεπιστημιακό: δωρεάν κύκλους μαθημάτων Ιστορίας για το ευρύ κοινό, ταξιδεύοντας ανά την Ελλάδα και προσελκύοντας ένα κοινό διψασμένο για γνώση.

Πράγματι, χιλιάδες άνθρωποι που δεν επρόκειτο ποτέ να καθίσουν σε ένα πανεπιστημιακό αμφιθέατρο βρέθηκαν να την ακούν επί ώρες να μιλά για την Παγκόσμια και την Ελληνική Ιστορία. Και ίσως εκεί βρίσκεται ένα μεγάλο μέρος της γοητείας της. Η Ευθυμίου δεν χρησιμοποιεί την Ιστορία ως αποθήκη ημερομηνιών. Την αντιμετωπίζει ως έναν τρόπο να καταλάβουμε γιατί είμαστε σήμερα αυτοί που είμαστε. Γι’ αυτό και συχνά, όταν μιλά για το παρελθόν, καταλήγει να μιλά για το παρόν.

Τα 19άρια και τα 20άρια μιας χώρας που δεν θέλει να ακούει «όχι»

Εξαιρετικά ενδιαφέρουσες είναι οι παρατηρήσεις της για τη σημερινή ελληνική εκπαίδευση, θέσεις που επανέβαλε στην εκπομπή Συνθέσεις στο ΕΡΤnews με τον Μάκη Προβατά.

Η Ευθυμίου έχει σταθεί στο παράδοξο μιας χώρας όπου οι εξαιρετικά υψηλοί βαθμοί είναι η νέα ή και λίγο παλιά κανονικότητα, την ώρα που οι επιδόσεις των Ελλήνων μαθητών στις διεθνείς αξιολογήσεις συχνά παραμένουν χαμηλές. Έχει μιλήσει για «πληθωρισμό βαθμών», για 19άρια και 20άρια που μοιράζονται αφειδώς και για μια βαθύτερη αλλαγή στη σχέση οικογένειας, παιδιού και σχολείου.

Κάποτε ο μαθητής επέστρεφε στο σπίτι με έναν κακό βαθμό και είχε να εξηγήσει στους γονείς του γιατί δεν διάβασε. Σήμερα, πολύ συχνά, καλείται να εξηγήσει ο καθηγητής γιατί τόλμησε να βάλει τον κακό βαθμό. Και δεν είναι καθόλου αστείο. Γιατί πίσω από αυτή την αντιστροφή βρίσκεται μια ολόκληρη αντίληψη ανατροφής: το παιδί δεν πρέπει να στενοχωρηθεί, δεν πρέπει να αποτύχει, δεν πρέπει να αισθανθεί ότι υστερεί, δεν πρέπει να πιεστεί. Και ο γονιός δεν έχει παρά να επιτεθεί στον καθηγητή που δεν…

Μόνο που η εκπαίδευση χωρίς απαίτηση παύει κάποια στιγμή να είναι εκπαίδευση.

Η Ευθυμίου τοποθετεί απέναντι σε αυτή τη λογική μια παλιά και σήμερα σχεδόν παρεξηγημένη έννοια: την προσπάθεια. Η μάθηση μπορεί και πρέπει να είναι ευχάριστη, ιδιαίτερα στις μικρές ηλικίες. Αλλά μεγαλώνοντας ο άνθρωπος χρειάζεται να μάθει ότι η κατάκτηση της γνώσης απαιτεί και εργασία, επιμονή, αποτυχίες, διορθώσεις.

Από τον Κολοκοτρώνη στον σημερινό μαθητή

Τι σχέση μπορεί να έχει λοιπόν μια διαμάχη για τον Κολοκοτρώνη με τα 19άρια των ελληνικών σχολείων; Περισσότερη απ’ όση φαίνεται. Και στις δύο περιπτώσεις υπάρχει η δυσκολία μας να δεχθούμε κάτι που τραυματίζει την εικόνα που έχουμε κατασκευάσει.

Δεν θέλουμε τον ιστορικό που θα αμφισβητήσει τον ήρωα. Δεν θέλουμε τον καθηγητή που θα αμφισβητήσει την αριστεία του παιδιού μας. Δεν θέλουμε εύκολα την αξιολόγηση όταν το αποτέλεσμα δεν είναι αυτό που περιμέναμε. Προτιμούμε συχνά την επιβεβαίωση.

Και κάπου εδώ η Μαρία Ευθυμίου γίνεται περισσότερο από μια πανεπιστημιακό που αφηγείται Ιστορία. Γίνεται ένας ενοχλητικός καθρέφτης της σύγχρονης ελληνικής κοινωνίας που όμως μας λέει ότι δεν μπορούμε να συνεχίζουμε μέσα στη γκρίνια. Υπάρχουν και όμορφα, θετικά πράγματα που γίνονται. Ας τα αναγνωρίσουμε κι ας γίνουμε επικριτικοί εκεί που πρέπει.

Δεν χρειάζεται να συμφωνεί κανείς μαζί της σε όλα. Ούτε πρέπει. Η επιστημονική άποψη δεν είναι δόγμα και η θέση της για τον Κολοκοτρώνη μπορεί και οφείλει να ελέγχεται από άλλους ιστορικούς. Υπάρχει όμως τεράστια απόσταση ανάμεσα στην επιστημονική αντιπαράθεση και στην απαίτηση να μη λέγεται κάτι επειδή προσβάλλει τις αγαπημένες μας  βεβαιότητες.

Η Μαρία Ευθυμίου εξακολουθεί να συγκεντρώνει κόσμο στις ομιλίες της και, ταυτόχρονα, να προκαλεί  κάποιες μάλλον έντονες αντιδράσεις. Γιατί διαθέτει το ενοχλητικό χάρισμα του καλού δασκάλου: δεν μας λέει αυτό που θέλουμε να ακούσουμε. Και ίσως γι’ αυτό αξίζει να την ακούμε.