Η πρόσφατη οξεία κριτική στην άποψη της Δόμνας Μιχαηλίδου για το οικογενειακό ζήτημα δείχνει ότι η Ελλάδα δεν είναι έτοιμη να αντιμετωπίσει με ελευθερία και ευρύτητα τα τρέχοντα δημογραφικά διακυβεύματα.

Η χρήση του όρου “δημογραφία” υποβιβάζει μιαν ευρύτερη θεματική σε στατιστική διάσταση. Θα έπρεπε, αντιθέτως, το πληθυσμιακό θέμα να μας απασχολεί στις οικονομικές, κοινωνικές, πολιτικές, πολιτισμικές διαστάσεις του στις οποίες, αναπόφευκτα, προστίθεται το ζήτημα της ασφαλείας. Πληθυσμιακές ήταν οι ανατροπές που προκάλεσαν τη μετάβαση από την Αρχαιότητα στον Μεσαίωνα. Στην πληθυσμιακή σφαίρα ανήκουν, επίσης, οι μεγάλες επιδημίες που αποδεκάτισαν τον πληθυσμό της Ευρώπης. Όλες οι μεγάλες ιστορικές καμπές σχετίζονται με πληθυσμιακές ανακατατάξεις.

Σήμερα προσπαθούμε να προβλέψουμε το μέλλον με αναφορά στις οικονομικές, τις περιβαλλοντικές και τις τεχνολογικές εξελίξεις. Καθώς περιορίζουμε τη συζήτηση στον μικρό μας κόσμο των δυτικότροπων ελίτ, ξεχνούμε τον ιστορικό και γεωγραφικό όγκο του παγκοσμίου πληθυσμού.

Το δημογραφικό πρόβλημα της Ελλάδας προφανώς δεν αποσυνδέεται από το ευρύτερο αυτό πλαίσιο. Οι σχετικές παρατηρήσεις είναι διαχρονικές. Πώς θα ήταν, επί παραδείγματι, η σημερινή Ελλάδα χωρίς το 1,5 εκατομμύριο πρόσφυγες της Μικρασιατικής καταστροφής;

Θεωρούμε την Ελλάδα έναν κλειστό χώρο με αποκλειστικά γηγενείς Έλληνες; Αυτός ο αναπόφευκτα γηρασμένος πληθυσμός, εξυπηρετούμενος από μελλοντικά ρομπότ, πώς θα μπορέσει να καινοτομεί ώστε να προσαρμόζεται στον συνεχώς μεταβαλλόμενο κόσμο; Αν, αντιθέτως, η Ελλάδα καταστεί ένα πληθυσμιακό πέρασμα ανάμεσα στην Αφρική, ο πληθυσμός της οποίας θα αυξάνει εκθετικά, και τη δημογραφικά εξασθενημένη Ευρώπη, η Ελλάδα θα συνιστά χώρα ή χώρο; Υπό τις οικονομικές πιέσεις, μήπως η Ελλάδα μετατρέπεται σε ένα πεδίο real estate, όπου οι κάτοικοι παραχωρούν την προαιώνια κληρονομία τους έναντι πινακίου ευημερίας;

Το συνεπαγόμενο ερώτημα είναι το πώς διαμορφώνεται η εθνική ταυτότητα μέσα σε αυτά τα σενάρια. Εξαερώνεται, παρασυρμένη από τα μεταναστευτικά ρεύματα προς και από την εθνική επικράτεια; Ή, αντιθέτως, καθίσταται αρτηριοσκληρωτική, κεκλεισμένη υλικά και πνευματικά; Και οι δύο οδοί οδηγούν στην εθνική παρακμή- ίσως και στην εξαφάνιση.

Χρειάζονται εναλλακτικές οδοί. Εσωτερικά χρειάζεται ελεύθερη συζήτηση· σε διεθνή κλίμακα, ανταλλαγή απόψεων. Βρισκόμαστε παγκοσμίως σε μιαν ιστορική στιγμή, με χαρακτηριστικά κοινά με το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Και τότε υπήρχε προβληματισμός για τα πληθυσμιακά προβλήματα μετά το τέλος των εχθροπραξιών, με κυρίαρχο το εβραϊκό. Ο Πρόεδρος Ρούζβελτ είχε συστήσει μια μυστική επιτροπή για μια σχετική μελέτη. Η προσπάθεια αυτή δεν τελεσφόρησε· ώστε οι μεταπολεμικές πληθυσμιακές συνθήκες συχνά εξελίχθηκαν δραματικά.

Δυστυχώς, παρά την πιεστική επικαιρότητα των πληθυσμιακών ζητημάτων για τη χώρα μας, στα καθ’ημάς ούτε σημειώνεται η απαιτούμενη πρόοδος ούτε αξιοποιούνται οι σημαντικές ευκαιρίες. Η εξέλιξη του Κέντρου του ΟΟΣΑ για τους Πληθυσμούς στην Κρήτη, μια τετραετία μετά την ίδρυσή του, είναι αποκαρδιωτική. Αν λειτουργούσε όπως είχε αρχικά σχεδιαστεί, δηλαδή ως μια μορφή μετεξέλιξης στο παλαιό σχέδιο Ρούζβελτ, όχι μόνον θα απέφερε σημαντικά οφέλη στην φιλοξενούσα Ελλάδα, αλλά και θα συνέβαλλε στη διεύρυνση της συζήτησης και της διεθνούς συνεργασίας για το ελληνικό δημογραφικό και μεταναστευτικό πρόβλημα.

Ο οικονομικός στρουθοκαμηλισμός των περασμένων εποχών οδήγησε στην χρεωκοπία. Ο πληθυσμιακός στρουθοκαμηλισμός οδηγεί στο χάος μιας συνολικής εθνικής καταστροφής. Αντίθετα με την οικονομική κατάρρευση, μια τέτοια φθίνουσα κατάσταση προκύπτει σταδιακά. “Ανεπαισθήτως” εξελίσσεται· αργά διαπιστώνεται· πολύ δύσκολα αναστέλλεται.

*Ομότιμος Καθηγητής Γεωπολιτικής στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης (Paris 1)

ΤΑ ΝΕΑ, 15 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ 2026

Την περασμένη εβδομάδα το Παρίσι βρέθηκε στο επίκεντρο του ελληνικού ενδιαφέροντος: Τρίτη και Τετάρτη, οι διαπραγματεύσεις με την Tρόικα επανα-διεξήχθησαν στην προστατευμένη Μόνιμη Ελληνική Αντιπροσωπεία στον ΟΟΣΑ. Η στάση των εκπροσώπων των δανειστών δεν βοήθησε, δεν υποστήριξε την ελληνική προσπάθεια· ίσως, μάλιστα, και να εξώθησε τα πράγματα στα άκρα (Εστία, κύριο άρθρο, 29-11-14). Οι εξελίξεις αυτές μονοπώλησαν την προσοχή και το ενδιαφέρον στα ελληνικά Μέσα Ενημέρωσης.
Έτσι, όμως, επισκιάστηκαν άλλα σημαντικά, ως προς την Ελλάδα, γεγονότα στην ευρύτερη περίμετρο του ΟΟΣΑ. Δυό ημέρες μετά την διαπραγμάτευση, την περασμένη Παρασκευή, ο Κώστας Σκρέκας, ο νέος Υπουργός Ανάπτυξης και Ανταγωνιστικότητας, συναντήθηκε με τον Γενικό Γραμματέα του ΟΟΣΑ Angel Gourria. Το ίδιο βράδυ, στο κτίριο της Γενικής Γραμματείας του ΟΟΣΑ, στην αίθουσα τελετών, η Μόνιμη Ελληνική Αντιπροσωπεία οργάνωσε μια μεγάλη εκδήλωση για τα 40 χρόνια από την αποκατάσταση της Δημοκρατίας στην Ελλάδα.
Στην επίκαιρη ομιλία του Γενικού Γραμματέα κατά την εκδήλωση αυτή, καθώς και στην ανακοίνωση την οποία συνυπέγραψε με τον Έλληνα Υπουργό, δεν επικρίνεται, δεν καταδικάζεται η Ελλάδα ως «αποδιοπομπαίος τράγος». Αντιθέτως, προβάλλεται ως πρωτοπόρος των μεταρρυθμίσεων, ως χώρα η οποία «πρέπει να επιδοκιμαστεί για την τεράστια μεταρρυθμιστική της προσπάθεια κατά τα τελευταία χρόνια» (δήλωση του Gourria στο κοινό ανακοινωθέν).
Στην ομιλία του την Παρασκευή το βράδυ, ο Γενικός Γραμματεύς ενέταξε την τρέχουσα ελληνική κρίση στην ελληνική ιστορία του εικοστού αιώνα. Τόνισε ότι το ΟΧΙ στον Φασισμό και η ανατροπή της Δικτατορίας μαρτυρούν την ελληνική ικανότητα για επιβίωση μέσα στις δυσκολίες· και για αναγέννηση. Θεμελιώνουν την βεβαιότητα ότι και η τρέχουσα κρίση θα ξεπεραστεί. Ήδη, κατά τον Γενικό Γραμματέα, έχει καλυφθεί σημαντικός δρόμος: «Οι μεγάλες προσπάθειες της ελληνικής κυβέρνησης και του ελληνικού λαού έχουν αποδώσει καρπούς. Η πρόοδος πραγματοποιείται αργά, αλλά σταθερά. Η Ελλάδα υπήρξε ο μεγαλύτερος μεταρρυθμιστής ανάμεσα στις χώρες του ΟΟΣΑ κατά τα τελευταία χρόνια και ξεπέρασε το πρόβλημα του τεραστίου ελλείμματος μέσα σε ένα δραματικά δύσκολο οικονομικό περιβάλλον, επιτυγχάνοντας το 2013 πρωτογενές πλεόνασμα. Μετά από έξι χρόνια βαθειάς ύφεσης, η οικονομία αναπτύσσεται και πάλι· ηγείται στην Ευρωζώνη ως η ταχύτερα αναπτυσσόμενη κατά το τελευταίο τετράμηνο». Επικαλέστηκε την «Αναφορά στον Γκρέκο» του Νίκου Καζαντζάκη για να υπογραμμίσει το αήττητο ελληνικό πνεύμα και κατέληξε: «Όπως ούτε ο Φασισμός, ούτε η Δικτατορία, ούτε και η Κρίση θα εμποδίσει την χώρα αυτή να ανθίσει ξανά». Υποσχέθηκε την συνεχή, ουσιαστική βοήθεια από τον ΟΟΣΑ.
Συνυπάρχουν, λοιπόν, δύο αλληλοσυγκρουόμενες εικόνες από την ίδια πόλη, την ίδια εβδομάδα. Η πρώτη, από την Τρόικα, στατική, χωρίς ιστορική προοπτική, χωρίς πολιτισμική ευαισθησία, μίζερη: είναι η εικόνα την οποία εκπέμπουν οι, από την φύση τους δυσάρεστοι και απαιτητικοί, δανειστές. Η δεύτερη έρχεται από ένα εμπνευσμένο ηγέτη, με καθοριστικό ρόλο στην οικονομική διάσωση της χώρας του, το Μεξικό, και με συνεχώς ενισχυόμενη επιρροή στην διεθνή σκηνή.
Ήδη από το 1990, οι διεθνολόγοι επικεντρώνονται στην έννοια soft power, την οποία εισήγαγε ο Joseph Nye στο βιβλίο του « Bound to Lead ». Από αυτή την αφετηρία, η σημερινή ηγεσία του γαλλικού Υπουργείου Εξωτερικών κινείται και επενδύει στην «Πολιτική της Επιρροής». Πολλές άλλες χώρες ακολουθούν μια συνειδητή στρατηγική, ώστε να διαμορφώνουν οι ίδιες την εικόνα τους. Έχουν κατανοήσει ότι η εικόνα συνιστά καθοριστικό παράγοντα για την ισχύ μιας χώρας.
Την περασμένη εβδομάδα, από τις δύο διασταυρούμενες παρισινές εικόνες, κυριάρχησε η αρνητική, η εντύπωση από την Τρόικα. Η εικόνα αυτή, με καταλυτική επίδραση, εκπέμπει απαισιοδοξία και βαθειά ανησυχία για το μέλλον. Όμως, υπάρχει και η άλλη. Στις προσπάθειες να αναστραφεί η τάση, να προβληθεί μια αντικειμενική όψη της Ελλάδας, ο ΟΟΣΑ αποδεικνύεται ένας σημαντικός σύμμαχος. Σε μια κρίσιμη στιγμή, όταν διακυβεύεται το αν η Ελλάδα θα αναγεννηθεί ή αν θα καταποντιστεί όπου την κατευθύνουν εχθρικές ωθήσεις, η θαρραλέα παρέμβαση του Γενικού Γραμματέα αποκτά σημαίνον βάρος.