Ρωσικοί πύραυλοι χτυπούν την πόλη κάθε βράδυ, αλλά όσοι κάτοικοι αποφάσισαν να μείνουν δημιουργούν και συνθέτουν τη νέα κανονικότητα στην πρωτεύουσα της Ουκρανίας.

Η Ουκρανία είναι μια χώρα που πραγματικά μπορείς να απολαύσεις έναν ωραίο καφέ. Οι πολίτες της έχουν μια…έφεση σε αυτό, κάπως σαν τους Ιταλούς. Ακόμη και ο πόλεμος, με τους νυχτερινούς βομβαρδισμούς και τα ρωσικά στρατεύματα να διαπράττουν θηριωδίες μόλις μερικές δεκάδες χιλιόμετρα μακριά, αρκετά από τα καφέ της πόλης παρέμειναν ανοικτά.

Ο Βαλεντίν Κονονέκο, 22 ετών, προσφέρθηκε να βοηθήσει έναν φίλο σε έναν πάγκο στη μοντέρνα συνοικία Podil όταν άνοιξε ξανά την περασμένη Δευτέρα. Είναι ένας από τα εκατομμύρια των πολιτών που έμειναν στην πόλη, από επιλογή ή από ανάγκη, και τώρα προσπαθεί να δώσει μια νέα πνοή ζωής στον δρόμο του και να …αισθανθεί τη ρουτίνα εν καιρώ πολέμου.

«Αν σκέφτομαι καθημερινά κατά πόσον θα προσγειωθεί ένας πύραυλος στο κεφάλι μου, ε, εντάξει, προτιμώ να το σκέφτομαι εδώ”, λέει, αφήνοντας να εννοηθεί ότι οι κάτοικοι της πόλης έχουν ανάγκη από την ψευδαίσθηση μιας στοιχειώδους ζωής.

Η Oλένα Oσαντσα 51, λογίστρια, παίρνει δύο εσπρέσσο για το δρόμο και δηλώνει αποφασισμένη να μείνει, παρ’ ότι ο εργοδότης της έχει κατεβάσει ρολά. «Πάντα ζούσα εδώ και δεν μπορώ να φανταστώ τη ζωή μου χωρίς το Κίεβο», δηλώνει.

Όπως πολλοί άνθρωποι στην πόλη, μιλάει για τους ρωσικούς πυραύλους τις νύχτες και αναφέρεται σε έναν που έπληξε ένα συγκρότημα λίγο πιο κάτω από εκεί που στεκόταν εκείνη. «Για να κρατήσεις τα νεύρα σου σε όλο αυτό, πρέπει να προσπαθήσεις να ζήσεις την κανονική σου ζωή όσο το δυνατόν περισσότερο».

Τουλάχιστον ο μισός πληθυσμός του Κιέβου έχει φύγει, οι δρόμοι του είναι διάσπαρτοι με οδοφράγματα, τα γραφεία είναι κλειστά και τα πεζοδρόμια είναι άδεια. Αλλά όσοι έχουν μείνει είναι συχνά περήφανοι.

Τα τραμ, σήμα κατατεθέν της πόλης, λειτουργούν τακτικά, τώρα πλέον δωρεάν για όποιον τα χρειάζεται. «Δεν μπορώ να αφήσω τη μαμά μου για πολύ, γι’ αυτό είναι καλό να μπορώ να προμηθεύομαι τα αποθέματα μεταξύ των απαγορεύσεων κυκλοφορίας», είπε ένας πολίτης που κατευθυνόταν προς το σπίτι με γεμάτες τσάντες.

Πολλές γυναίκες περπατούσαν στους κεντρικούς δρόμους με μια αγκαλιά τουλίπες που πήραν από τα ανθοπωλεία, αφού τα λουλούδια που κάποτε προορίζονταν για κιόσκια   ανθοπωλείων της πόλης χρησιμοποιήθηκαν για να δημιουργήσουν μια γιγάντια τρίαινα – το εθνικό σύμβολο της Ουκρανίας – στο κέντρο της πόλης προ δύο εβδομάδων.

«Ορισμένοι εργαζόμενοι τα πήραμε από την τρίαινα και τα μοιράσαμε για να δώσουμε σε όλους κάτι χαρούμενο», είπε ο Γιούρι Μέλνικ, 30 ετών, που εργάζεται ή εργαζόταν – κανείς δεν ξέρει αυτή τη στιγμή – πίσω από το μπαρ στο καφέ First Point, όπου κάθονταν κάτοικοι της πόλης απολαμβάνοντας –  τρόπον τινά – τον ήλιο και χαιδεύοντας το σκυλί τους. Είχαν μπροστά τους φρεσκοψημένα κρουασάν, φτιαγμένα από κατεψυγμένη ζύμη πριν τον πόλεμο, αν και είναι πιθανό κι αυτό να τελειώσει σύντομα. Μπορεί αυτή τη στιγμή, η ζύμη  πράγματι να έχει τελειώσει. Ποιος ξέρει πια με τόσους βομβαρδισμούς και τόση βαρβαρότητα….

Σε ένα κοντινό εστιατόριο που ειδικεύεται σε αρτοσκευάσματα από τη δυτική πόλη Λβιβ και  εξακολουθεί να φτιάχνει πίτες για να τις δώσει ή να τις πουλήσει σε κατοίκους, πωλούνται ακόμη σοκολάτες πολυτελείας, λέει η 20χρονη Βικτώρια Πατιτσένκο.

Οι πελάτες των καφέ είναι πλέον στρατιώτες ή ένοπλοι πολίτες Ουκρανοί που φρουρούν τα κοντινά οδοφράγματα, αλλά η εικόνα είναι τόσο ζωντανή, όσο και πριν έναν μήνα, όταν οι δρόμοι ήταν γεμάτοι από ανθρώπους που γύριζαν από καφέ σε καφέ και από μπαρ σε μπαρ χωρίς να περιμένουν να σημάνει η ώρα της απαγόρευσης της κυκλοφορίας.

Ο 21χρονος Ντανίλο Χοσλούσκο εργάζεται στη Rozetka, μια ουκρανική αλυσίδα διαδικτυακών καταστημάτων, αλλά και κανονικών καταστημάτων, κάτι σαν το Amazon. Κοιμάται ακόμα στο σπίτι του σε μια περιοχή του βόρειου Κιέβου που έχει υποστεί πολλαπλές επιθέσεις. Μοιράζεται ένα διαμέρισμα με τη γιαγιά και τον παππού του, οι οποίοι αρνούνται να πάνε σε καταφύγιο βομβών.

«Όταν άρχισαν να βομβαρδίζουν το Obolon, τους ζήτησα να έρθουν τουλάχιστον στον διάδρομο, όπου είναι λίγο πιο ασφαλές. Η γιαγιά μου συμφώνησε να έρθει, αλλά είπε «άσε με να τελειώσω να μαγειρέψω πρώτα τις τηγανίτες μου». Στα 70 τους, έχουν ζήσει πολλές αναταραχές και απλά δεν θέλουν να φύγουν από το σπίτι.

Μερικοί άνθρωποι εξακολουθούν να έρχονται στη δουλειά απλώς και μόνο επειδή πρέπει. Η Μαρίνα Πσενκόφσκαγια χρειάζεται να είναι στους δρόμους πάνω από τέσσερις ώρες πήγαινε – έλα γιατί το μετρό δεν έχει πλέον δρομολόγια που να την πηγαίνουν στο προάστειο όπου ζει.

Η Μαρίνα έχει να πληρώσει ενοίκιο και να φροντίσει τον 13χρονο γιο της, οπότε κάνει το εξαντλητικό ταξίδι καθημερινά. Καπνίζει πολλά τσιγάρα. «Οι άνθρωποι καπνίζουν περισσότερο όταν είναι ανήσυχοι», λέει. Αλλά το απόθεμα θα διαρκέσει μόνον άλλη μια εβδομάδα και δεν ξέρει τι θα κάνει μετά.

Κατά μήκος του δρόμου, φεύγοντας από το Κίεβο, η Tατιάνα Γκουντίμα έστησε ένα μικρό πάγκο – ένα κιόσκι – για να πουλήσει τις τουλίπες που καλλιεργεί η ίδια. Κηπουρός τοπίων, είχε ένα ανθοπωλείο στο Κίεβο, αλλά ο πόλεμος την ανάγκασε να το κλείσει.«Είχα μια καλή, κερδοφόρα επιχείρηση, αλλά τώρα πάει, τέλειωσε», είπε, καθώς ένας πελάτης σταμάτησε να αγοράσει ένα λουλούδι για να το προσφέρει στη γυναίκα του. «(Το κάνω αυτό) γιατί πρέπει να ζήσω με κάποιο τρόπο και χρειάζομαι κάτι για να αγοράσω λίγο ψωμί».

Isobel Koshiw and Emma Graham-Harrison in Kyiv

Δημοσίευση: Sun 20 Mar 2022

“Στις σύγχρονες, πολυεθνικές κοινωνίες κάποιοι πολίτες απλά δεν μπορούν να διαχειριστούν την αυξανόμενη πολυπλοκότητα του κόσμου και τις ταχύτατες αλλαγές”.(Κάρεν Στένερ, Αυστραλή πολιτική επιστήμονας)

Γράφει ο Θοδωρής Γεωργακόπουλος / Καθημερινή 

Το τελευταίο βιβλίο της δημοσιογράφου Αν Άπλμπαουμ “Twilight of Democracy” ξεκινά με την περιγραφή ενός πρωτοχρονιάτικου πάρτι που φιλοξένησε στο σπίτι της στην Πολωνία το 1999, με φίλους και γνωστούς δικούς της και του άντρα της, που είναι Πολωνός πολιτικός.

Η αφετηρία του βιβλίου, που εισάγει και το κεντρικό θέμα του, είναι το ότι με τους μισούς από τους καλεσμένους σε εκείνο το πάρτι, οι οποίοι ήταν μέλη μιας υπό διαμόρφωση διανοητικής ελίτ τριών διαφορετικών χωρών, σήμερα δεν μιλιέται καν. Είναι, ουσιαστικά, το ίδιο φαινόμενο που θα παρατηρούσατε σήμερα, αν κάνατε μεγάλα οικογενειακά τραπέζια ή σχολικά reunions: κάπου, κάπως στην πάροδο των χρόνων κάποιοι πήραν το στραβό το δρόμο και έγιναν κάτι (χρυσαυγίτες, ψεκασμένοι, οπαδοί του Τραμπ) που δεν μπορείτε να αντέχετε στη ζωή σας πλέον. Στην περίπτωση της Άπλμπαουμ επρόκειτο για κατά τα άλλα φυσιολογικούς, μορφωμένους και ευκατάστατους ανθρώπους που στην πορεία έγιναν Τραμπικοί, Brexiteers ή στελέχη του “Νόμος και Δικαιοσύνη”, του εθνικιστικού κόμματος που κυβερνά την Πολωνία σήμερα.

Η Αυστραλή πολιτική επιστήμονας Κάρεν Στένερ έχει δώσει μια απάντηση που βρίσκω πειστική, ενδιαφέρουσα και χρήσιμη. Πολλοί συμπολίτες μας, λέει, έχουν κάτι που αποκαλεί “αυταρχική προδιάθεση”. Αυτοί είναι οι άνθρωποι που είναι ευάλωτοι στον λαϊκισμό και τις συνομωσίες και που καταλήγουν να στηρίζουν με φανατισμό αντιδημοκρατικούς και αυταρχικούς πολιτικούς. Σύμφωνα με τη Στένερ, η στάση τους αυτή δεν είναι πολιτική. Οι άνθρωποι που έχουν την “αυταρχική προδιάθεση” είναι αυτοί που αποζητούν την τάξη και την ασφάλεια, που θέλουν τα πάντα να μένουν ίδια και όλα τριγύρω τους να είναι όμοια και αναλλοίωτα. “Στις σύγχρονες, πολυεθνικές κοινωνίες”, γράφει η Στένερ σε πρόσφατο άρθρο της, “κάποιοι πολίτες απλά δεν μπορούν να διαχειριστούν την αυξανόμενη πολυπλοκότητα του κόσμου και τις ταχύτατες αλλαγές”.

Νομίζω ότι αυτός είναι ένας πολύ καλός τρόπος να καταλάβουμε, για παράδειγμα, τους περισσότερους αντιεμβολιαστές γύρω μας. Το πρόβλημά τους δεν είναι τα εμβόλια καθαυτά. Το πρόβλημα του 66% των Ρεπουμπλικανών που πιστεύουν ότι το αποτέλεσμα των εκλογών του 2020 είναι ψεύτικο δεν είναι η αξιοπιστία της δημοκρατικής διαδικασίας στις ΗΠΑ. Το πρόβλημα των οργισμένων Brexiteers δεν είναι τα προβλήματα διαφάνειας και δημοκρατικότητας στη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Όλοι αυτοί, και άλλοι πολλοί σε σχεδόν όλες τις δυτικές χώρες του κόσμου, επιλέγουν να πιστέψουν ετερόκλητες μπαρούφες και ψέματα επειδή δεν αντέχουν το ρυθμό με τον οποίο η κοινωνία μας αλλάζει. Αυτό αποδεικνύεται και από άλλες έρευνες: ο ισχυρότερος προγνωστικός δείκτης για το αν ένας αμερικανός πιστεύει ότι ο Τραμπ νίκησε στις εκλογές του ’20 δεν είναι οι πολιτικές του απόψεις ή η οικονομική του κατάσταση, αλλά το αν πιστεύει ότι η θέση της “φυλής” του στην κοινωνία κινδυνεύει από άλλες “φυλές”.

Τα “Μεγάλα Ψέματα” που πιστεύουν όλοι αυτοί μπορεί στους υπόλοιπους να μοιάζουν εξωφρενικά ή αδιανόητα, αλλά για εκείνους είναι πολύ χρήσιμα, καθότι προσφέρουν στο θυμό και στην οργή τους ένα αφήγημα, μια ιστορία πάνω στην οποία μπορούν να πατήσουν. Το ότι η ιστορία είναι εξωφρενική δεν έχει καμία σημασία. Από τη στιγμή που η οργή εκφράζεται, ο στόχος επιτυγχάνεται. Οι καλοθελητές που εμπλουτίζουν αυτά τα αφηγήματα με επιστημονικοφανή λόγο και με αδάμαστη ζέση στο Facebook και το YouTube δεν λείπουν, ενώ πολιτικοί ηθικά ευέλικτοι που θέλουν να εκμεταλλευτούν αυτό τον κόσμο υπάρχουν, επίσης, σε αφθονία.

Γιατί αυτοί οι άνθρωποι δεν είναι λίγοι. Σύμφωνα με την έρευνα της Στένερ, στις δυτικές κοινωνίες οι πολίτες με “αυταρχική προδιάθεση” αποτελούν περίπου το ένα τρίτο του πληθυσμού. Και το χαρακτηριστικό αυτό είναι κατά 50% κληρονομίσιμο -οπότε, λέει, το πρόβλημα αυτό διαιωνίζεται.

Πώς λύνεται; Σίγουρα όχι με “παιδεία”. Ούτε με στοιχεία, infographics και αποδείξεις. Το να πιστεύει κανείς αυτά τα τερατώδη πράγματα στις περισσότερες περιπτώσεις δεν είναι θέμα γνώσεων, ελιππούς πληροφόρησης ή κάποιας στιγμιαίας παρανόησης -είναι θέμα στάσης ζωής. “Αυτοί που προτιμούν την ελευθερία και την ποικιλομορφία πρέπει να αναγνωρίσουν ότι η αυταρχική προδιάθεση των υπολοίπων και η προτίμησή τους για ομοιομορφία και σταθερότητα είναι σε μεγάλο βαθμό εγγενής και δεν αλλάζει εύκολα”, γράφει η Κάρεν Στένερ. Στην εποχή μας οι περισσότερες ανθρώπινες κοινωνίες προχωρούν αργά-αργά προς την ανοιχτότητα, την ποικιλομορφία ιδεών και στάσεων, την ανοχή και την συμπερίληψη, μια κατεύθυνση που οι πλειοψηφίες στις δυτικές κοινωνίες συνδιαμορφώνουν. Δεν έχει δοθεί αρκετή προσοχή στο ότι αυτή η κατεύθυνση εξοργίζει μεγάλες μειοψηφίες, μολονότι αυτό το φαινόμενο είναι στον πυρήνα της κρίσης που αντιμετωπίζει η δημοκρατία διεθνώς. Η διαχείριση των φόβων και της οργής αυτών των μειοψηφιών είναι κρίσιμο διακύβευμα. Εμείς εδώ στην Ελλάδα μέχρι τώρα έχουμε αποφύγει τα μεγάλα προβλήματα, καθότι ο κόσμος αυτός δεν συστεγάζεται κάπου πολιτικά. Αλλά υπάρχουν, και βρίσκουν όλο και περισσότερες αφορμές για να εκφράσουν το θυμό τους. Όσο αγνοούμε το πραγματικό φαινόμενο, ο κίνδυνος ελλοχεύει. “Όταν ισχύουν οι σωστές συνθήκες, κάθε κοινωνία μπορεί να στραφεί κατά της δημοκρατίας”, γράφει η Αν Άπλμπαουμ στο βιβλίο της. “Κι η ιστορία μας διδάσκει ότι, αργά η γρήγορα, όλες οι κοινωνίες θα φτάσουν σε αυτό το σημείο”.