«Ένα γράμμα αγάπης προς την ανθρωπότητα και τον πλανήτη μας, αλλά κι ένα βιβλίο που αναγνωρίζει, με βαθιά συγκινητικό τρόπο, την αξία κάθε ανθρώπινης ζωής» (Επιτροπή βραβείου Booker 2024). Από τη Βρετανίδα Σαμάνθα Χάρβεϊ (γενν. 1975), που χαρακτηρίστηκε «Μέλβιλ των ουρανών» (The New Yorker).

Ο Θοδωρής Γεωργακόπουλος γράφει για τον Κόρμακ Μακάρθι που πέθανε πρόσφατα.

Ο Κόρμακ Μακάρθι, που πέθανε τις προάλλες στην ηλικία των 89 ετών, ήταν συγγραφέας. Συγγραφέας. Αυτό ήταν το επάγγελμά του: συγγραφέας. Δεν ήταν εισοδηματίας που ζούσε από τα νοίκια. Δεν έγραφε για εφημερίδες και περιοδικά για να συντηρηθεί. Βιβλία έγραφε. Μυθιστορήματα και σενάρια (και ένα άρθρο). Αυτή ήταν η δουλειά του. Αλλά αυτό δεν είναι που μου έκανε τη μεγαλύτερη εντύπωση.

Ο Κόρμακ Μακάρθι έγινε συγγραφέας μετά την θητεία του στην αμερικανική αεροπορία και το πρώτο του βιβλίο κυκλοφόρησε όταν ήταν 32 χρονών. Μέχρι τα 59 του έγραψε άλλα τέσσερα μυθιστορήματα. Ούτε ένα δεν πούλησε περισσότερα από 5.000 αντίτυπα. Ο Μακάρθι ζούσε χάρη σε κρατικές υποτροφίες (τα βιβλία του τύγχαναν καλής αποδοχής από την κριτική, μολονότι εμπορικά ήταν αποτυχημένα) και τον περισσότερο καιρό επιβίωνε σε συνθήκες ακραίας φτώχειας, ή με την υποστήριξη της συζύγου του (σε αυτό το διάστημα παντρεύτηκε δύο φορές). Και τότε, το 1992, μετά από τρεις δεκαετίες προσπαθειών, η εμπορική επιτυχία ήρθε. Το All The Pretty Horses πούλησε εκατοντάδες χιλιάδες αντίτυπα και έγινε ταινία, ο Μακάρθι έγινε ευρύτερα γνωστός, επόμενα βιβλία του όπως το No Country For Old Men και το καταπληκτικό The Road έγιναν κι αυτά επιτυχίες (και ταινίες) ενώ ο κόσμος ανακάλυψε εκ νέου τα προηγούμενα βιβλία του, το καλύτερο και πληρέστερο των οποίων ήταν το επικό, σκληρό Blood Meridian.

Πόσο χρόνο αντέχει το ανθρώπινο ον να προσπαθεί και να παλεύει; Αυτό το ερώτημα σκέφτομαι από τότε που έμαθα ότι ο Κόρμακ Μακάρθι πέθανε. Πόσο παλεύεις μ’ αυτό που πιστεύεις ότι πρέπει να κάνεις μέχρι να βρεις την ανταπόκριση που πιστεύεις ότι δικαιούσαι; Πόση υπομονή; Και, επιπλέον: πόσοι άλλοι Κόρμακ Μακάρθι έχουν γράψει τα Blood Meridian τους αλλά όχι (ακόμα) το All The Pretty Horses τους, και δεν τους έχουμε πάρει χαμπάρι; Πόσα άγνωστα αριστουργήματα περάσαν και χάθηκαν, λόγω ατυχίας, ή επειδή οι συγγραφείς τους δεν είχαν την υπομονή του Κόρμακ Μακάρθι και, κάποια στιγμή, μέσα στις δεκαετίες, έπιασαν μιαν άλλη δουλειά γιατί δεν άντεχαν άλλο τη φτώχεια;

«Πιθανόν να έχω εμμονές. Καλύτερα θα το διακρίνατε εσείς αυτό, εφόσον κρατάτε τις αποστάσεις. Αλλά θα επιχειρήσω να σας απαντήσω. Η επιμονή μου στα δηλητήρια ή στις αντιπαλότητες που προκύπτουν από αντιπαραθέσεις συναισθηματικής ή οικονομικής φύσεως, όπως και η επικέντρωσή μου στο άτομο και στην ψυχοσύνθεσή του, θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως εμμονή.»

Η Χρύσα Σπυροπούλου, με μεγάλη θητεία στην αστυνομική λογοτεχνία, τα διηγήματα «Έγκλημα στο Γαλατά και άλλες μαύρες ιστορίες» (εκδ. Λέμβος) στις προθήκες και το καινούργιο της μυθιστόρημα «Η ακολουθία του κακού» να ετοιμάζεται για τον Μάιο από το Μεταίχμιο, επισημαίνει για το Liberal τις συγγραφικές της εμμονές.

Στα ήδη εκδοθέντα βιβλία της: η μελέτη «Ο αρχαιοελληνικός κόσμος στην ποίηση της Ζωής Καρέλλη», τα δοκίμια «Αναγνώσεις», τα διηγήματα «Αντανακλάσεις», το ψυχολογικό θρίλερ «Μάσκες στη σκιά», τα αστυνομικά «Ένα αθώο παιχνίδι», «Ομίχλη στη λίμνη», «Δίχως ίχνη», «Ταραγμένα νερά», τα αστυνομικά για εφήβους «Το μυστικό της λίμνης», «Το μυστήριο της Αίγινας», «Αναζητώντας το χρυσόμαλλο δέρας», «Το μυστήριο της Κωνσταντινούπολης».

Στις μεταφραστικές δουλειές της: «Αλόη» της Κάθριν Μάνσφηλντ, «Κάρολ» της Πατρίσια Χάισμιθ, «Δύο αδέρφια διαφορετικού φύλου»…

«Γράφω πάντα στο γραφείο μου. Ξεκινάω πρωινές ώρες και, μερικές φορές, συνεχίζω μέχρι και τις επτά το βράδυ. Με ένα ενδιάμεσο διάλειμμα. Αυτό ήταν το ωράριό μου όταν έγραφα το τελευταίο μυθιστόρημα που θα κυκλοφορήσει αρχές Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο, με τον τίτλο Η ακολουθία του κακού.» Θα μας πει για την διαδικασία της συγγραφής της. Και θα μας μιλήσει, επίσης, για τις ιστορίες της που προϋποθέτουν «Έγκλημα και αναζήτηση του δράστη και του κινήτρου του» και για τους ήρωες και τις ηρωίδες της που επιλέγει να έχουν «σκελετούς στο ντουλάπι τους». Η συνέχεια απαιτεί πειθαρχία και οργάνωση που ούτως ή άλλως, ως εκπαιδευτικός και κριτικός, διαθέτει.

Συνέντευξη στην Ελένη Γκίκα

– Κυρία Σπυροπούλου, υπάρχει τελετουργία γραφής [συγκεκριμένος χώρος, χρόνος, συνήθειες] ή παντού μπορείτε να γράψετε εσείς;

Γράφω πάντα στο γραφείο μου. Ξεκινάω πρωινές ώρες και, μερικές φορές, συνεχίζω μέχρι και τις επτά το βράδυ. Με ένα ενδιάμεσο διάλειμμα. Αυτό ήταν το ωράριό μου όταν έγραφα το τελευταίο μυθιστόρημα που θα κυκλοφορήσει αρχές Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο, με τον τίτλο Η ακολουθία του κακού.

– Για να ξεκινήσετε μια ιστορία, χρειάζεστε πλάνο, να ξέρετε και την αρχή και το τέλος της, ή αρκούν μια εικόνα ή η αρχική φράση;

Ναι, συνήθως, μόλις βρω την ιδέα, γράφω την περίληψη των επεισοδίων, και σιγά σιγά αναπτύσσω το κάθε κεφάλαιο. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι παραμένω ακλόνητη σε ό,τι εξ αρχής είχα σχεδιάσει. Η εξέλιξη πολλές φορές είναι τέτοια που σε οδηγεί σε διαφορετικά γεγονότα από αυτά που είχες σκεφτεί. Ακόμα και στο τέλος πιθανόν να κάνω αλλαγές, να προσθέσω και επιπλέον κεφάλαιο.

– Ποιο βιβλίο σας γράφτηκε με πιο παράξενο και αλλόκοτο τρόπο;

Κανένα, γιατί έχω πειθαρχία και η ζωή μου δεν έχει τις ανατροπές των ηρώων μου….. Κάθε άλλο παρά παράξενη ή αλλόκοτη είναι, προς το παρόν τουλάχιστον…..

– Υπάρχουν συγγραφικές εμμονές; Θέματα στα οποία επανέρχεστε, τεχνικές που χρησιμοποιείτε και ξαναχρησιμοποιείτε, γρίφους κι αινίγματα που προσπαθείτε μια ζωή γράφοντας να επιλύσετε;

Πιθανόν να έχω εμμονές. Καλύτερα θα το διακρίνατε εσείς αυτό, εφόσον κρατάτε τις αποστάσεις. Αλλά θα επιχειρήσω να σας απαντήσω. Η επιμονή μου στα δηλητήρια ή στις αντιπαλότητες που προκύπτουν από αντιπαραθέσεις συναισθηματικής ή οικονομικής φύσεως, όπως και η επικέντρωσή μου στο άτομο και στην ψυχοσύνθεσή του, θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως εμμονή.

– Τι πρέπει να έχει μια ιστορία για να γίνει ιστορία σας;

Έγκλημα και αναζήτηση του δράστη και του κινήτρου του.

– Ένας ήρωας ή μια ηρωίδα για να γίνει ήρωάς σας ή ηρωίδα σας;

Να έχει σκελετούς στο ντουλάπι του.

– Ποιος ήρωας ή ποια ηρωίδα σας έφτασαν ως εσάς με τον πιο αλλόκοτο τρόπο;

Όλοι, γιατί εμφανίζονται ξαφνικά από το πουθενά. Μπορεί να ακούσω κάτι αθώο σε μια παρέα ή να διαβάσω κάτι στα ψιλά των εφημερίδων και να τους δώσω άλλη πορεία. Χρειάζεται κανείς να είναι παρατηρητικός. Να μην αντιγράψει, αλλά από το μικρό και ασήμαντο περιστατικό, που θα δει ή θα ακούσει, να συνθέσει μια ιστορία δίνοντάς της άλλες προεκτάσεις.

– Το πρώτο βιβλίο που διαβάσατε και σας εντυπωσίασε;

Δεν θυμάμαι ποιο ήταν το πρώτο. Μάλλον θα ήταν κάποιο έργο του Ιουλίου Βερν ή της Πηνελόπης Δέλτα. Πάντως, πολλά με είχαν εντυπωσιάσει, γιατί διάβαζα ό,τι έπεφτε στα χέρια μου από πολύ νωρίς. Θα σας αναφέρω, όμως, ένα βιβλίο που θυμάμαι καλά, σίγουρα δεν ήταν το πρώτο, αλλά ανάμεσα στα πρώτα. Πρόκειται για τρία διηγήματα του Άντον Τσέχωφ, την Στέπα, τον Θάλαμο αριθμό 6 και ένα ακόμα που δεν θυμάμαι καλά ποιο ήταν. Πιθανόν να ήταν Η κυρία με το σκυλάκι. Οι εικόνες των δύο πρώτων διηγημάτων είναι τόσο ζωντανές, που μολονότι τα έχω ξαναδιαβάσει πολλές φορές, όταν τα φέρνω στο νου, ανατρέχω σε αυτήν την πρώτη αναγνωστική γνωριμία.

– Υπάρχει βιβλίο που μπορείτε να πείτε ότι σας άλλαξε τη ζωή ή βιβλίο στο οποίο συχνά επιστρέφετε;

Όλα τα βιβλία μου άλλαξαν τη ζωή. Και γι’ αυτό επιστρέφω διαρκώς στους μεγάλους κλασικούς. Τον Τσέχωφ, τον Μοπασάν, τον Μομ, τον Φλωμπέρ, τον Τολστόι, τον Τόμας Μαν.

– Αγαπημένοι σας συγγραφείς και ποιητές;

Θα αναφερθώ μόνο σε ποιητές σε αυτήν σας την ερώτηση. Στην Έμιλυ Ντίκινσον, στον Τ. Σ. Έλιοτ, τον Ρόμπερτ Φροστ, τον Νίκο Φωκά, τον Τάσο Κόρφη, τον Γιάννη Βαρβέρη, τον Ορέστη Αλεξάκη, τον Κώστα Παπαγεωργίου.

– Κατά την διαδικασία της συγγραφής, ακούτε μουσική, έχετε ανάγκη από απόλυτη σιωπή, διαβάζετε άλλα βιβλία ή ποιητές, καταφεύγετε σε εικαστικά έργα;

Όχι, δεν ακούω μουσική γιατί μου αποσπά την προσοχή. Μουσική ακούω άλλες ώρες και ανατρέχω σε έργα τέχνης μόνο αν χρειάζεται να επιβεβαιώσω μια πληροφορία που είναι απαραίτητη για την πλοκή της ιστορίας.

– Να αναφερθούμε σε εκείνο που γράφετε σήμερα;

Τώρα δεν γράφω τίποτε. Χρειάζεται και μια απόσταση από ό,τι έχει γίνει. Μόλις κυκλοφόρησε η συλλογή διηγημάτων μου με τον τίτλο Έγκλημα στον Γαλατά και άλλες μαύρες ιστορίες, από τις εκδόσεις Λέμβος, και τον Μάιο, θα κυκλοφορήσει το αστυνομικό μυθιστόρημα, που έγραψα κατά την περίοδο του πρώτου lockdown, από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. Διαβάζω όμως κλασικούς συγγραφείς, γιατί τους απολαμβάνω αλλά και γιατί είναι μια καλή εξάσκηση.

Λέει η είδηση:

«Ενώπιον του δικαστηρίου ανηλίκων εισήχθη εις δίκην χθες την πρωΐαν ο ηλικίας 16 ετών Διονύσιος Τ., εκ Ζακύνθου, κατηγορούμενος επί φόνω και απόπειραν φόνου. Συγκεκριμένως ούτος τας νυχτερινάς ώρας της 7ης Ιουνίου παρελθόντος έτους εκ του οικίσκου μεταξύ Χαλανδρίου και Αγίας Παρασκευής επί της οδού Αγίου Σπυρίδωνος επυροβόλησε και εφόνευσε τον επ’ αδελφή γαμβρόν του Τιμόθεον Π., ετών 24, στρατιώτην, και ακολούθως επυροβόλησε και ετραυμάτισε την σύζυγον του θύματος και αδελφήν του Τασίαν, ετών 22, μητέρα διετούς τέκνου και ευρισκομένην τότε εις ενδιαφέρουσαν κατάστασιν. Εις την πράξιν του ταύτην προέβη τότε ο νεαρός εγκληματίας, επειδή κατά το 1950 το θύμα απήγαγεν από την Ζάκυνθον την αδελφήν του Τασίαν, μετά της οποίας συνεδέετο ερωτικώς και την έφερεν ενταύθα, όπου και ενομιμοποίησε τας σχέσεις των παρά την άρνησιν της οικογενείας της».

Τα επώνυμα του δράστη και του θύματος αναφέρονται στην εφημερίδα, όμως προτίμησα να τα παραλείψω, επειδή σκέφτηκα ότι σήμερα, εξήντα χρόνια μετά, ο δράστης και η αδελφή του μπορεί να είναι ακόμα εν ζωή, αν και σε προχωρημένη πλέον ηλικία. Όσο για το δίχρονο παιδάκι και το μωρό που εκυοφορείτο τότε, είναι επίσης πολύ πιθανό να είναι σήμερα ανάμεσά μας.

Το γεγονός ότι τα περισσότερα πρόσωπα που εμπλέκονται στην τραγωδία είναι πιθανό να ζουν ακόμα αποδεικνύει ότι αυτή η μακρινή ιστορία δεν είναι τελικά και τόσο μακρινή. Οι μεγαλύτεροι θυμόμαστε πολύ καλά τους φόνους διά λόγους τιμής που ήταν στη χώρα μας συχνότατοι πριν μερικές δεκαετίες.

Στη συγκεκριμένη περίπτωση ένα ανήλικο αγόρι αναλαμβάνει να καθαρίσει την τιμή της οικογένειας με προμελετημένο φόνο. Η τιμή της οικογένειας έχει τρωθεί, επειδή η νεαρή Τασία στα δεκαοχτώ της χρόνια ερωτεύτηκε το νεαρό Τιμόθεο, είκοσι χρονών, και έφυγε μαζί του. Ο Τιμόθεος δεν την εγκατέλειψε αργότερα. Παντρεύτηκαν, έκαναν ένα παιδί και περίμεναν και το δεύτερο. Για ποια τιμή λοιπόν έγινε ο φόνος; Έγινε, επειδή η Τασία δεν υπάκουσε στην οικογένεια και παντρεύτηκε αυτόν που διάλεξε εκείνη.

Η οικογένεια στη μικρή Ζάκυνθο έφερε το στίγμα. Ο Διονύσης, ο ανήλικος δράστης, ήταν 12 χρονών, όταν η αδελφή του έφυγε από το σπίτι. Ελλείψει προφανώς άλλων αρρένων ενηλίκων συγγενών το βάρος έπεσε σ’ αυτόν για να ξεπλύνει τη «ντροπή». Επί τρία χρόνια η οικογένεια μεγάλωνε τον μικρό Διονύση υπενθυμίζοντάς του το χρέος του και δηλητηριάζοντας την ψυχή του. Στα 15 του θεωρήθηκε πλέον άνδρας ικανός για το φόνο.

Πρόκειται για μια εντελώς παράλογη τραγωδία, όπως και να τη δει κανείς. Και μοιάζει τόσο πολύ με κείνες τις παράλογες τραγωδίες που διαβάζουμε ότι συμβαίνουν σήμερα σε άλλες καθυστερημένες χώρες. Υπήρξαμε λοιπόν κι εμείς μέχρι πρόσφατα ένα είδος Ταλιμπάν, ας μην το ξεχνάμε.

Και ας μην παρασυρόμαστε από την απατηλή νοσταλγία για την παλιά εκείνη ωραία εποχή που οι άνθρωποι ζούσαν απλά και αγαπούσαν τον συνάνθρωπο και άλλα τέτοια εξωπραγματικά. Οι άνθρωποι τότε ζούσαν συνέχεια μαζί με τον συνάνθρωπο ήθελαν δεν ήθελαν, μοιράζονταν την ίδια αυλή και ό,τι γινόταν στου ενός το σπίτι το ήξεραν την ίδια στιγμή οι υπόλοιποι. Ιδιωτική ζωή δεν υπήρχε και το λουρί ήταν πάντα λυμένο για καυγά.

Οι μεγάλοι έδερναν τους μικρούς, οι άνδρες έδερναν τις γυναίκες, ο πιο νταής έδερνε τους λιγότερο νταήδες και όλοι μαζί έδερναν τα ζώα. Και αν κάποιος παρεξέκλινε από τον πρωτόγονο κώδικα ηθικής της εποχής, τότε έβγαιναν τα μαχαίρια και οι κουμπούρες. Ούτε η (λέμε τώρα) αγάπη για την κόρη ή την αδελφή ήταν ικανή να ανακόψει τα φονικά ένστικτα των προγόνων μας Ταλιμπάν.

Η παλιά ωραία εποχή λοιπόν δεν ήταν καθόλου μια αθώα εποχή. Μπορεί να είχε λιγότερα τροχοφόρα και λιγότερη ατμοσφαιρική μόλυνση, είχε όμως πρωτόγονες απαγορεύσεις στην ιδιωτική ζωή και περισσότερο ξύλο. Και φόνους διά λόγους τιμής.

Δεν τη νοσταλγώ καθόλου.

Η Καίτη Βασιλάκου είναι συγγραφέας