Τόμας Μαν: Επιστροφή σε μια πατρίδα που δεν ήταν πια η ίδια

Η ιστορία τοποθετείται στο 1949. Ο Τόμας Μαν, που είχε εγκαταλείψει τη ναζιστική Γερμανία το 1933 και ζούσε εξόριστος στις ΗΠΑ, επιστρέφει για πρώτη φορά μετά τον πόλεμο. Μαζί του είναι η κόρη του Έρικα Μαν, συγγραφέας, ηθοποιός, δημοσιογράφος και σφοδρή αντιναζίστρια, την οποία υποδύεται η εξαιρετική Σάντρα Χίλερ. Τον Μαν υποδύεται ο Hanns Zischler.

Κάνουν ένα είδος road trip μέσα σε μια Γερμανία κυριολεκτικά και πολιτικά ερειπωμένη: από την αμερικανοκρατούμενη Φρανκφούρτη προς τη σοβιετικά ελεγχόμενη Βαϊμάρη. Ο Μαν πρόκειται να τιμηθεί για τα 200 χρόνια από τη γέννηση του Γκαίτε και αποφασίζει να μιλήσει και στις δύο Γερμανίες, την ώρα που Ανατολή και Δύση προσπαθούν η καθεμία να τον οικειοποιηθούν.

Και υπάρχει μια υπέροχη ερώτηση που του θέτουν στην ταινία: «Πού είναι η πατρίδα σας;» Αυτό είναι ουσιαστικά ολόκληρη η ταινία. Τι σημαίνει πατρίδα για έναν άνθρωπο που αναγκάστηκε να την εγκαταλείψει επειδή η χώρα του παραδόθηκε στον ναζισμό; Και τι βρίσκει όταν επιστρέφει; Μια κοινωνία που θέλει να προχωρήσει παρακάτω, αλλά δεν έχει ακόμη λογαριαστεί πραγματικά με όσα έκανε.

Υπάρχει όμως και το οικογενειακό δράμα. Ο γιος του Μαν και αδελφός της Έρικα, Κλάους Μαν, αυτοκτονεί ενώ εκείνοι βρίσκονται στην Ευρώπη. Η Έρικα θέλει να πάνε στην κηδεία. Ο πατέρας επιμένει να συνεχίσει προς τη Βαϊμάρη για την ομιλία του περί Γκαίτε. Και έτσι η ενοχή μιας οικογένειας αρχίζει να καθρεφτίζει, με τον τρόπο του Παβλικόφσκι, την ενοχή μιας ολόκληρης χώρας.

Υπάρχει μάλιστα ένα ενδιαφέρον ιστορικό στοιχείο. Στην πραγματικότητα η Έρικα δεν συνόδευσε τον πατέρα της σε εκείνο το ταξίδι· διαφώνησαν έντονα γι’ αυτό και εκείνη αρνήθηκε να πάει.

Οχτώ χρόνια έπειτα από το έξοχο «Ψυχρός Πόλεμος», ο Παβλικόφσκι επιστρέφει στα μεταπολεμικά ερείπια της Ευρώπης, μαγνητίζοντας με τις ασπρόμαυρες εικόνες του και το τετράγωνο φορμάτ, που ξέρει να χειρίζεται όσο κανείς σήμερα, αναδεικνύοντας τα πρόσωπα, τα αισθήματα, τα αδιέξοδα. Κάτι που επιβράβευσαν και στο τελευταίο φεστιβάλ των Καννών, τιμώντας τον με το βραβείο σκηνοθεσίας.

Στη συγκεκριμένη ταιναί, ο Παβλικόφσκι δεν κάνει απλώς μια βιογραφία του Τόμας Μαν. Ολοκληρώνει κατά κάποιον τρόπο μια άτυπη τριλογία πάνω στην Ευρώπη μετά τον πόλεμο: ταυτότητα, ενοχή, πατρίδα, εξορία και η ηθική σύγχυση μιας ηπείρου που προσπαθεί να ξαναφτιαχτεί πάνω στα ερείπιά της.

Και το Fatherland πήγε πολύ καλά στις Κάννες τον Μάιο: ο Παβλικόφσκι κέρδισε εξ ημισείας το βραβείο σκηνοθεσίας!

«Ο άνθρωπος δεν ζει μόνο την προσωπική του ζωή ως άτομο, αλλά, συνειδητά ή ασυνείδητα, και τη ζωή της εποχής του και των συγχρόνων του·

και αν ακόμη θεωρούσε τις γενικές και απρόσωπες βάσεις της ύπαρξής του απολύτως δεδομένες και αυτονόητες, και αν η ιδέα να τις κρίνει του ήταν τόσο μακρινή, όσο πράγματι ήταν για τον αγαθό Χανς Κάστορπ, είναι όμως απολύτως πιθανό ότι θα αισθανόταν την ηθική του ευεξία να επηρεάζεται ακαθόριστα από τις ατέλειές τους.

Γιατί ο μεμονωμένος άνθρωπος μπορεί να οραματίζεται κάθε λογής προσωπικούς στόχους, σκοπούς, ελπίδες, προοπτικές, από όπου αντλεί την ώθηση για υψηλές προσπάθειες και δραστηριότητα.

Όταν το απρόσωπο που τον περιβάλει, η εποχή η ίδια, παρά την εξωτερική της ενεργητικότητα, στερείται κατά βάση στόχων και ελπίδων, εάν του αποκαλύπτεται στα κρυφά ως άπελπις, δίχως προοπτική και εν απορία και αντιτάσσει μια κενή σιωπή στο ερώτημα που τίθεται, συνειδητά ή ασυνείδητα, αλλά πάντως κατά κάποιον τρόπο τίθεται, για κάποιο τελικό, περισσότερο από προσωπικό, απόλυτο νόημα κάθε προσπάθειας και δραστηριότητας, τότε, ιδιαίτερα σε περιπτώσεις πιο πλούσιου ανθρωπισμού, θα είναι σχεδόν αναπότρεπτη κάποια παραλυτική επίδραση αυτής της κατάστασης, η οποία μέσω του ψυχικού και ηθικού μπορεί να απλωθεί κυριολεκτικά μέχρι το φυσικό και οργανικό τμήμα του ανθρώπου.

Η διάθεση για σημαντικό έργο, που υπερβαίνει το μέτρο της συνηθισμένης προσφοράς, χωρίς η εποχή να γνωρίζει μια ικανοποιητική απάντηση στο ερώτημα «Γιατί;», προϋποθέτει ή ηθική μοναξιά και αμεσότητα, η οποία σπάνια απαντάται, ή πολύ σκληροτράχηλη ζωτικότητα. Ο Χανς Κάστορπ δεν διέθεται ούτε το ένα ούτε το άλλο, και έτσι ήταν πράγματι μάλλον μετριότητα, αν και με μια αρκετά αξιοπρεπή σημασία της λέξης».

[σελ. 50-51]

Thomas Mann (1924), Το Μαγικό Βουνό, Εκδ. Μεταίχμιο (2024), μτφρ. Θόδωρος Παρασκευόπουλος