Καθώς τα νέφη καπνού από τις δασικές πυρκαγιές ταξιδεύουν χιλιάδες χιλιόμετρα, το ηλιακό φως και η χημεία της ατμόσφαιρας αλλάζουν το χρώμα τους, εξαφανίζουν τη χαρακτηριστική μυρωδιά της φωτιάς και τελικά τα ενσωματώνουν στο μείγμα της αστικής αιθαλομίχλης.

Το καλοκαίρι του 2026, ουρανοί γεμάτοι καπνό ταλαιπώρησαν για ακόμη μία φορά την Ανατολική Ακτή και τις μεσοδυτικές πολιτείες των ΗΠΑ. Πυρκαγιές που μαίνονταν εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά ανάγκασαν ανθρώπους να ακυρώσουν αθλητικές προπονήσεις και να λειτουργούν τα κλιματιστικά τους όλο το εικοσιτετράωρο.

Ζώντας στις δυτικές ΗΠΑ, η εικόνα αυτή μου είναι πολύ οικεία. Οι δασικές πυρκαγιές και ο πυκνός καπνός που παράγουν έχουν γίνει πλέον αναπόσπαστο κομμάτι του καλοκαιριού εδώ.

Ως χημικός της ατμόσφαιρας μελετώ επίσης τον καπνό των δασικών πυρκαγιών και, ειδικότερα, τον τρόπο με τον οποίο εξελίσσεται καθώς απομακρύνεται από τις φλόγες και κατευθύνεται προς τις κοινότητες όπου τελικά τον αναπνέουν οι άνθρωποι.

Για να καταλάβουμε τι ακριβώς περιέχει ο καπνός που μπορεί να εισπνέουμε, πρέπει πρώτα να γνωρίζουμε από πού πέρασε μέχρι να φτάσει σε εμάς.

Ο καπνός των πυρκαγιών βρίσκεται συχνά τόσο ψηλά στην ατμόσφαιρα ώστε να μην γίνεται αντιληπτός. Όταν όμως οι ατμοσφαιρικές συνθήκες τον φέρουν κοντά στο έδαφος, οι άνθρωποι καταλήγουν να εισπνέουν ανθυγιεινά σωματίδια.

Όταν καίγεται ένα δάσος, η πυρκαγιά απελευθερώνει μεγάλες ποσότητες λεπτών αιωρούμενων σωματιδίων PM2.5, μαζί με οξείδια του αζώτου και πτητικές οργανικές ενώσεις (VOCs).

Οι ενώσεις και τα σωματίδια που εκλύονται μπορούν να προκαλέσουν βλάβες στην ανθρώπινη υγεία — στους πνεύμονες, στην καρδιά και σε άλλα όργανα — ενώ ανάμεσά τους υπάρχουν και γνωστές καρκινογόνες ουσίες.

Το πώς αυτό το ισχυρό μείγμα ρύπων μεταμορφώνεται με την πάροδο του χρόνου και την απόσταση αποτελεί ένα πολύπλοκο επιστημονικό παζλ.

Στο Εργαστήριο Χημικών Επιστημών της NOAA, η ομάδα μας παρακολουθεί αυτή τη συμπεριφορά, από ελεγχόμενες καύσεις καύσιμης ύλης στο εργαστήριο έως ερευνητικές πτήσεις αεροσκαφών μέσα στα νέφη καπνού των πυρκαγιών.

Η κατανόηση του τρόπου με τον οποίο «γερνά» ο καπνός είναι απαραίτητη για να μπορούμε να προβλέψουμε τις επιπτώσεις του στην ανθρώπινη υγεία.

Όλα αρχίζουν από τη φλόγα

Η ιστορία του καπνού ξεκινά από τον τρόπο με τον οποίο καίγεται η φωτιά.

Οι πυρκαγιές πολύ υψηλών θερμοκρασιών συμπεριφέρονται εντελώς διαφορετικά από τις φωτιές χαμηλότερης θερμοκρασίας που σιγοκαίνε.

Οι θερμές, έντονες φλόγες παράγουν οξείδια του αζώτου, τα οποία μπορούν να βλάψουν το αναπνευστικό σύστημα και να συμβάλουν στον σχηματισμό δευτερογενών ρύπων και δραστικών ενώσεων του άνθρακα, όπως οι αρωματικοί υδρογονάνθρακες. Η μακροχρόνια έκθεση σε ορισμένους από αυτούς μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο συγκεκριμένων μορφών καρκίνου.

Οι φωτιές αυτές εκπέμπουν επίσης μικρότερες ποσότητες νιτρώδους οξέος, υδροκυανίου και ισοκυανικού οξέος, ουσίες που μπορούν να είναι τοξικές για τον άνθρωπο.

Αντίθετα, οι πυρκαγιές χαμηλότερης θερμοκρασίας που σιγοκαίνε απελευθερώνουν διαφορετικό μείγμα ενώσεων, πλούσιο όμως και αυτό σε τοξικές αρωματικές οξυγονούχες ενώσεις και αμμωνία, οι οποίες μπορούν να ερεθίσουν το αναπνευστικό σύστημα.

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι εκπομπές αυτών των πυρκαγιών είναι ασφαλέστερες. Σημαίνει ότι οι συνθήκες καύσης καθορίζουν τη χημική σύσταση του καπνού και τη μετέπειτα εξέλιξή του.

Οι δασικές πυρκαγιές, άλλωστε, σπάνια ανήκουν αποκλειστικά στη μία ή στην άλλη κατηγορία. Είναι δυναμικά φαινόμενα που μεταβάλλονται στη διάρκεια της ημέρας, καθώς ανεβαίνει η θερμοκρασία, μειώνεται η υγρασία ή εκδηλώνονται βραδινές καταιγίδες.

Από τη στιγμή που ο καπνός εγκαταλείψει τις φλόγες, τρεις βασικοί παράγοντες καθορίζουν το ταξίδι του: η ταχύτητα του ανέμου, η θερμοκρασία της ατμόσφαιρας και το ηλιακό φως.

Σκεφτείτε μια φωτιά κατασκήνωσης. Αν κάθεστε σε λάθος σημείο, ο άνεμος στέλνει τον καπνό κατευθείαν στο πρόσωπό σας. Αυτή η οριζόντια μεταφορά ονομάζεται μεταγωγή.

Οι μικρές φωτιές συνήθως δεν παράγουν αρκετή θερμότητα ώστε να ανυψώσουν τον καπνό τους σε μεγάλο ύψος — γι’ αυτό και μπορούμε να μυρίσουμε τη φωτιά του γείτονα. Οι τεράστιες δασικές πυρκαγιές όμως δημιουργούν πολύ μεγάλη θερμότητα και ισχυρότατα ανοδικά ρεύματα αέρα.

Αυτή η άνωση λειτουργεί σαν ανελκυστήρας, σηκώνοντας το νέφος καπνού έξω από το πλανητικό οριακό στρώμα και μεταφέροντάς το στην ελεύθερη τροπόσφαιρα, περίπου δύο χιλιόμετρα πάνω από το έδαφος.

Εκεί αναλαμβάνουν οι άνεμοι μεγάλου υψομέτρου, οι οποίοι μπορούν να μεταφέρουν τον καπνό χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, ακόμη και από τη μία πλευρά μιας ηπείρου στην άλλη. Ορισμένες φορές, μάλιστα, τα νέφη μιας πυρκαγιάς μπορούν να δημιουργήσουν τον δικό τους καιρό, σχηματίζοντας πυροσωρειτομελανίες — νέφη pyrocumulonimbus — που μεταφέρουν μεγάλες ποσότητες σωματιδίων ακόμη και στη στρατόσφαιρα.

Πώς το ηλιακό φως «γερνά» τον καπνό

Καθώς ο καπνός ταξιδεύει, υφίσταται ταχύτατες φυσικές και χημικές μεταβολές. Αρχικά αραιώνει, καθώς αναμειγνύεται με καθαρότερο αέρα του περιβάλλοντος. Κοντά στην πυρκαγιά είναι πυκνός και αδιαφανής. Καθώς απομακρύνεται, διαχέεται και γίνεται ολοένα πιο αραιός. Στη συνέχεια μπαίνει στο παιχνίδι ο ήλιος.

Η έντονη ηλιακή ακτινοβολία λειτουργεί σαν χημικός κινητήρας.

Τα υπεριώδη φωτόνια του ήλιου διασπούν δεσμούς στα μόρια, δημιουργώντας ρίζες που οξειδώνουν τις πτητικές οργανικές ενώσεις. Τα οξείδια του αζώτου διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο σε αυτή τη χημική διαδικασία.

Μέσα σε λίγες μόνο ώρες από την έκλυση του καπνού, το μείγμα αντιδρά και δημιουργεί όζον κοντά στην επιφάνεια του εδάφους, το οποίο μπορεί να ερεθίσει τους πνεύμονες και αποτελεί βασικό συστατικό της αιθαλομίχλης. Εάν ο καπνός ανέβει ψηλά, στον ψυχρό αέρα της ελεύθερης τροπόσφαιρας, αυτή η διαδικασία χημικής «γήρανσης» μπορεί προσωρινά να παγώσει.

Ο καπνός μπορεί έτσι να παραμείνει χημικά «φρέσκος» μέχρι η αέρια μάζα να κατέβει ξανά πιο κοντά στην επιφάνεια της Γης, κάτω από περίπου δύο χιλιόμετρα. Εκεί οι υψηλότερες θερμοκρασίες μπορούν να ενεργοποιήσουν ξανά τις χημικές αντιδράσεις.

Και όταν ένα τέτοιο γερασμένο νέφος καπνού περνά πάνω από μια μεγάλη πόλη, μπορεί να αναμειχθεί με την αστική ρύπανση — για παράδειγμα με τα καυσαέρια των αυτοκινήτων. Η αλληλεπίδραση αυτή μπορεί να πυροδοτήσει νέες χημικές αντιδράσεις, δημιουργώντας επιπλέον όζον τοπικά, πέρα από τα λεπτά αιωρούμενα σωματίδια που είχε ήδη απελευθερώσει η πυρκαγιά.

Γιατί ο μακρινός καπνός δεν μυρίζει πια φωτιά

Έχετε παρατηρήσει ποτέ ότι ο καπνός μιας μακρινής δασικής πυρκαγιάς δεν μυρίζει σαν φωτιά;

Υπάρχει χημική εξήγηση. Οι συγκεκριμένες ενώσεις που δημιουργούν το χαρακτηριστικό άρωμα της καύσης — φαινολικές ενώσεις όπως η γουαϊακόλη και η συριγγόλη — είναι εξαιρετικά δραστικές. Το ηλιακό φως και οι χημικές αντιδράσεις που προκαλεί τις καταστρέφουν μέσα σε λίγες ώρες.

Έτσι, όταν ο καπνός έχει ταξιδέψει εκατοντάδες ή χιλιάδες χιλιόμετρα, η χαρακτηριστική μυρωδιά έχει εξαφανιστεί εντελώς. Το ηλιακό φως μεταβάλλει επίσης το χρώμα του καπνού μέσω μιας διαδικασίας χημικής λεύκανσης των αερολυμάτων.

Ο φρέσκος καπνός περιέχει σκούρα καφέ και μαύρα σωματίδια άνθρακα που απορροφούν το φως. Έπειτα από αρκετές ημέρες έκθεσης στην ηλιακή ακτινοβολία και σε οξειδωτικές ουσίες, οι χημικές αντιδράσεις διασπούν αυτές τις σκοτεινόχρωμες ενώσεις. Το αποτέλεσμα;

Τα σκούρα σωματίδια που απορροφούν το φως μετατρέπονται σε σωματίδια που το διαχέουν. Έτσι, τα σκοτεινά και πυκνά νέφη της πυρκαγιάς μεταμορφώνονται στη γαλακτώδη λευκή αχλή που μπορεί να ταξιδεύει σε τεράστιες αποστάσεις.

Τα σωματίδια αυτά διαχέουν αποτελεσματικά το μπλε και το πράσινο φως, ενώ επιτρέπουν στα κόκκινα και πορτοκαλί μήκη κύματος να περάσουν. Γι’ αυτό και δημιουργείται εκείνη η παράξενη αίσθηση ενός ηλιοβασιλέματος που διαρκεί ολόκληρη την ημέρα. Ο καπνός που εισπνέουν οι άνθρωποι εκατοντάδες ή χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από μια πυρκαγιά είναι, επομένως, χημικά διαφορετικός από εκείνον που εγκατέλειψε αρχικά τις φλόγες.

Δεν παύει όμως να αποτελεί σοβαρή απειλή για την υγεία.

Γι’ αυτό η μεταφορά του καπνού και η ατμοσφαιρική χημεία που τη συνοδεύει αποτελούν σήμερα ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα ποιότητας του αέρα στη Βόρεια Αμερική — και ένα πρόβλημα που, σύμφωνα με τις προβλέψεις, αναμένεται να ενταθεί τα επόμενα χρόνια.

ΠΗΓΗ 

Τα νέα από το φοινικόδασος της Πρέβελης είναι καλά. Σύμφωνα με τις  εκτιμήσεις το μεγαλύτερο μέρος του μοναδικού οικοσυστήματος διασώθηκε. Σε αυξημένη επιφυλακή, παρά ταύτα, οι αρχές για το ενδεχόμενο αναζωπύρωσης.

Βελτιωμένη παρουσιάζεται η εικόνα της μεγάλης πυρκαγιάς στο νότιο Ρέθυμνο. Οι αρχές παραμένουν σε κατάσταση αυξημένης επιφυλακής, καθώς οι ισχυροί άνεμοι, που φτάνουν τα 7 έως 8 μποφόρ, διατηρούν υψηλό τον κίνδυνο νέων αναζωπυρώσεων.

Η φωτιά βρίσκεται πλέον σε ύφεση, όμως διάσπαρτες εστίες συνεχίζουν να σιγοκαίνε. Στην περιοχή επιχειρούν 220 πυροσβέστες, με τη συνδρομή υδροφόρων και μηχανημάτων έργου, ώστε να αντιμετωπιστεί άμεσα οποιαδήποτε νέα εστία.

Οι δυσμενείς καιρικές συνθήκες δυσχεραίνουν σημαντικά τις εναέριες επιχειρήσεις, καθώς οι θυελλώδεις άνεμοι δεν επιτρέπουν στα εναέρια μέσα να πραγματοποιήσουν με ασφάλεια ρίψεις νερού.

Οι ζημιές που άφησε πίσω της η πυρκαγιά είναι εκτεταμένες. Χιλιάδες στρέμματα δασικών και αγροτικών εκτάσεων, ελαιώνες, επιχειρήσεις και περιουσίες έχουν καταστραφεί, προκαλώντας βαρύ πλήγμα στους κατοίκους της περιοχής, οι οποίοι στηρίζουν σε μεγάλο βαθμό το εισόδημά τους στην αγροτική παραγωγή και τον τουρισμό.

Σύμφωνα με τις μέχρι στιγμής δορυφορικές καταγραφές, περίπου 45.000 στρέμματα έχουν καεί στο νότιο Ρέθυμνο, χωρίς να υπολογίζονται οι εκτάσεις στην περιοχή της Πρέβελης. Η πλήρης αποτίμηση των ζημιών θα πραγματοποιηθεί όταν καταστεί ασφαλής η πρόσβαση σε όλα τα σημεία.

Το υπέροχο δάσος με τους ενδημικούς κρητικούς φοίνικες –ή φοίνικες του Θεόφραστου– που είναι το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο στις εκβολές του ποταμού Κουρταλιώτη στο Λιβυκό πέλαγος, αλλά και το πιο φωτογραφημένο από όσους επισκέπτονται την περιοχή της Πρέβελης για να κολυμπήσουν, φαίνεται ότι γλίτωσε τα χειρότερα από τη μεγάλη πυρκαγιά που έκαψε μεγάλες εκτάσεις στα νότια του νομού Ρεθύμνης

Φωτιά τώρα στο Ρέθυμνο – Νεκροί δύο πυροσβέστες

Σύμφωνα με τις τελευταίες πληροφορίες, νεκροί εντοπίστηκαν δύο πυροσβέστες που επιχειρούσαν στην κατάσβεση.

Πληροφορίες του patris.gr αναφέρουν ότι οι δύο άνδρες πιθανότατα ανήκουν στους εποχικούς, ενώ υπάρχει η πληροφορία ότι βρέθηκαν σε αυτοκίνητο.

Ενισχυμένες πυροσβεστικές δυνάμεις

Οι δυνάμεις που επιχειρούν στην πυρκαγιά ενισχύθηκαν και πλέον μάχη με τις φλόγες δίνουν 110 πυροσβέστες με 6 ομάδες πεζοπόρων της 3ης και της 19ης ΕΜΟΔΕ και 27 πυροσβεστικά οχήματα. Για την αεροπυρόσβεση έχουν κινητοποιηθεί τέσσερα ελικόπτερα.

Παράλληλα, υδροφόρες και μηχάνημα έργου του Δήμου Αγίου Βασιλείου συνδράμουν το έργο του Πυροσβεστικού Σώματος.

Ισχυροί άνεμοι στην περιοχή

Στην περιοχή πνέουν ισχυροί άνεμοι, με ριπές που φτάνουν τα 7 μποφόρ, δυσχεραίνοντας τις επιχειρήσεις κατάσβεσης.

Καθ’ όλη τη διάρκεια της επιχείρησης, το ΕΣΚΕΔΙΚ παρακολουθεί την εξέλιξη της πυρκαγιάς μέσω drone, το οποίο παρέχει συνεχή εικόνα με θερμική και οπτική κάμερα.

Ήχησε το 112

Λίγα λεπτά πριν τις 16:00 ήχησε νέο 12 καλώντας όσους βρίσκονται στις περιοχές Σακτούρια και Μέλαμπες, να απομακρυνθούν προς Αγία Γαλήνη.

Στις 15:25 εκδόθηκε μήνυμα από το 112, με το οποίο καλούνται όσοι βρίσκονται στην ευρύτερη περιοχή της Κρύας Βρύσης να απομακρυνθούν προς το Ρέθυμνο.

Υπενθυμίζεται ότι στις 14:35 είχε προηγηθεί προειδοποιητικό μήνυμα του 112 προς όσους βρίσκονταν στην ευρύτερη περιοχή της πυρκαγιάς.

Πολύ υψηλός κίνδυνος πυρκαγιάς στην Κρήτη

Σημειώνεται ότι η Περιφέρεια Κρήτης βρίσκεται σήμερα σε κατάσταση πολύ υψηλού κινδύνου εκδήλωσης πυρκαγιάς (κατηγορία κινδύνου 4).

Ο Thomas Farriner ήταν ένας φούρναρης, που είχε ανάμεσα στους πελάτες του τον Βασιλιά Κάρολο Β’ και το Βασιλικό Ναυτικό. Το βράδυ της 1ης Σεπτεμβρίου του 1666 πήγε για ύπνο, στο σπίτι του στην Pudding Lane του Λονδίνου, αφήνοντας τη φωτιά στον φούρνο του να καίει.

2 Σεπτεμβρίου 1666

Τις πρώτες πρωινές ώρες της επόμενης ημέρας, σπίθες από τον φούρνο άναψαν φωτιά, η οποία σύντομα είχε «καταπιεί» το σπίτι. Ο ίδιος ο Farriner γλίτωσε, όπως και η οικογένειά του, βρίσκοντας διαφυγή από ένα παράθυρο. Όμως η υπηρέτριά του, Ρόουζ, χάθηκε στη φωτιά.

Ήταν ένα από τα μόλις έξι θύματα αυτής που έμελλε να μείνει γνωστή ως η Μεγάλη Πυρκαγιά του Λονδίνου, η οποία προκάλεσε τεράστιες καταστροφές στις υποδομές της βρετανική πρωτεύουσας. Παρότι ο επίσημος αριθμός των θυμάτων ήταν τόσο χαμηλός, πιστεύεται ότι τα άγνωστα θύματα αυτής της τραγωδίας είναι πολύ περισσότερα, καθώς οι σοροί τους εκτιμάται ότι αποτεφρώθηκαν στην πυρκαγιά.

Η φωτιά επεκτάθηκε και συνέχισε να καίει για τέσσερις ημέρες, με αποτέλεσμα το 80% των κτισμάτων του Λονδίνου να καταστραφούν από τις φλόγες. Επρόκειτο για 13.200 σπίτια, χιλιάδες επιχειρήσεις, 87 εκκλησίες, το Δημαρχείο, το Χρηματιστήριο και τον καθεδρικό ναό του Αγ. Παύλου. Όπως έγραψε ο χρονικογράφος Samuel Pepys, «όλο το μεσαιωνικό Λονδίνο είναι τώρα στάχτες».

Τελικά, την τέταρτη ημέρα, οι άνεμοι που είχαν βοηθήσει τη φωτιά να εξαπλωθεί στο Λονδίνο γύρισαν, με αποτέλεσμα οι φλόγες σταδιακά να σβήσουν.

Η ειρωνεία είναι ότι αυτή η καταστροφή αποτέλεσε παράλληλα και μία ευλογία. Η φωτιά είχε καταστρέψει τους βρώμικους δρόμους και τις παράγκες στις οποίες είχε μεταδοθεί η Μεγάλη Πανούκλα τον προηγούμενο χρόνο.

Πλέον, έμενε να σχεδιαστεί η ανοικοδόμηση του Λονδίνου. Ο αρχιτέκτονας Christopher Wren ανέλαβε το project και ήταν εκείνος που έκανε τον εντυπωσιακά ανασχεδιασμένο καθεδρικό ναό του Αγ. Παύλου το κέντρο του νέου Λονδίνου.

Η γέννηση μίας βιομηχανίας

Η αξία των περιουσιών που καταστράφηκαν στη φωτιά υπολογίστηκε στα 10 εκατ. στερλίνες ή πάνω από 2 δισ. ευρώ σε σημερινά χρήματα. Τα συμβόλαια της εποχής προέβλεπαν ότι οι ενοικιαστές των κτισμάτων, και όχι οι ιδιοκτήτες, ήταν υπεύθυνοι για τις επισκευές και την ανοικοδόμηση των σπιτιών. Και αυτό σήμαινε ότι οι ενοικιαστές έπρεπε να πληρώνουν κανονικά τα ενοίκιά τους όσο τα καμένα σπίτια τους χτίζονταν ξανά.

Απαντώντας στη ζήτηση, λοιπόν, ο Nicholas Barbon έστησε το «Fire Office», την πρώτη ασφαλιστική εταιρεία, το 1680. Σύντομα, ακολούθησε η ίδρυση και άλλων ασφαλιστικών εταιρειών και έως το 1690, ένα στα δέκα σπίτια στο Λονδίνο ήταν ασφαλισμένο για φωτιά.

Σε βοήθεια του οχηματαγωγού σπεύδουν τρία πλοία, σύμφωνα με το Λιμενικό, ενώ οι καιρικές συνθήκες στην περιοχή είναι κακές, καθώς επικρατούν ισχυροί άνεμοι.

Το Norman Atlantic, με σημαία Ιταλίας, είχε ξεκινήσει από την Ηγουμενίτσα, με προορισμό το λιμάνι της Ιταλίας.  Το πλήρωμα είναι επίσης ιταλικής καταγωγής.