Σε μια από τις αγαπημένες μου ταινίες όλων των εποχών, Τα Απομεινάρια μιας Μέρας του Τζέϊμς Άϊβορυ, υπάρχει μια σκηνή-κλειδί που συνοψίζει την ουσία της ταινίας.

Είμαστε στο 1936 και σε μια απ’τις γνωστές επαύλεις/παλάτια, το αγγλικό κατεστημένο – που εκπροσωπείται από τον οικοδεσπότη Λόρδο Ντάρλινγκτον – φιλοξενεί μια διεθνή διάσκεψη για την ειρήνη στην Ευρώπη και παραδίδει ένα πλουσιοπάροχο δείπνο στο οποίο ο οικοδεσπότης και η ομήγυρη (με εξαίρεση τον Αμερικανό Λιούις) τιμούν την απεσταλμένη του Χίτλερ, πιστεύοντας τις διακηρύξεις περί «ειρήνης» και υποστηρίζοντας την απαίτηση της Γερμανίας για επανεξοπλισμό.

Είναι η απαρχή της πολιτικής του κατευνασμού που οδήγησε στη Συμφωνία του Μονάχου με την οποία οι Μεγάλες Δυνάμεις επέτρεψαν στον Χίτλερ να προσαρτήσει τη Σουδητία (στην οποία είχε ήδη εισβάλλει).

Η ταινία είναι, εν μέρει, ένα «κατηγορώ» για την αδυναμία των βασικών δρώντων να δουν τη μεγάλη εικόνα. Οι επιλογές της ηθικής και του συμφέροντος αντιστρέφονται. Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Ντάρλινγκτον, ο κατευνασμός, το ίδιο το δείπνο, καταλήγουν να είναι όνειδος σε βαθμό που ο πιστός αρχιμπάτλερ να πει ψέμματα ότι δεν δούλευε τότε εκεί.

Αυτή τη σκηνή θυμήθηκα παρακολουθώντας προσεκτικά το επίσημο δείπνο που παρέθεσε το Βρετανικό Στέμμα (και η κυβέρνηση Στάρμερ που ενορχήστρωσε την όλη επίσκεψη) προς τιμήν του προέδρου Τραμπ.

Ήταν η πρώτη φορά στην ιστορία που Αμερικανός πρόεδρος έλαβε την ύψιστη τιμή της δεύτερης πρόσκλησης για state visit στη Βρετανία. Και όπως είπε και ο Τραμπ «ελπίζω να είναι και η τελευταία». Όπως πάνε τα πράγματα, θα είναι όντως η τελευταία φορά.

Σε μάλλον απολογητική ανάρτηση με τη φωτογραφία του προεδρικού ελικοπτέρου να αναχωρεί, ο Στάρμερ έγραψε ότι ό,τι κάνει το κάνει μόνο για το εθνικό συμφέρον. Η Realpolitik της δεκαετίας του 1930 είναι εδώ για τα καλά, μαζί με μία πρωτοφανή στα χρονικά επίθεση της κυβέρνησης των ΗΠΑ στα ΜΜΕ της χώρας.

Το πρόβλημα βέβαια είναι ότι όταν εγκαταλείπεις τις αξίες σου για να μείνεις ασφαλής, τότε χάνεις και τις αξίες σου και την ασφάλεια σου.

 Δεν ξέρω αν θα ζήσουμε για να τα δούμε όλα αυτά από απόσταση, αλλά δεν έχω καμία αμφιβολία ότι ο ιστορικός του μέλλοντος – αν υποθέσουμε ότι είναι άνθρωπος, και έχει την αντίστοιχη ηθική πυξίδα – θα περιγράψει την επίσκεψη αυτή, και την ανοχή / κατευνασμό / ενθάρρυνση του Τραμπ από το βρετανικό κατεστημένο με πολύ μελανά χρώματα.

Διάφοροι (μάλλον άσχετοι με την ιστορία) έκαναν πριν λίγο καιρό ένα εντελώς άστοχο παραλληλισμό του Μονάχου και των Τσάμπερλαιν και Χίτλερ με τον κατευνασμό του Πούτιν από τον Τραμπ. Ό,τι να ναι. Καταρχάς ο Τσάμπερλαιν ήταν statesman με καλές προθέσεις και επίγνωση του ότι η Βρετανία δεν ήταν έτοιμη να πολεμήσει, αλλά ακόμη κι αν τον κατηγορήσουμε για τον κατευνασμό, η πραγματική ομοιότητα είναι ανάμεσα σε αυτόν και τον Στάρμερ.

Ο Στάρμερ νομίζει ότι κατάφερε κάτι ξεπουλώντας την όποια αξιοπρέπεια είχε μείνει σ’ αυτή τη χώρα, μαζί με τη μνήμη χιλιάδων φαντάρων που πέθαναν σε δύο παγκόσμιους πολέμους για να προστατέψουν τις αξίες που ο Τραμπ και ο Πούτιν τώρα εξουδετερώνουν μεθοδικά τόσο εντός της Δύσης, όσο και στην Ουκρανία.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Το κείμενο του Ρωμανού Γεροδήμου περιλαμβάνεται στο εξαιρετικό newsletter του Σαββάτου που λαμβάνουμε από εκείνον με έναν γενναιόδωρο τρόπο.

ΥΓ Αν σας αρέσει αυτό που διαβάσατε, φωνάξτε και τους φίλους σας να γραφτούν εδώ.

Πώς οι σύγχρονοι ηγέτες κατακτούν την εξουσία μέσα από κάλπες – και τι πρέπει να προβληματίσει τις ΗΠΑ

Όπως έγραψε κάποτε ο Αλέξης ντε Τοκβίλ, η δημοκρατία κινδυνεύει περισσότερο όταν νομίζει πως είναι ασφαλής.

Ο αυταρχισμός του 21ου αιώνα δεν φορά στολή, δεν καταλύει συντάγματα και δεν αιματοκυλίζει δρόμους. Φορά κοστούμι, μιλά τη γλώσσα της δημοκρατίας και χειρίζεται τα εργαλεία της πληροφόρησης με μαεστρία. Καθώς οι παραδοσιακές μορφές δικτατορίας υποχωρούν, μια νέα γενιά ηγετών οικοδομεί καθεστώτα που συντηρούν τις εξωτερικές μορφές της δημοκρατίας – αλλά κενώνουν το περιεχόμενό της.

Το φαινόμενο αυτό αποκτά παγκόσμιες διαστάσεις. Και μολονότι οι Ηνωμένες Πολιτείες παραμένουν θεσμικά ανθεκτικές, δεν είναι απρόσβλητες από τις ίδιες τάσεις.

Αυταρχισμός χωρίς πραξικόπημα

Ο πρώην Πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, αποτελεί αντικείμενο έντονων επικρίσεων για τις αυταρχικές τάσεις που φέρεται να εκδήλωσε κατά τη διάρκεια της θητείας του. Αν και δεν κατήργησε το Σύνταγμα ούτε προέβη σε φυσική εξόντωση αντιπάλων, αρκετές από τις πρακτικές του θυμίζουν στρατηγικές σύγχρονων αυταρχικών ηγετών: επιθέσεις κατά του Τύπου, περιφρόνηση της Δικαιοσύνης, πίεση σε πανεπιστήμια και θαυμασμός για αυταρχικούς ηγέτες στο εξωτερικό.

Το φαινόμενο όμως υπερβαίνει την περίπτωση Τραμπ. Από την Ουγγαρία έως τη Ρωσία, από τη Βενεζουέλα έως τη Σιγκαπούρη, αναδύεται ένα μοντέλο εξουσίας που ονομάζεται «πληροφοριακή απολυταρχία» ή «δικτατορία του αφηγήματος».

Το παράδειγμα της Ουγγαρίας

Ο πρωθυπουργός της Ουγγαρίας Βίκτορ ‘Ορμπαν αποτελεί εμβληματική περίπτωση αυτής της στρατηγικής. Αν και έχει κερδίσει αλλεπάλληλες εκλογές, έχει καταφέρει να ελέγξει ή να αποδυναμώσει θεμελιώδεις θεσμούς: διόρισε πιστούς δικαστές, τροποποίησε το Σύνταγμα, περιόρισε την ανεξαρτησία του Τύπου, φίμωσε την ακαδημαϊκή κοινότητα και εκδίωξε διεθνή πανεπιστήμια.

Και όλα αυτά, δίχως την ωμή βία του παρελθόντος. Αντιφρονούντες δεν φυλακίζονται μαζικά· απλώς περιθωριοποιούνται και διαβάλλονται. Το όπλο του Όρμπαν είναι το αφήγημα: μια Ουγγαρία που πολιορκείται από μετανάστες, φιλελεύθερους κύκλους και ξένες δυνάμεις – και ο ίδιος, μοναδικός εγγυητής της ταυτότητας και της ασφάλειάς της.

Όταν η προπαγάνδα αντικαθιστά τον φόβο

Η εποχή του τανκ και του πραξικοπήματος υποχωρεί μπροστά σε κάτι πιο ύπουλο: τη διαχείριση της πληροφορίας. Με όρους όπως «εκλογικός» ή «ανταγωνιστικός αυταρχισμός», οι πολιτικοί επιστήμονες περιγράφουν καθεστώτα που παραπλανούν: διατηρούν εκλογές, αλλά κλείνουν το παιχνίδι.

Στη μελέτη μου με τον οικονομολόγο Σεργκέι Γκουρίεφ, δείξαμε ότι οι πολιτικές δολοφονίες και φυλακίσεις μειώθηκαν παγκοσμίως τις τελευταίες δεκαετίες. Ο λόγος δεν είναι απαραίτητα η δημοκρατική πρόοδος, αλλά ο φόβος του διεθνούς κόστους: κυρώσεις, επενδυτικές αποχές, τεχνολογική υστέρηση.

Το σκληρό χέρι δεν εξαφανίστηκε, αλλά καμουφλάρεται πίσω από μια βιτρίνα κανονικότητας.

Η αντοχή των θεσμών στις ΗΠΑ

Παρά τις ανησυχίες, οι Ηνωμένες Πολιτείες διαθέτουν μια σειρά από θεσμικά αντίβαρα που καθιστούν δύσκολη την πλήρη εκτροπή: ισχυρά ανεξάρτητα ΜΜΕ, ανεξάρτητη Δικαιοσύνη, πολυεπίπεδο ομοσπονδιακό σύστημα, ανεξάρτητα πανεπιστήμια και ενεργή κοινωνία των πολιτών.

Το Σύνταγμα των ΗΠΑ δεν είναι εύκολο να τροποποιηθεί: απαιτείται αυξημένη πλειοψηφία στο Κογκρέσο και ευρύτατη συναίνεση μεταξύ των πολιτειών. Σε αντίθεση με χώρες όπως η Ουγγαρία, όπου η αναθεώρηση εξαρτάται απλώς από μια κοινοβουλευτική πλειοψηφία.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η δημοκρατία στις ΗΠΑ είναι δεδομένη.

Το διακύβευμα της εποχής μας

Όπως έγραψε κάποτε ο Αλέξης ντε Τοκβίλ, η δημοκρατία κινδυνεύει περισσότερο όταν νομίζει πως είναι ασφαλής. Οι νέες μορφές αυταρχισμού δεν διακηρύσσουν εχθρότητα προς τη δημοκρατία· την επικαλούνται, την μιμούνται, την αποστειρώνουν.

Η επίγνωση αυτών των τεχνικών είναι το πρώτο βήμα για να διαφυλαχθεί η ουσία της δημοκρατίας, τόσο στις Ηνωμένες Πολιτείες όσο και διεθνώς. Στην εποχή των «δικτατόρων της εικόνας», η υπεράσπιση της δημοκρατίας απαιτεί κάτι παραπάνω από εκλογές: απαιτεί παιδεία, θεσμική εγρήγορση και ενεργούς πολίτες.

ΠΗΓΗ 

Μετά το σάλο που προκλήθηκε από τη δημοσιοποίηση φωτογραφίας αλά Χίτλερ, ο ηγέτης του ξενοφοβικού κινήματος Pegida, Λουτς Μπάχμαν, υπέβαλε την παραίτησή του.

«Ναι, παραιτούμαι από την ηγεσία» του κινήματος, δήλωσε ο Μπάχμαν στην εφημερίδα Bild, ο οποίος προ δύο ημερών είχε αναρτήσει φωτογραφία του στο Διαδίκτυο όπου απεικονίζεται ο ίδιος με μουστάκι και μαλλιά χτενισμένα ώστε να παραπέμπει στον Αδόλφο Χίτλερ.

Η απόφασή του δέχθηκε δριμεία κριτική από χρήστες του Διαδικτύου που έσπευσαν να καταδικάσουν την ενέργεια του Μπάχμαν δηλώνοντας πως «το κίνημα αποκαλύπτει το πραγματικό του πρόσωπο».

Παρά τις προσπάθειες του ηγέτη και της εκπροσώπου Τύπου του κινήματος που ισχυρίστηκαν ότι επρόκειτο μόνο για «ένα αστείο», οι έντονες αντιδράσεις τελικά οδήγησαν σε παραίτηση τον Μπάχμαν.

Στο μεταξύ, βέβαια, η παραίτηση δεν έχει αποδυναμώσει το κίνημα που ετοιμάζεται να πραγματοποιήσει μαζική διαδήλωση κατά των μεταναστών και κατά του Ισλαμισμού με περίπου 60.000 υποστηρικτών στη Λειψία.