Η Ευρώπη βιώνει το δεύτερο πρωτοφανές κύμα καύσωνα μέσα στην ίδια χρονιά και ολοένα περισσότεροι αναρωτιούνται αν πρόκειται απλώς για μια ακραία συγκυρία ή αν η ήπειρος έχει ήδη περάσει σε ένα διαφορετικό κλιματικό καθεστώς. Οι επιστήμονες που μίλησαν στο Nature συμφωνούν ότι τα φαινόμενα που παρατηρούνται σήμερα θα θεωρούνταν αδιανόητα πριν από λίγες δεκαετίες. Εκεί όπου διαφωνούν είναι στο πότε ακριβώς πραγματοποιήθηκε αυτή η μετάβαση και πόσο γρήγορα εξελίσσεται.

Το σημερινό κύμα ζέστης χαρακτηρίζεται πραγματικά εξαιρετικό. Θερμοκρασίες που πλησιάζουν τους 40 βαθμούς Κελσίου στο Λονδίνο και ξεπερνούν τους 44 βαθμούς στη Γαλλία αποτελούν ιστορικά γεγονότα. Στη γαλλική πόλη Πισός καταγράφηκε η υψηλότερη θερμοκρασία που έχει μετρηθεί ποτέ στη χώρα, ενώ δεκάδες άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους είτε από τη ζέστη είτε προσπαθώντας να δροσιστούν σε ποτάμια και λίμνες. Ωστόσο, οι ειδικοί επισημαίνουν ότι, όσο ακραία κι αν φαίνονται αυτά τα επεισόδια, δεν αποτελούν πλέον μεμονωμένες εξαιρέσεις αλλά προάγγελο ενός θερμότερου μέλλοντος.

Κατά την εκτίμησή τους, όσο συνεχίζονται οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, οι καύσωνες θα εμφανίζονται συχνότερα, θα διαρκούν περισσότερο και θα γίνονται ολοένα εντονότεροι. Η κλιματική αλλαγή δεν δημιουργεί από μόνη της κάθε ακραίο καιρικό επεισόδιο, αλλά αυξάνει σημαντικά την πιθανότητα εμφάνισής του και ενισχύει τη σφοδρότητά του.

Τα στοιχεία είναι εντυπωσιακά. Ανάλυση της ομάδας World Weather Attribution, η οποία εξέτασε 854 ευρωπαϊκές πόλεις όπου κατοικεί περίπου το ένα τρίτο του πληθυσμού της ηπείρου, δείχνει ότι σχεδόν οι μισές κατέρριψαν ή αναμένεται να καταρρίψουν μέσα στον ίδιο μήνα τα ιστορικά ρεκόρ θερμικής καταπόνησης. Σε χώρες όπως η Τσεχία, η Λιθουανία και το Λουξεμβούργο, όλες οι πόλεις που εξετάστηκαν κατέγραψαν πρωτοφανείς θερμοκρασίες.

Για τους επιστήμονες, αυτό σημαίνει ότι οι θερμοκρασιακές υπερβάσεις δεν είναι πλέον σπάνιες. Αντίθετα, τα ρεκόρ καταρρίπτονται συνεχώς και, μάλιστα, με μεγάλες διαφορές. Όπως χαρακτηριστικά επισημαίνεται, η εικόνα μοιάζει με αθλητή που βελτιώνει το παγκόσμιο ρεκόρ στο άλμα κατά μισό μέτρο αντί για λίγα εκατοστά – μια εξέλιξη που θα θεωρούνταν αδύνατη χωρίς κάποια εξαιρετική παρέμβαση.

Το άμεσο αίτιο του σημερινού καύσωνα είναι ένα ιδιαίτερο μοτίβο ατμοσφαιρικής κυκλοφορίας που μεταφέρει θερμές αέριες μάζες από τις υποτροπικές περιοχές προς τη βόρεια Ευρώπη. Σύμφωνα με ορισμένους ερευνητές, η ταυτόχρονη ψύξη της επιφάνειας του βόρειου Ατλαντικού μπορεί να ευνοεί τον εγκλωβισμό πολύ θερμού αέρα από τη Σαχάρα πάνω από την ευρωπαϊκή ήπειρο για αρκετές ημέρες. Οι μηχανισμοί αυτοί εξακολουθούν να μελετώνται, όμως θεωρείται βέβαιο ότι εξηγούν μόνο μέρος του φαινομένου.

Η ανθρωπογενής κλιματική αλλαγή επιδεινώνει σημαντικά την κατάσταση. Τα ολοένα θερμότερα καλοκαίρια ξηραίνουν τα εδάφη, περιορίζοντας την εξάτμιση που φυσιολογικά λειτουργεί ως φυσικό σύστημα ψύξης. Παράλληλα, η μείωση της νεφοκάλυψης επιτρέπει μεγαλύτερη ηλιακή ακτινοβολία να φθάνει στην επιφάνεια της γης. Η εξέλιξη αυτή συνδέεται όχι μόνο με τις ξηρότερες συνθήκες αλλά και με τη σημαντική μείωση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης από αερολύματα τις τελευταίες δεκαετίες. Τα αερολύματα λειτουργούσαν ως πυρήνες σχηματισμού νεφών και η μείωσή τους, αν και ευεργετική για τη δημόσια υγεία, έχει περιορίσει την ανακλαστικότητα της ατμόσφαιρας.

Ορισμένοι κλιματολόγοι θεωρούν ότι η Ευρώπη άρχισε να εισέρχεται σε αυτή τη νέα κλιματική πραγματικότητα ήδη από τη δεκαετία του 1980. Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι η ήπειρος θερμαίνεται περίπου δύο φορές ταχύτερα από τον παγκόσμιο μέσο όρο, γεγονός που την καθιστά τη γρηγορότερα θερμαινόμενη ήπειρο του πλανήτη. Από τότε, οι ανοδικές τάσεις των θερμοκρασιών εμφανίζονται πολύ εντονότερες από ό,τι στις προηγούμενες δεκαετίες.

Το συμπέρασμα στο οποίο συγκλίνουν οι περισσότεροι ερευνητές είναι σαφές. Οι παραδοσιακές ευρωπαϊκές εικόνες των ήπιων καλοκαιριών με δροσερές νύχτες υποχωρούν σταδιακά. Οι ακραίοι καύσωνες μετατρέπονται σε επαναλαμβανόμενο χαρακτηριστικό του ευρωπαϊκού κλίματος και οι κοινωνίες καλούνται πλέον να προσαρμοστούν σε μια νέα πραγματικότητα, όπου η προστασία της δημόσιας υγείας, των πόλεων, των υποδομών και των ενεργειακών συστημάτων θα εξαρτάται όλο και περισσότερο από την ικανότητά τους να αντιμετωπίζουν ακραία θερμικά φαινόμενα που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν εξαιρετικά σπάνια.

EDWARD CHEN NATURE