Τέσσερα χρόνια μετά την έναρξη του πολέμου, η Ρωσία δεν κρατά μόνο χιλιάδες Ουκρανούς στρατιώτες αιχμαλώτους. Σύμφωνα με εκτενή έρευνα του The New Yorker, έχει δημιουργηθεί ένα εκτεταμένο δίκτυο φυλακών και κέντρων κράτησης, όπου οδηγούνται και άμαχοι από τις κατεχόμενες περιοχές της Ουκρανίας.

Το ρεπορτάζ περιγράφει ένα σύστημα που πολλοί συγκρίνουν με ένα «νέο Γκουλάγκ»: μια αλυσίδα φυλακών που εκτείνεται από τα σύνορα της Ουκρανίας έως τις απομακρυσμένες περιοχές της βόρειας Ρωσίας. Εκεί, πολίτες –ανάμεσά τους δάσκαλοι, νοσηλεύτριες, μαγείρισσες, δημοτικοί υπάλληλοι και εθελοντές– κρατούνται επί μήνες ή και χρόνια, συχνά χωρίς ουσιαστικά αποδεικτικά στοιχεία εναντίον τους.

Ιδιαίτερη θέση στο άρθρο κατέχουν οι μαρτυρίες γυναικών που συνελήφθησαν μετά την πτώση της χαλυβουργίας Azovstal στη Μαριούπολη. Ορισμένες εργάζονταν ως μαγείρισσες ή υγειονομικό προσωπικό και κατηγορήθηκαν για «τρομοκρατία» ή για συμμετοχή σε «ένοπλη κατάληψη της εξουσίας», επειδή συνδέονταν διοικητικά με τις ουκρανικές μονάδες Azov και Aidar. Η ειρωνεία μιας κρατούμενης είναι αποκαλυπτική: «Το να μαγειρεύεις μπορς δεν είναι πραξικόπημα.»

Οι αφηγήσεις των πρώην κρατουμένων περιγράφουν ένα καθεστώς καθημερινής ταπείνωσης. Ξυλοδαρμοί, ψυχολογική πίεση, ηλεκτροσόκ, εξαναγκασμένες ομολογίες και συνεχείς απειλές αποτελούν, σύμφωνα με τις μαρτυρίες, μέρος της καθημερινότητας. Σε ορισμένες περιπτώσεις οι κρατούμενοι υποχρεώνονταν ακόμη και να υπογράφουν δηλώσεις ότι δεν είχαν υποστεί κακομεταχείριση.

Παράλληλα, το άρθρο αναδεικνύει μια λιγότερο γνωστή διάσταση: την προσπάθεια ορισμένων κρατουμένων να διατηρήσουν την αξιοπρέπειά τους μέσα στη φυλακή. Μαθήματα αγγλικών, ανταλλαγή επιστολών, ποίηση και μικρές καθημερινές πράξεις αλληλεγγύης μετατρέπονται σε μορφές αντίστασης απέναντι στην απομόνωση.

Σύμφωνα με το ρεπορτάζ, περίπου 15.000 Ουκρανοί στρατιώτες έχουν αιχμαλωτιστεί από την έναρξη του πολέμου και αρκετοί έχουν επιστρέψει μέσω ανταλλαγών. Αντίθετα, η τύχη πολλών πολιτών παραμένει ασαφής. Οι οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων φοβούνται ότι χιλιάδες άμαχοι παραμένουν εγκλωβισμένοι σε ένα σύστημα κράτησης που λειτουργεί μακριά από τη διεθνή δημοσιότητα και χωρίς επαρκή νομικό έλεγχο.

Ο Joshua Yaffa δεν υποστηρίζει ότι η σημερινή Ρωσία αναβιώνει αυτούσιο το σοβιετικό σύστημα καταναγκαστικών έργων του Στάλιν. Υποστηρίζει όμως ότι έχει διαμορφωθεί ένας νέος μηχανισμός εξαφανίσεων, απομόνωσης και πολιτικά φορτισμένων διώξεων, ο οποίος, για πολλούς αναλυτές, θυμίζει τη λογική εκείνης της εποχής.

Η Βικτώρια ζούσε στη Μαριούπολη με τον πατέρα της. Ομως μετά την κατάληψη της πόλης, μετά τις τεράστιες καταστροφές, μετακινήθηκε μόνη στο Κιέβο, αναζητώντας νέους τρόπους ζωής. Ωστόσο κάποια στιγμή αποφάσισε να γυρίσει για να δει τον αγαπημένο της πατέρα ο οποίος αρνήθηκε να εγκαταλείψει την πόλη του. Η Βικτώρια (για ευνόητους λόγους δεν είναι αυτό το όνομα της κοπέλας που αφηγείται) περιγράφει στην DW την επταήμερη οδύσσειά της στην Μαριούπολη που τόσο αγάπησε.

Τόσο η Βικτώρια όσο και η Ναταλία, μια ακόμη Ουκρανή που μίλησε στο γερμανικό δίκτυο αναφέρουν ότι το κλίμα τη Μαριούπολη είναι γενικά φιλορωσικό και οι ντόπιοι κατηγορούν την Ουκρανική κυβέρνηση για τη σημερινή εικόνα της πόλης και γενικότερα τις εξελίξεις. 

«Ακόμα κι αν το διαμέρισμά μου είχε γλιτώσει από τους βομβαρδισμούς δεν ξέρω αν θα μπορούσα να ζήσω εκεί, πιθανώς όχι», λέει η Βικτώρια*. Πριν από ένα χρόνο άφησε πίσω της την Μαριούπολη για να αναζητήσει καταφύγιο στο Κίεβο. Μετά τους ρωσικούς βομβαρδισμούς η πολυκατοικία της τυλίχθηκε στις φλόγες. Όμως ο πατέρας της αποφάσισε να παραμείνει στη Μαριούπολη. Όταν η υγεία του επιδεινώθηκε η Βικτώρια αποφάσισε να πάει να τον βοηθήσει.

Μετά από πολλές αποτυχημένες προσπάθειες η Βικτώρια έφθασε τελικά στην ανατολική Ουκρανία μέσω Λετονίας και Ρωσίας. Επειδή όμως στην Μαριούπολη υπάρχει έλλειψη ειδικών γιατρών, αναγκάστηκε να πάει τον πατέρα της στο ρωσικό Ταγκανρόγκ για να εγχειριστεί.

Ένα χρόνο μετά τους μαζικούς βομβαρδισμούς των Ρώσων, η πόλη έχει παραμείνει στην κατάσταση που βρίσκονταν. «Υπάρχουν εδώ και εκεί οικοδομές, αλλά μην ξεχνάμε ότι οι Ρώσοι τα κατέστρεψαν όλα μόνοι τους! Τώρα γκρεμίζουν τα κατεστραμμένα σπίτια και χτίζουν καινούργια σε άλλες περιοχές της πόλης». Η Βικτώρια εκτιμά ότι στην Μαριούπολη έχει παραμείνει μόνο το ένα τρίτο των κατοίκων.

«Δίνουν αγώνα επιβίωσης»

Δουλειά υπάρχει μόνο σε εργοτάξια, στην τοπική αυτοδιοίκηση και το λιανεμπόριο. Πολλοί οικοδόμοι προέρχονται από τη Ρωσία και παίρνουν μεγαλύτερους μισθούς από τους ντόπιους. Σύμφωνα με την εταιρία διαχείρισης μεταλλουργείων και χαλυβουργείων της περιοχής Metinvest, ο μεγαλύτερος εργοδότης της πόλης, οι μονάδες παραγωγής, έκλεισαν προσωρινά στο ξεκίνημα της ρωσικής επίθεσης στις 24 Φεβρουαρίου, αλλά παραμένουν κλειστές.

«Κοινωνικά επιδόματα δεν καταβάλλονται πλέον ούτε καν για ανέργους, λέει η Βικτώρια. Ταυτόχρονα έχει περιοριστεί σημαντικά η ανθρωπιστική βοήθεια στην ευρύτερη περιοχή. «Παλιά μοιράζονταν δέματα με τρόφιμα σε όλους, τώρα πια μόνο σε παιδιά και άτομα άνω των 65. Οι άνθρωποι έχουν κατάθλιψη. Δίνουν αγώνα για την επιβίωση».

Η Ναταλίγια*, η οποία ζει σε χωριό στα περίχωρα της Μαριούπολης αναφέρει ότι: «ο πληθυσμός είναι καταβεβλημένος από τις καθημερινές δυσκολίες. Πολλοί πίνουν». Πριν από τον πόλεμο η Ουκρανή είχε το δικό της κατάστημα, στο οποίο πουλούσε κρέας και γάλα.

«Χρειάζεσαι ρωσικό διαβατήρια για να εργαστείς»

Η Νατάλια είναι δυσαρεστημένη από τις υψηλές τιμές προϊόντων και τους χαμηλούς μισθούς: «Στην αρχή οι άνθρωποι έπαιρναν κατά μέσο όρο 30.000 ρούβλια (περίπου 330 ευρώ). Στη συνέχεια οι μισθοί μειώθηκαν περισσότερο από το μισό και δεν καταβλήθηκαν για ενάμιση μήνα». Ταυτόχρονα, λέει, αυξάνονται οι πιέσεις στους Ουκρανούς να πάρουν ρωσικά διαβατήρια: «Για να μπορέσεις να εργαστείς επίσημα, χρειάζεσαι διαβατήριο και για να το αποκτήσεις πρέπει να μπεις στην ουρά, να εκδοθούν εκ νέου χαμένα έγγραφα και να τα μεταφραστούν στα ρωσικά».

Παρ’ όλα τα προβλήματα, το κλίμα στη Μαριούπολη είναι κατά κανόνα φιλορωσικό, λέει η Ουκρανή: «Ο πληθυσμός πιστεύει τη ρωσική προπαγάνδα, σύμφωνα με την οποία η Ουκρανία ευθύνεται για την καταστροφή της πόλης. Μια φίλη μου πήρε από τους Ρώσους διαμέρισμα στη Μαριούπολη και είναι ευγνώμων γι’ αυτό. Υπάρχουν όμως και εκείνοι που δεν έχουν πού να μείνουν και αρνούνται να στηθούν στην ουρά για ένα διαμέρισμα απλά γιατί δεν θέλουν να δεχτούν τίποτα από τους κατακτητές»…..

Oλόκληρο το ρεπορτάζ από την υπό ρωσική κατοχή Μαριούπολη στην DW  

Χάνα Σοκολόβα

Επιμέλεια: Στέφανος Γεωργακόπουλος