Σκέψεις μιας αναγνώστριας εξ Ευβοίας ορμωμένης…

Γράφει η Νταίζη Λεονάρδου*

Αν και ο πατέρας μου ήταν γέννημα θρέμμα του Αγίου (Ιστιαίας ή Αιδηψού), εγώ υπήρξα παιδί της πόλης. Το χωριό ήταν ο τόπος όπου ζούσαν θείοι, θείες, μεγαλύτερα ξαδέρφια και η κύρια βάση των καλοκαιρινών διακοπών. Ο δε Αγιόκαμπος, μια όμορφη αμμουδερή παραλία και μια ήρεμη θάλασσα που ποτέ δεν χαιρόμουν αρκετά, γιατί η διαδικασία του μπάνιου ακολουθούσε ένα αυστηρό στρατιωτικό τυπικό, 10.30 με 13.00! Όλες οι άλλες αποσπασματικές αναμνήσεις εμπεριείχαν βραδινά σινεμά στην Αιδηψό με γαλακτομπούρεκο από το ζαχαροπλαστείο του Πετράκου, τη σεπτεμβριανή εμποροπανήγυρη στην Ιστιαία και λίγες καλοκαιρινές γιορτές και εκδηλώσεις στην πλατεία του χωριού.

Τα εγκαίνια του Λαογραφικού Μουσείου τον Ιούνιο 2013 και η τιμητική πρόσκληση να συμμετάσχω ως βασική ομιλήτρια έγιναν η αφορμή να αναζητήσω περισσότερη και πιο ουσιαστική πληροφορία. Κι όταν πρόσφατα διάβασα τα «Αλλοτινά και θρυλούμενα» του Αγίου και Αγιοκάμπου, μέσα  στις γραμμές και τις εικόνες βρήκα ξεχασμένες αναμνήσεις, αφηγήσεις, λέξεις, τοπία, μορφές, ήχους και μυρωδιές.

Ας ξεφυλλίσουμε λοιπόν μαζί αυτό το ιδιαίτερο βιβλίο. Αρχικά ο ίδιος ο τίτλος γεννά ενδιαφέρον, απορία και νοσταλγία. Θα μπορούσε κάποιος να πιστέψει – αν αγνοούσε το χωριό μας – ότι πρόκειται για συλλογή θρύλων κάποιας ανώνυμης Αγιότητας. Τα «αλλοτινά και θρυλούμενα» όμως ως υπόσχεση στον αναγνώστη αγγίζουν την ενδόμυχη ανάγκη να ακουμπήσουμε στο παρελθόν. Κι όχι μόνο στην τεκμηριωμένη ιστορική του μορφή αλλά και στο παραμύθι, αυτό που θέλουμε να πιστεύουμε χωρίς αποδείξεις.

Ας ρίξουμε μια ματιά και στο οπισθόφυλλο. Τοπόσημα παλιά και σύγχρονα και φορεσιές παραδοσιακές φορεμένες από μικρά κορίτσια συνδέουν άρρηκτα παρελθόν και μέλλον. Το βιβλίο λειτουργεί ως γέφυρα που ενώνει στο σήμερα όσα έφυγαν με αυτά που έρχονται. Και απόδειξη κομίζω τη συχνά επαναλαμβανόμενη από τη συγγραφέα λέξη «άπαυτα». Χρονικό επίρρημα είναι, δηλώνει εξακολουθητικότητα, άρα τη ζωή χωρίς σταματημό, την πολιτισμική συνέχεια.

Η δομή του βιβλίου κινείται σε δύο άξονες.

Στο πρώτο μέρος τον κύριο λόγο έχουν οι επιστήμες. Παρουσιάζεται η γεωφυσική και δημογραφική εξέλιξη της Β.Δ. Εύβοιας με επίκεντρο τα τρία χωριά: Άγιος, Αγιόκαμπος (οιονεί, το επίνειο) και Βαρβάρα (νέος οικισμός, καθαρά προσφυγικός). Χάρτες, γλωσσολογικές αναφορές, μυθολογικές παραδόσεις, ιστορικές πληροφορίες παρουσιάζουν τις μεγάλες γεωλογικές ανακατατάξεις και το ανάγλυφο της περιοχής, αλλά και τα ελληνικά φύλα που πρωτοκατοίκησαν αυτά τα εδάφη. Οι πόλεις της Ιστιαίας και της Αιδηψού είχαν τότε τον πρωταγωνιστικό ρόλο.

Εδώ έρχεται επίκουρος στην κατανόηση των γραφομένων – κυρίως στο επίπεδο της γλωσσολογίας – μια προσωπική μου στιγμή. Πρωτοετής φοιτήτρια Αρχαιολογίας βρέθηκα στην Μεσσηνία, σε ανασκαφή θολωτού μυκηναϊκού τάφου στην περιοχή της Βοϊδο-κοιλιάς. Ο καθηγητής μου, ο αείμνηστος Γεώργιος Κορρές, όταν έμαθε ότι κατάγομαι από την Εύ–βοια είπε χαμογελώντας χωρίς να επεξηγήσει, «άρα βρίσκεσαι στο οικογενειακό σου περιβάλλον». Πολύ αργότερα συσχέτισα τη λέξη Βούς ως κοινό παρονομαστή των δύο τόπων.

Πολύ ενδιαφέρουσα βρήκα επίσης μια υπόθεση εργασίας σχετικά με την αρχική τοποθεσία του χωριού Άγιος. Η συγγραφέας, αρχαιολόγος η ίδια, εικάζει παραθέτοντας αναλυτική βιβλιογραφία ότι η αρχαία Ελλοπία, μια από τις πόλεις δήμους της Ιστιαϊκής επικράτειας, πιθανόν να ταυτίζεται με τον παραθαλάσσιο οικισμό Αγιόκαμπο. Γιατί όμως δεν έχει ακόμα εντοπιστεί αυτή η πόλη; Ίσως η έντονη τεκτονική δραστηριότητα κατάπιε στην κυριολεξία ένα θρυλούμενο – σε αφηγήσεις των «παλιών» – μικρό βασίλειο.

Διάσπαρτα αρχαιολογικά ευρήματα, σεισμοί, το πέρασμα αλλόφυλων και αλλόθρησκων κατακτητών, η πειρατεία, η μετανάστευση, η καταστροφή των αρχείων, προκαλούν ασάφεια στην ταύτιση των σημερινών οικισμών με τους τόπους του μακρινού παρελθόντος. Πιο ασφαλή συμπεράσματα έχουμε από τουρκικά και ελληνικά αρχεία, μετά από το 1830, όταν η Εύβοια αποτέλεσε μέρος του νεοσύστατου ελληνικού κράτους. Σε αρκετές σελίδες βρίσκουμε συμβολαιογραφικά έγγραφα και φορολογικά κατάστιχα που παρέχουν σαφέστερη εικόνα του Αγίου και της Βαρβάρας, που τότε αποτελούσαν κομμάτια μεγαλύτερων τσιφλικιών.

Στις επόμενες όμως χαριτωμένες σελίδες με τοπωνύμια το μυαλό γλυκαίνει, σαν να περνάς καλοκαίρι στο καλντερίμι και να ακούς γιαγιάδες να συνομιλούν στις αυλές. Αλήθεια, αυτή η ντοπιολαλιά με το χαρακτηριστικό φάγωμα του φωνήεντος πόσο μου θυμίζει Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη… Έχω πιάσει συχνά τον εαυτό μου να ταυτίζει τη Σκιάθο με τη Βόρεια Εύβοια, όχι μόνο στο φυσικό τοπίο αλλά και στην ανθρώπινη διάσταση. Ας θυμηθούμε τον Γεώργιο Δροσίνη που έζησε τα παιδικά του χρόνια στις σχετικά κοντινές Γούβες, στο τουρκικό διώροφο πυργόσπιτο του Ιμπραήμ Αγά όταν το 1831 αγοράστηκε από τον παππού του ποιητή. Σε πολλά έργα, πεζά και έμμετρα, αναγνωρίζουμε το χωριό και την ανθρώπινη και φυσική πραγματικότητα του 19^ου αιώνα. Σήμερα εκείνο το σπίτι έχει γίνει Μουσείο και αποτελεί πόλο έλξης. Άραγε, αν κάποιος άνθρωπος του πνεύματος είχε ζήσει και δημιουργήσει στο δικό μας χωριό; αν ένας άλλος Παπαδιαμάντης είχε αποτυπώσει με την πένα του τα μέρη μας;

Κάπου εδώ η συγγραφέας γεφυρώνει την επιστήμη με τη λαογραφία. Φυσικά και η λαογραφία από την εποχή του Νικόλαου Πολίτη επιστήμη είναι. Αφού μελετά και καταγράφει τον λαϊκό πολιτισμό με σύστημα, σαφώς και είναι επιστήμη. Όμως τέτοιου είδους καταγραφές δεν απευθύνονται αποκλειστικά στη λογική, αλλά μας αγγίζουν βαθιά και στο συναίσθημα, γιατί πατούν πέρα από τη συλλογική μνήμη και στο ατομικό βιωματικό φορτίο.

Κι εδώ έρχεται η συγγραφέας να θυμίσει το παλιό γνωστό μύθο της ονοματοδοσίας του χωριού μας. Ο άγνωστος άγιος που προέβλεψε την έφοδο του εχθρού και έσωσε τους κατοίκους από τη σφαγή είναι μια γοητευτική εκδοχή. Συνδέει την πραγματικότητα της Τουρκοκρατίας και τα δεινά των ανθρώπων με την θεϊκή παρέμβαση. Ακουμπά στην ανθρώπινη ελπίδα για βοήθεια όταν όλα φαίνονται χαμένα.

Παράλληλα όμως αναφέρει και την πιο ρεαλιστική ερμηνεία. Στα μέσα του 19^ου αιώνα ενώθηκαν οι τρεις υπάρχοντες οικισμοί, ο Απανάγιος, το Πανωχώρι και το Κατηχώρι. Τότε αναζητήθηκε όνομα για το καινούργιο χωριό και αφενός η λειτουργικότητα, αφετέρου η θρησκευτικότητα το βάφτισαν Άγιο. Λες από τον Άγιο Δημήτριο; Ή από τον Άγιο Γεώργιο; Τους δύο καβαλάρηδες αγίους που μαρτύρησαν για την πίστη του Χριστού; Εγώ πάντως στην ερώτηση «ποιος Άγιος», «Άγιος σκέτος» απαντώ…

Άρα, πού βρίσκεται η αλήθεια; Ας διαλέγουμε όποια εκδοχή μας ταιριάζει!

Η συγγραφέας καταγράφει και περιγράφει με λεπτομέρειες τα ιερά κτίσματα, λειτουργούντα ή ερείπια, με φωτογραφικό υλικό της ιδίας. Αναφέρει επίσης θρησκευτικές εθιμοτυπικές εκδηλώσεις, όπως για παράδειγμα το πανηγύρι στο Παλιομανάστρι στις 23 Αυγούστου που το θυμάμαι κι εγώ από τα παιδικά μου χρόνια. Τότε ακόμα η πορεία με τα πόδια γινόταν νύχτα ή ξημερώματα, κι εγώ αρνιόμουν πεισματικά να διακόψω τον καλοκαιρινό μου ύπνο και να πάρω μέρος σε κάτι που τότε θεωρούσα επιεικώς βασανιστικό γιατί δυστυχώς δεν καταλάβαινα.

Ξεφυλλίζοντας το βιβλίο το μάτι σκαλώνει στο πετρόχτιστο σχολείο του 1903, δωρεά του εθνικού ευεργέτη Ανδρέα Συγγρού. Άραγε ξέρουμε το σκεπτικό αυτής της απόφασης; Πώς αποφασίστηκε η χρηματοδότηση ενός σχολείου στη Βόρεια Εύβοια; Είχε άραγε ο Συγγρός οικονομικό ενδιαφέρον στην ευρύτερη περιοχή; Ή κάποιος φίλος ή συνεργάτης του εξ Αγίου ορμώμενος έκανε την πρόταση; Ίσως κάπου, σε κάποια αρχεία, να υπάρχει αυτή η πληροφορία, ίσως και όχι…

Στο δεύτερο μέρος του βιβλίου ζωντανεύει ο παλιός Άγιος, μέσα όντως από «αλλοτινά και θρυλούμενα». Στις σελίδες του βλέπω με τα μάτια της φαντασίας ανθρώπους που πια δεν ζουν, σπίτια που πια δεν υπάρχουν…

Ξεκινώ τη βόλτα μου από το γιοφύρι της Κβέλας. Έχω ζωντανό ακόμα στ’ αυτιά μου τον μύθο της Ντούμινας, της πανέμορφης που ο πρωτομάστορας κάρφωσε τον ίσκιο της για να υψωθεί το γεφύρι σε μια πρωτότυπη παραλλαγή του «Γιοφυριού της Άρτας». Φτάνω στο Σταθμό έχοντας αντικρύσει πριν τα καντηλάκια του κοιμητηρίου. Ανεβαίνω τον κεντρικό δρόμο και συναντώ καφενεία, λιοτρίβια, εκκλησίες, μπακάλικα και ταβέρνες, κουρεία, τηλεφωνεία, τσαγκαράδικα και ραφτάδικα…

Βλέπω με τα μάτια του γοητευμένου αναγνώστη εμβληματικές φιγούρες του παλιού Αγίου, τεχνίτες, ντελάληδες, παγωτατζήδες, τον «μυθικό» στην υπέροχη πραγματικότητά του γιατρό Δημητρίου. Συναντώ τους πλανόδιους ραφτάδες, τους μάστορες της πέτρας, τους γανωματήδες και προς το σούρουπο χαζεύω τις κοπέλες στο νυφοπάζαρο. Πριν ανέφερα τις περιγραφές του Παπαδιαμάντη, τώρα θυμάμαι τις ηθογραφικές σελίδες του Βιζυηνού μέσα στις οποίες βολτάριζαν πραματευτάδες, γύφτοι και ξεματιάστρες…

Μπαίνω μέσα στα σπίτια και γεύομαι γλυκά και μεζέδες από τα χέρια των γυναικών. Από τα ίδια χέρια γεννήθηκαν και τα έργα των αργαλειών, χαλιά, κουβέρτες, μπατανίες, φορεσιές…

Ξεφυλλίζοντας τις σελίδες του βιβλίου διαβάζω τις συνήθειες των ανθρώπων και βομβαρδίζομαι με παλιές αυθεντικές λέξεις για τα σκεύη, τα ρούχα, ακόμα και για τους μήνες του χρόνου ανάλογα με τις αγροτικές εργασίες. Και ξαφνικά το μάτι αγκιστρώνεται σε μια ασπρόμαυρη φωτογραφία και ζωντανεύει ασπρόμαυρος και πολύ νέος – πολύ πιο νέος από ό,τι τον θυμάμαι – ο πατέρας μου. Περίεργα μαντηλωμένος με το άσπρο πουκάμισο, «μπράτιμος» στο γάμο του αδερφού του, του θείου μου, δεσπόζουσας μορφής της ζωής μου στον Άγιο.

Το βιβλίο της Φωτεινής Μελισσαράτου Σίνου είναι καρπός ενδελεχούς έρευνας και μεγάλης αγάπης για τον τόπο και τους ανθρώπους. Είναι μια κιβωτός για την περιοχή μας, πλούτος πληροφοριών και πλημμύρα συναισθημάτων. Λειτουργεί σαν αόρατο σκοινί που κρατά δεμένα τα βιώματά μας και μας παρακινεί να τα συγκρίνουμε, ίσως ασυναίσθητα, με παρόμοια ή και διαφορετικά άλλων τόπων και άλλων ανθρώπων. Κάπως έτσι πιστεύω πως χτίζεται ο μεγάλος πανανθρώπινος καμβάς του οποίου όλοι είμαστε κεντίδια.

Η γλώσσα; Πολύπλευρη, συνδυάζει την επιστημονική ακρίβεια της ερευνήτριας με την ποιητική ματιά της λογοτέχνιδας. Πολυσύνθετες λέξεις και παραστατικές εικόνες μαζί με έναν λόγο ρέοντα χτίζουν ένα περιβάλλον ανάγνωσης ταξιδιάρικο. Η Φωτεινή σε παρακινεί να βολτάρεις προς προς τον υδροβιότοπο της Αρμυρής και να θαυμάσεις την ομορφιά των καμαρωτών κύκνων, να μπεις στο Μουσείο για να χαϊδέψεις τα οικογενειακά υφαντά και να βρεις παλιές γιαγιάδες να σου διηγηθούν «αλλοτινά και θρυλούμενα».

Μέσα από τις σελίδες του βιβλίου οι μόνιμοι κάτοικοι θα αναγνωρίσουν τον καθημερινό βίο τους, όσοι σαν εμένα έχουν ρίζες σ’ αυτόν τον τόπο θα τον ακούσουν δυνατά να τους μιλά και όλοι οι υπόλοιποι θα δουν να ζωντανεύει στα μάτια τους το «χωριό», μια μικρή πατρίδα που δεν είναι όλοι τυχεροί να έχουν.

Καλοτάξιδο να είναι και καλοδιάβαστο.

*Η Νταίζη Λεονάρδου είναι φιλόλογος Μa.Ed.

«Μια ημέρα με τον Αναξίμανδρο και τον Αναξιμένη», της Ιώς Τσοκώνα

Παρουσίαση στην 54^η Έκθεση Βιβλίου, Πεδίο του Άρεως, 14.9.2026

 Η Ομιλία της φιλολόγου Ma.Ed. Νταίζης Λεονάρδου έγινε με αφορμή το βιβλίο της Ιώς Τσάκωνα «Μια ημέρα με τον Αναξίμανδρο και τον Αναξιμένη». Πραγματοποιήθηκε, χθες Δευτέρα, στη γιορτή του βιβλίου στο Πεδίον του ‘Αρεως, παρουσία φίλων αλλά και περαστικών που άδραξαν την ευκαιρία να πληροφορηθούν για τους δύο αρχαίους Έλληνες προσωκρατικούς φιλοσόφους της Ιωνικής Σχολής από τη Μίλητο. 

“Παίρνοντας αφορμή από την αφιέρωση της συγγραφέως στα μικρά και μεγάλα παιδιά αυτού του κόσμου, απόψε θα μιλήσω σαν ένα μεγάλο παιδί που επιπλέον υπήρξε για 40 χρόνια δασκάλα, ενώ συνεχίζει να είναι και μητέρα. Και θα ξεκινήσω με μια ομολογία.

Αυτόν τον κόσμο τον μικρό, τον μέγα γνωρίζουμε ότι πρώτοι οι Ίωνες φιλόσοφοι προσπάθησαν να ερμηνεύσουν στη γένεση και την ουσία του. Ως πρωτοετής φοιτήτρια της Φιλοσοφικής Σχολής έκανα φιλότιμες πλην όμως ανεπιτυχείς απόπειρες να τους προσεγγίσω με αγάπη. Τα αξημέρωτα πρωινά Δευτέρας – ας μην πούμε ποιου έτους, η  ξύλινη διδασκαλία μαζί με τα στρυφνά εγχειρίδια με απέτρεψαν αποτελεσματικά!

Πέρσι όμως πέρασα «Μια ημέρα με τον Θαλή». Η χαριτωμένη ιστορία και η εύληπτη επιστημονική προσέγγιση άνοιξαν την πόρτα για να τον δω πιο ευνοϊκά! Και μετά γνώρισα την Ιώ Τσοκώνα. Μεταξύ τυρού και αχλαδιού συνοδεία οίνου, μοιράστηκε μαζί μου την αγάπη της για τη φιλοσοφία και ειδικότερα για τους προσωκρατικούς. Και εντυπωσιάστηκα.

Εντυπωσιάστηκα αφενός γιατί η ακαδημαϊκή της αφετηρία ως οικονομολόγου είναι μάλλον αντίθετη με την αρχαία ελληνική φιλοσοφική σκέψη. Αφετέρου για την απόφαση και την ικανότητά της να μεταδώσει αυτήν την αγάπη μέσα από απλά αλλά καθόλου απλοϊκά αφηγήματα.

Περίμενα λοιπόν να συναντήσω τον Αναξίμανδρο και τον Αναξιμένη, όπως ήδη ανυπομονώ για το ραντεβού με τον πάντα ρέοντα Ηράκλειτο, τον οντολογικό Παρμενίδη, τον μαθηματικό και μουσικό Πυθαγόρα, τον αυτόχειρα Εμπεδοκλή και τον ατομικό Δημόκριτο…

Κι ήταν μεγάλη η χαρά όταν η Ιώ μου ζήτησε να συμμετάσχω στην παρουσίαση αυτού του νέου της βιβλίου. Γιατί ξαναείδα να μεταφέρεται αβίαστα και γοητευτικά η επιστήμη στη σχολική πραγματικότητα. Κι αυτό με άγγιξε βαθιά. Γιατί το αίμα νερό δεν γίνεται κι ο δάσκαλος πάντα δάσκαλος θα είναι!

Έτσι λοιπόν σήμερα θα παρακάμψω το κατ’ εξοχήν φιλοσοφικό περιεχόμενο του βιβλίου που έτσι κι αλλιώς θα διαβάσετε εδώ. Εγώ θα εστιάσω στο παιδαγωγικό του προφίλ και στο ρόλο που μπορεί να παίξει σαν επικουρικό εργαλείο εκπαίδευσης στο σχολείο, σαν αφορμή για ευχάριστες μαθησιογόνες στιγμές στο οικογενειακό καθιστικό, αλλά και σαν δυνάμει σχολικό θεατρικό έργο. Από τώρα φαντάζομαι όλους τους τύπους των μαθητών μιας σχολικής τάξης στους αντίστοιχους ρόλους…

Έχουμε λοιπόν αρχικά τον Ιάσωνα. Μαθητής Δημοτικού σχολείου, δεν ξέρω σε ποια τάξη τον έχει εγγράψει η Ιώ! Ο Ιάσων έχει δασκάλα την κυρία Γιολάντα. Αυτή αξιοποιώντας το μάθημα μάλλον των Μαθηματικών ή κάποιο καινοτόμο πρόγραμμα εισαγωγής στη Φιλοσοφία παρουσιάζει στα παιδιά το στοχασμό του Αναξίμανδρου.

Τον τοποθετεί σε συγκεκριμένο χωροχρόνο και δεν τον αφήνει να μετεωρίζεται ασαφώς. Το παιδικό μυαλό – και όχι μόνο – χρειάζεται πυξίδα για να κινηθεί σωστά στη γραμμή του χρόνου. Ούτως ή άλλως, η αιτιότητα, το αίτιο και το αιτιατό, είναι ρυθμιστικοί παράγοντες της ιστορικής εξέλιξης και η Ιώ – σαν συγγραφέας και ιστορικών μυθιστορημάτων – την αξιοποιεί άριστα.

Συνδέει λοιπόν τον Αναξίμανδρο με τον προγενέστερο Θαλή, με τους μεταγενέστερους δοξογράφους και χτίζει τη νοητή γραμμή που γεφυρώνει τους αιώνες και οδηγεί στον Δαρβίνο. Τι καλύτερος τρόπος να κεντρίσει ο δάσκαλός το έμφυτο «γιατί» ενός παιδιού από το να του πετάξει ένα ιντριγκαδόρικο δόλωμα, την θεωρία της εξέλιξης! Σας διαβάζω στην σελίδα 10:

Η δασκάλα έδειξε στα παιδιά την γνωστή εικόνα με την εξέλιξη του ανθρώπου από τον πίθηκο και συνέχισε. – Σχεδόν όλοι θα έχετε δει την εικόνα αυτή. Κυκλοφορούν και φανελάκια σε διάφορες παραλλαγές. Με αφετηρία το ψάρι, όμως, δεν θα την έχετε δει.

Εδώ ακριβώς στρώνει το δρόμο στο φιλοπερίεργο παιδικό μυαλό για την αναζήτηση της πληροφορίας! Γιατί η κυρία Γιολάντα ως βασική πυξίδα και αποστολή έχει «να ρίχνει το σπόρο».

Γενικώς είναι μια δασκάλα πολύπλευρη. Χρησιμοποιεί μαυροπίνακα και κιμωλία, αξιοποιεί γεωμετρικά όργανα, εκτιμώ όμως πως σερφάρει αποτελεσματικά και στο διαδίκτυο, αναφέρει πηγές πολύ εξειδικευμένες όπως τον φιλόσοφο Σιμπλίκιο και στη διδασκαλία της – έχοντας στα πάντα ως αξιακό παρονομαστή τη γλώσσα – ανατρέχει στην ετυμολογία των λέξεων.

Σχεδιάζοντας για παράδειγμα το σύμβολο του απείρου, όταν αναλύει τη θεωρία του Αναξίμανδρου περί απείρων κόσμων στο Σύμπαν, προτρέπει τους μαθητές να αναλογιστούν τη συμβολή του στερητικού α- στο ουσιαστικό πέρας που σημαίνει τέλος. Α συν πέρας = χωρίς τέλος…

Δίνει ταυτοχρόνως την ουσία της επιστήμης: Ο Αναξίμανδρος, λέει, έσφαλλε στις θεωρίες του για το σχηματισμό των ουρανίων σωμάτων. Αλλά αυτό που αξιολογούμε σήμερα είναι η αξία της προσπάθειάς του να δώσει στην δομή του σύμπαντος μια επιστημονική λογική. Η προσπάθειά του, δηλαδή, να αιτιολογήσει και να αποδείξει όσα πίστευε. Άρα, φυτεύει στο μυαλό των παιδιών το θεμέλιο της αριστοτέλειας λογικής, το επιχείρημα!

Παράλληλα κινείται στον παιδαγωγικό άξονα του εποικοδομητισμού. Με την επαναλαμβανόμενη φράση «αν θυμάστε» ανασύρει και συμπληρώνει τις προγενέστερες γνώσεις. Ακόμα και τον αφηρημένο Παντελή τον καθοδηγεί σταδιακά να θυμηθεί όσα γνωρίζει παροτρύνοντάς τον «έλα να τα πάρουμε ένα ένα»…

… την δε εκνευριστική μαθήτρια του πρώτου θρανίου που διαρκώς πετάγεται και διακόπτει, αφού εξαντλεί κάθε πειθώ την βάζει στη θέση της με μια ωραιότατη εντολή «εσύ Σοφούλα τσιμουδιά». Πολύ το χάρηκα, γιατί αυτοί οι μαθητές προσπαθούν να είναι οι χαϊδεμένοι των δασκάλων…

Το μαθητικό κοινό μαγεύεται από τα λόγια της κυρίας Γιολάντας και γαντζώνεται στην προσμονή του επόμενου μαθήματος που τους υπόσχεται «ακόμα πιο ενδιαφέρον». Και αποχαιρετώντας τους για το ΣΚ, έχει ήδη ρίξει το αγκίστρι – ένα έξυπνο αφηγηματικό πέρασμα στις επόμενες σκηνές. «Ποιος ξέρει, τους λέει, αν είχαμε την δυνατότητα να ακούσουμε τον λόγο του Αναξίμανδρου από πρώτο χέρι, πόσα περισσότερα θα καταλαβαίναμε»…

Κι ο ήρωάς μας, ο Ιάσων, με τη βοήθεια του μικρού αδερφού, του Αίαντα, ανασκουμπώνεται μπροστά στην οθόνη του υπολογιστή, πατάει τα μαγικά κουμπιά στο πληκτρολόγιο και μαζί διακτινίζονται στην Μίλητο του 6^ου πχ αιώνα. Εκεί συναντούν όχι μόνο τον Αναξίμανδρο αλλά και τον Αναξιμένη, ακούν θαυμαστά πράγματα και μετά ξυπνούν στην πραγματικότητα των ζεστών τους κρεβατιών.

Σε ρόλο ουσιαστικά συμπληρωματικό της δασκάλας έχουμε τη μητέρα. Εκπαιδευτικός και η ίδια αφού διδάσκει σε φοιτητές – προσπάθησα να εικάσω από τα συμφραζόμενα την ειδικότητά της, μάλλον Ιστορικός είναι, αφού αναφέρεται στον Κικέρωνα και στον Αμμιανό.

Κάποια στιγμή παρεμβαίνει στη διαμάχη των δύο αδερφών δηλώνοντας πολύ σωστά: «Τα ιστορικά πρόσωπα πρέπει να τα κρίνουμε και να τα σχολιάζουμε πάντα σύμφωνα με την εποχή τους». Αλλά και η ίδια η διαφωνία πόσο χαριτωμένη και πραγματική παρουσιάζεται! «Μαμά, ο Αίας κοροϊδεύει τον Αναξίμανδρο»!

Η μητέρα εκτιμά τη δουλειά της κυρίας Γιολάντας, αφού θα την συγχαρεί αυτοπροσώπως στο σχολείο.  Ταυτοχρόνως δημιουργεί ένα πλαίσιο οικογενειακής ζωής που εμπεριέχει παιχνίδι, μελέτη, συζητήσεις, αλληλοβοήθεια – αλήθεια, πόσα αγόρια βοηθούν τη μαμά τους στο μάζεμα του τραπεζιού; – και κυρίως φιλομάθεια. Όλοι μαζί καθισμένοι στο χαλί διαβάζουν και αναλύουν την ελληνική Μυθολογία, ενώ η καλύτερη φίλη του Ιάσωνα του έχει χαρίσει έναν άτλαντα, ίσως σε ανταπόδοση κάποιου αντίστοιχου δώρου.

Αλλά και η επιμονή στην υγιεινή διατροφή συνοδεύεται από χιούμορ, «από τα πιο αγαπημένα ψάρια των αρχαίων Ελλήνων ήταν η εγγραυλίς, δηλαδή ο γνωστός μας γαύρος και πιστέψτε με, δεν ήταν ερυθρόλευκος»!

Η μητέρα, σερβίροντας το σοκολατένιο κέικ για να κάνει πιο ανεκτή την ανεπιθύμητη ψαροφαγία, υπογραμμίζει με τα λόγια της την αξία της δια βίου μάθησης.  «Μακάρι να σας ανοίξει η όρεξη και να ψάξετε για περισσότερες πληροφορίες, όταν μεγαλώσετε!».

Έχουμε λοιπόν ένα λειτουργικό δίδυμο, τη δασκάλα και τη μητέρα, που καθιστούν αληθοφανείς τους χαρακτήρες των δύο μικρών πρωταγωνιστών. Δύο αξιολάτρευτα ερευνητικά μυαλουδάκια γεμάτα απορίες, ιδέες, πρωτοβουλίες και αυθορμητισμό. Ποιος δάσκαλος δεν θα ήθελε τέτοιους μαθητές, ποιος γονιός δεν θα ήθελε τέτοια παιδιά; Αλλά τα παιδιά δεν είναι αυτοφυή, δεν εμφανίζονται στο Σύμπαν σαν κομήτες! Η συγγραφέας εμμέσως αλλά πεντακάθαρα υπερτονίζει το ρόλο της διαπαιδαγώγησης, της διδασκαλίας χωρίς διδακτισμό.

Η γραφή της Ιώς Τσοκώνα; Γοητευτική. Η αφήγηση ρέουσα, οι διάλογοι φυσικοί. Οι δομικές έννοιες της ιωνικής φιλοσοφίας, η εξελικτικότητα, η ισορροπία σαν πιθανή μήτρα της παγκόσμιας έλξης, οι ισημερίες, το άπειρο και η κίνηση, η πρόβλεψη των σεισμών, η δημιουργία του ουράνιου τόξου, η γένεση και η φθορά σαν στοιχεία μιας αιώνιας ανακύκλωσης, οι απαρχές της χαρτογραφίας και της γεωγραφίας, παρουσιάζονται λιτά και κατανοητά.

Ακόμη, πληροφορίες για τη διατροφή των αρχαίων Ελλήνων, για τις διαλέκτους παρακλάδια της ελληνικής γλώσσας, ακόμα και στιγμιότυπα σαν την ιστορία του Κροίσου με το διδακτικό της επιμύθιο παρεμβάλλονται πλεγμένες λειτουργικά στην εξέλιξη της ιστορίας.

Οι χαρακτήρες έχουν σχεδιαστεί έξυπνα, ακόμα και οι απόντες-παρόντες φιλόσοφοι. Η σχολική πραγματικότητα με τις ασήκωτες τσάντες, την φασαριόζικη ατμόσφαιρα και τον μικρόκοσμο της τάξης μας γυρίζει στα μαθητικά χρόνια, ενώ η προσφώνηση «μπρο» ανακαλεί σύγχρονα ακούσματα. Η πλοκή είναι ενδιαφέρουσα, τα αφηγηματικά περάσματα έξυπνα και η εικονογράφηση εμπνευσμένη. Γέλασα πολύ όταν είδα στη σελίδα 40 τον Ιάσωνα με χλαμύδα, σανδάλια και γυαλάκια μυωπίας!

Θέλω τελειώνοντας να συγχαρώ την συγγραφέα γιατί αξιοποίησε ως αφηγηματική τεχνική τον ποθητό αλλά ανέφικτο διακτινισμό. Πείτε μου, δεν θα θέλαμε να ταξιδεύουμε μπρος – πίσω στο χρόνο; Ή να βρισκόμαστε αυτοστιγμεί σε άλλα σημεία του πλανήτη; Ορατοί ή αόρατοι; Επειδή όμως δεν μπορούμε – ακόμα τουλάχιστον – να το απολαύσουμε σαν δώρο της επιστήμης, η φαντασία και το ταλέντο έρχονται βοηθοί.

Αναρωτιέμαι, λοιπόν, μήπως θα έπρεπε να κρατήσουμε χώρο στην ατζέντα μας για μελλοντικές εναλλακτικές συναντήσεις και κουβέντες με περισσότερους ανθρώπους του πνεύματος εκείνης της μακρινής αλλά τόσο μοναδικής εποχής, της ελληνικής Αρχαιότητας;”

Νταίζη Λεονάρδου, φιλόλογος Ma.Ed.