Είχε στη διάθεσή του ελάχιστο χρόνο και πιθανότατα το γνώριζε. Ο Julius Reubke ήταν μόλις 22 ετών όταν έφθασε στη Βαϊμάρη για να μαθητεύσει δίπλα στον Φραντς Λιστ. Δύο χρόνια αργότερα ήταν νεκρός. Στο μικρό διάστημα ανάμεσα στα δύο γεγονότα πρόλαβε να γράψει δύο σονάτες που έκαναν τον μεγάλο δάσκαλό του να πιστέψει ότι είχε μπροστά του έναν από τους σημαντικότερους μαθητές του.

Ο Friedrich Julius Reubke γεννήθηκε στις 23 Μαρτίου 1834 στο Hausneindorf,  ένα πολύ μικρό χωριό στην κεντρική Γερμανία, στο σημερινό κρατίδιο της Σαξονίας-Άνχαλτ. Ο πατέρας του, Adolf Reubke, ήταν κατασκευαστής πιάνων και εκκλησιαστικών οργάνων. Άρα ο Julius μεγάλωσε κυριολεκτικά ανάμεσα σε πληκτρολόγια, σωλήνες οργάνων και εργαστήρια μουσικών οργάνων. Δεν ήταν μάλιστα ο μόνος μουσικός της οικογένειας: και ο αδελφός του Otto έγινε πιανίστας, οργανίστας, συνθέτης και αργότερα μουσικός διευθυντής στο Πανεπιστήμιο του Halle.

Στα 17 του πήγε στο Βερολίνο. Εκεί σπούδασε πιάνο με τον περίφημο Theodor Kullak και σύνθεση με τον Adolf Bernhard Marx. Και κάπου εδώ μπαίνει στη ζωή του ο άνθρωπος που θα την αλλάξει: ο Φραντς Λιστ. Ο Hans von Bülow φαίνεται ότι τον σύστησε στον Λιστ ως έναν από τους καλύτερους μαθητές του Ωδείου του Βερολίνου. Ο Λιστ  τον δέχθηκε στη Βαϊμάρη το 1856 και ο νεαρός εγκαταστάθηκε μάλιστα στην Altenburg, το σπίτι όπου ζούσε ο Liszt και γύρω από το οποίο είχε σχηματιστεί ο περίφημος κύκλος των νέων μουσικών της εποχής.

Και σκέψου την εικόνα: είναι 22 ετών, βρίσκεται στο σπίτι του Λιστ και γράφει τα δύο έργα για τα οποία θα τον θυμόμαστε σχεδόν δύο αιώνες αργότερα.

Το πρώτο είναι η Σονάτα για πιάνο σε σι ύφεση ελάσσονα, γραμμένη μεταξύ Δεκεμβρίου 1856 και Μαρτίου 1857 και αφιερωμένη στον Λιστ. Η επιρροή της περίφημης Σονάτας σε σι ελάσσονα του δασκάλου του είναι εμφανής — ενιαία μεγάλη μορφή, θεματικές μεταμορφώσεις, δεξιοτεχνία, δραματικές αντιθέσεις — αλλά οι μουσικολόγοι επισημαίνουν ότι ο Reubke δεν ήταν απλώς μιμητής. Είχε ήδη δική του αρμονική και δραματική γλώσσα.

Και αμέσως μετά γράφει το έργο που έγινε ακόμη γνωστότερο: τη Σονάτα για εκκλησιαστικό όργανο πάνω στον 94ο Ψαλμό, σε ντο ελάσσονα. Την ολοκλήρωσε το 1857 και την πρωτοπαρουσίασε ο ίδιος στις 17 Ιουνίου 1857 στον καθεδρικό ναό του Merseburg, παίζοντας στο τεράστιο όργανο του Friedrich Ladegast — ένα από τα σπουδαιότερα όργανα της εποχής. Το έργο θεωρείται μέχρι σήμερα σταθμός της ρομαντικής φιλολογίας του εκκλησιαστικού οργάνου.

Και τότε αρχίζει να σβήνει

Το συγκλονιστικό είναι ότι την εποχή που έγραφε αυτά τα έργα ήταν ήδη άρρωστος.

Έπασχε από φυματίωση. Στα τέλη του 1857 εγκατέλειψε τη Βαϊμάρη και πήγε στη Δρέσδη. Στη Δρέσδη έγινε μέλος του τοπικού Συλλόγου Μουσικών (Tonkünstlerverein) και εξακολούθησε για λίγο να εμφανίζεται ως πιανίστας, παρά τη ραγδαία επιδείνωση της υγείας του. Τον Μάιο του 1858 πήγε στο Pillnitz, κοντά στη Δρέσδη, ελπίζοντας ότι το κλίμα του τόπου θα βοηθούσε τους πνεύμονές του. Δεν πρόλαβε. Πέθανε στις 3 Ιουνίου 1858. Ήταν 24 ετών και δύο μηνών.

Λίγους μήνες πριν από τον θάνατο του Reubke, ο Λιστ είχε ήδη καταλάβει ότι ο μαθητής του πέθαινε. Μετά από συναυλία που έδωσε ο νεαρός στη Δρέσδη στις 2 Μαρτίου 1858, ο Λιστ έγραψε στην πριγκίπισσα  Carolyne zu Sayn-Wittgenstein* ότι φοβόταν πως ο «γενναίος και γοητευτικός νέος» δεν είχε πολύ χρόνο ζωής, παρά τις προσπάθειες τριών ή τεσσάρων γιατρών. Και πρόσθετε ότι, όταν οι παθήσεις του θώρακα είχαν φτάσει τόσο μακριά, σπάνια θεραπεύονταν.

Ο μουσικοκριτικός και συγγραφέας Richard Pohl, μέλος του στενού κύκλου του Λιστ στη Βαϊμάρη, θυμόταν αργότερα τον Reubke να παίζει τη Σονάτα του στην Altenburg (Η Altenburg ήταν η μεγάλη έπαυλη στη Βαϊμάρη όπου ζούσε ο Φραντς Λιστ από το 1848 έως το 1861, μαζί με την πριγκίπισσα Carolyne zu Sayn-Wittgenstein*). Οι παρόντες κοιτούσαν το χλωμό πρόσωπό του, την αφύσικη λάμψη των ματιών του, άκουγαν τη βαριά αναπνοή του και, όταν μετά το παίξιμο τον κατέβαλλε η εξάντληση, καταλάβαιναν ότι δεν θα τον είχαν για πολύ ακόμη κοντά τους

Ο Πέτερ φον Κορνέλιους – Peter Cornelius (1824–1874) ήταν επίσης συνθέτης και ποιητής και ανήκε στον στενό κύκλο του Λιστ. Ήταν φίλος του Reubke. Μετά τον θάνατό του έγραψε ειδικά για εκείνον το ποίημα «Beim Tode von Julius Reubke» — «Για τον θάνατο του Julius Reubke».

Το ποίημα γράφτηκε για τη συγκέντρωση μνήμης που έκαναν οι φίλοι του στη Βαϊμάρη. Μάλιστα, ο Κορνέλιους δεν αρκέστηκε στο ποίημα. Πήγε ο ίδιος στην οικογένεια Reubke για να συλλυπηθεί τον πατέρα και εξέτασε τα πράγματα που είχε αφήσει ο Julius, αναζητώντας ό,τι είχε καλλιτεχνική αξία. Ανάμεσά τους υπήρχε ένα γύψινο μετάλλιο με το προφίλ του Reubke, το οποίο πιθανότατα είναι η μοναδική σωζόμενη απεικόνισή του.

«Beim Tode von Julius Reubke» — «Για τον θάνατο του Julius Reubke».

Σε ελεύθερη απόδοση στα ελληνικά:

Αλίμονο, που μέσα στον πρόωρο πόνο
ο θάνατος τον άρπαξε.
Αλίμονο, που έπρεπε να φύγει
γεμάτος ορμή και δύναμη.

Μα ας είναι ευλογημένος, μακριά από τον πόνο
του κόσμου και την εύνοιά του.
Ό,τι είναι φθαρτό ας χαθεί —
η Τέχνη όμως είναι αιώνια.

Ο Φραντς Λιστ λίγο μετά το θάνατο του αγαπημένου του Julius Reubke έστειλε στον πατέρα του την εξής επιστολή, κάνοντας αναφορά και στο ποίημα του Πέτερ φον Κορνέλιους.

Βαϊμάρη, 10 Ιουνίου 1858

Αγαπητέ κύριε,

Επιτρέψτε μου να προσθέσω αυτές τις λίγες γραμμές βαθύτατης συμπάθειας στο ποίημα του Cornelius, το οποίο εκφράζει με τόσο ταιριαστά λόγια τα αισθήματα της θλίψης μας.

Πραγματικά, κανείς δεν θα μπορούσε να αισθανθεί βαθύτερα από εμένα την απώλεια που υπέστη η Τέχνη με τον χαμό του Julius σας — εγώ που παρακολούθησα τα τελευταία αυτά χρόνια, με θαυμασμό και συμπάθεια, την ευγενική, σταθερή και καρποφόρα προσπάθειά του και που θα παραμείνω πάντοτε πιστός στη μνήμη της φιλίας του.

Με βαθύτατη εκτίμηση,

ειλικρινά αφοσιωμένος σας,
F. Liszt

Δεν πρόλαβε ποτέ να μάθει τι συνθέτης θα μπορούσε να γίνει. Μας άφησε μόνο αρκετή μουσική για να καταλάβουμε τι χάθηκε.

*Η πριγκίπισσα Carolyne zu Sayn-Wittgenstein ήταν Πολωνή ευγενής που είναι περισσότερο γνωστή για την 40χρονη σχέση της με τον μουσικό Φραντς Λιστ

Στη σειρά “καλλιτέχνες της κλασικής μουσικής που έφυγαν νωρίς”, παρουσιάζουμε τον Dinu Lipatti / Μια ιδιοφυΐα στη σκιά της αιωνιότητας Γεννήθηκε την 1η Απριλίου 1917 και πέθανε σε ηλικία 33 ετών, το 1950. Χαρακτηρίστηκε ως μία ιδιοφυΐα στη σκιά της αιωνιότητας

Ο Ρουμάνος πιανίστας Ντίνου Λιπάτι  Dinu Lipatti παραμένει μία από τις πιο σεβαστές και αινιγματικές προσωπικότητες στην ιστορία της κλασικής μουσικής. Θαυμαστός πιανίστας και συνθέτης, η καριέρα του διακόπηκε τραγικά στην ηλικία των 33 ετών από επιπτώσεις που σχετίζονταν με τη νόσο του Hodgkin.

Η ζωή του Λιπάτι εξελίχθηκε με φόντο προσωπικές και ιστορικές αναταραχές, ωστόσο κατάφερε να κερδίσει διεθνή αναγνώριση, γοητεύοντας τόσο το κοινό όσο και τους κριτικούς. Η σχολαστική του προετοιμασία —καθώς μερικές φορές αφιέρωνε χρόνια για να κατακτήσει ένα μόνο κοντσέρτο— αντανακλούσε μια αφοσίωση που ξεπερνούσε την απλή δεξιοτεχνία. Αποκάλυπτε έναν μουσικό του οποίου κάθε νότα έφερε μια αίσθηση σκοπού και ανθρωπιάς.

Η μικρή αλλά εξαιρετική κληρονομιά του διατηρείται σε ηχογραφήσεις που συχνά περιγράφονται ως «καθαρό χρυσάφι» και φημίζονται για την τεχνική τους αρτιότητα, το ερμηνευτικό τους βάθος και τη συναισθηματική τους απήχηση.

Για πολλούς κριτικούς, η ερμηνεία του Λιπάτι στο 1ο Κοντσέρτο για πιάνο του Σοπέν αποτελεί αποκορύφωμα της καλλιτεχνικής του δεξιοτεχνίας και μια βαθιά απόδειξη της μουσικής του ιδιοφυΐας. Αποκαλύπτει την τεχνική του αρτιότητα, την ερμηνευτική του διορατικότητα και τη μοναδική του ικανότητα να εμποτίζει τον ρομαντισμό του Σοπέν με κλασική ευαισθησία. Η προσέγγισή του ξεχωρίζει αμέσως για την αρχιτεκτονική της σαφήνεια, ένα χαρακτηριστικό γνώρισμα του παιξίματός του.

Η φρασεολογία του Λιπάτι είναι σχηματισμένη με σχολαστική ακρίβεια, με λεπτές δυναμικές διαβαθμίσεις που αναδεικνύουν τα μελωδικά περιγράμματα του Σοπέν χωρίς υπερβολές. Ο ήχος του περιγράφεται συχνά ως «λαμπερός» και ποτέ δεν θυσιάζει τη ζεστασιά για χάρη της ταχύτητας. Ο Λιπάτι δεν παραμορφώνει ποτέ τον ρυθμό σε βαθμό που να μην αναγνωρίζεται, καθώς η χρήση του ρουμπάτο είναι συνετή και οργανική. Μετριάζοντας τη ρομαντική υπερβολή με μια μοτσαρτική κομψότητα, η πιο εντυπωσιακή πτυχή των ερμηνειών του στα κοντσέρτα του Σοπέν είναι σίγουρα η συναισθηματική τους απήχηση.

Η ιστορική ερμηνεία του Ντινού Λιπάτι στην Παρτίτα αρ. 1 του Μπαχ, που ηχογραφήθηκε το 1950 στο Φεστιβάλ του Μπεζανσόν, αποτελεί μια από τις πιο εμβληματικές και πνευματικές εκτελέσεις του έργου. Η τελευταία αυτή ζωντανή ηχογράφηση του Ρουμάνου πιανίστα ξεχωρίζει για την κομψότητά της και θεωρείται σημείο αναφοράς για τους λάτρεις της κλασικής μουσικής.

Ολοκληρωμένη μόλις λίγους μήνες πριν από το θάνατό του, αναδεικνύει την εξαιρετική τεχνική ακρίβεια του Λιπάτι, τη διαυγή ερμηνεία του και τη βαθιά ικανότητά του να ισορροπεί τη μπαρόκ δομή με μια σύγχρονη ευαισθησία.

Η τεχνική του Λιπάτι είναι άψογη, ενώ το ελαφρύ πεντάλ χρησιμοποιείται με φειδώ για να προσδώσει χρώμα και όχι για να παρατείνει τον ήχο, προκειμένου να διατηρηθεί η μπαρόκ διαφάνεια. Ο Μπαχ του δεν είναι ούτε αυστηρά ακαδημαϊκός ούτε υπερβολικά ρομαντικός, καθώς γεφυρώνει το ιστορικό χάσμα αξιοποιώντας το δυναμικό εύρος του πιάνου. Η κρυστάλλινη άρθρωσή του, η πολυφωνική σαφήνεια και η συγκρατημένη εκφραστικότητά του αποκαλύπτουν έναν μουσικό που αντιλαμβάνεται τη μουσική του Μπαχ ως μια ζωντανή δομή.

Η πορεία του

Ο Κωνσταντίνος Λιπάτι (που από μικρός ήταν γνωστός με το υποκοριστικό «Ντίνου») γεννήθηκε στο Βουκουρέστι σε μια μουσική οικογένεια: ο πατέρας του ήταν βιολιστής που είχε σπουδάσει με τον Πάμπλο ντε Σαρασάτε και τον Καρλ Φλεш, ενώ η μητέρα του ήταν πιανίστα.

Σπούδασε στο Λύκειο «Γκεόργκε Λάζαρ», ενώ παράλληλα παρακολούθησε μαθήματα πιάνου και σύνθεσης με τον Μιχάιλ Γιόρα για τρία χρόνια. Στη συνέχεια φοίτησε στο Ωδείο του Βουκουρεστίου, όπου είχε ως καθηγήτρια τη Φλόρικα Μουσίτσεςκου, η οποία του έδινε επίσης ιδιωτικά μαθήματα.

Τον Ιούνιο του 1930, οι καλύτεροι μαθητές του Ωδείου έδωσαν συναυλία στην Όπερα του Βουκουρεστίου, και ο 13χρονος Λιπάτι έλαβε θερμή υποδοχή για την ερμηνεία του στο Κοντσέρτο για πιάνο σε λα ελάσσονα του Γκρηγκ.

Το 1932 κέρδισε βραβεία για τις συνθέσεις του: μια Σονατίνα για πιάνο και μια Σονατίνα για βιολί και πιάνο. Εκείνη τη χρονιά κέρδισε επίσης το Μεγάλο Βραβείο για τη συμφωνική σουίτα του «Les Tziganes».

Η καριέρα του Λιπάτι διακόπηκε από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Αν και έδωσε συναυλίες σε όλη την περιοχή που βρισκόταν υπό ναζιστική κατοχή, καθώς ο πόλεμος πλησίαζε, εγκατέλειψε τη γενέτειρά του, τη Ρουμανία, τον Σεπτέμβριο του 1943 μαζί με τη σύντροφό του και συνάδελφο πιανίστα, Μαντλέν Καντακουζένη. Με τη βοήθεια του Έντγουιν Φίσερ μετανάστευσε στη Γενεύη της Ελβετίας, όπου δέχτηκε τη θέση του καθηγητή πιάνου στο Ωδείο της Γενεύης.

Ήταν κατά τη διάρκεια της διδασκαλίας του στο Ωδείο της Γενεύης, τη δεκαετία του 1940, που εμφανίστηκαν τα πρώτα σημάδια της ασθένειας του Λιπάτι. Αρχικά, οι γιατροί ήταν αμηχανοι και το 1947 διαγνώστηκε με τη νόσο του Χότζκιν. Ο ίδιος και η Μαντλέν παντρεύτηκαν το 1948, καθώς η υγεία του Λιπάτι συνέχιζε να επιδεινώνεται.  Ως αποτέλεσμα, οι δημόσιες εμφανίσεις του έγιναν σημαντικά λιγότερο συχνές μετά τον πόλεμο. Το επίπεδο της ενέργειάς του βελτιώθηκε για κάποιο διάστημα χάρη στις τότε πειραματικές ενέσεις κορτιζόνης, ενώ η συνεργασία του με τον παραγωγό δίσκων Γουόλτερ Λεγκ και την Columbia Graphophone/EMI του Ηνωμένου Βασιλείου μεταξύ 1947 και 1950 οδήγησε στην ηχογράφηση του μεγαλύτερου μέρους των εκτελέσεων του Λιπάτι.

Τα τελευταία χρόνια και ο θάνατός του

Η τελευταία συναυλία του Λιπάτι στη Μπεζανσόν στις 16 Σεπτεμβρίου 1950.
Ο Λιπάτι έδωσε το τελευταίο του ρεσιτάλ, το οποίο επίσης ηχογραφήθηκε, στις 16 Σεπτεμβρίου 1950 στο Φεστιβάλ της Μπεζανσόν στη Γαλλία. Παρά τη σοβαρή ασθένεια και τον υψηλό πυρετό, έδωσε εξαιρετικές ερμηνείες της Παρτίτας αρ. 1 σε Σι-μπέμολ μείζονα του Μπαχ, της Σονάτας σε Λα ελάσσονα, Κ. 310, του Μότσαρτ, των Ιμπρομπτού σε Σολ-μπέμολ μείζονα και Μι-μπέμολ μείζονα, έργο 90, του Σούμπερτ, καθώς και δεκατριών από τους δεκατέσσερις βαλς του Σοπέν, τους οποίους έπαιξε με τη δική του πλήρη σειρά.

Φτάνοντας στο τελευταίο, το Νο. 2 σε λα-μπέμολ, διαπίστωσε ότι ήταν πολύ εξαντλημένος για να το παίξει και πρότεινε αντ’ αυτού το «Jesu, Joy of Man’s Desiring», το κομμάτι με το οποίο είχε ξεκινήσει την επαγγελματική του καριέρα μόλις δεκαπέντε χρόνια πριν.

Πέθανε λιγότερο από τρεις μήνες αργότερα στη Γενεύη, σε ηλικία 33 ετών, από ρήξη αποστήματος στον έναν πνεύμονά του. Ο Λιπάτι είναι θαμμένος στο νεκροταφείο του Chêne-Bourg δίπλα στη σύζυγό του Μαντλέν (1908–1982).