Χρωστάμε στον προσφάτως εκδημήσαντα Yves Lacoste την αναβίωση της γεωπολιτικής θεματικής. Το βιβλίο του “Η Γεωγραφία χρησιμεύει κατ’αρχήν για τον Πόλεμο” (1976) εισήγαγε την πολιτική και στρατιωτική διάσταση στη γαλλική ακαδημαϊκή Γεωγραφία. Αριστερός ο ίδιος, δεν δίστασε να συγκρουστεί με το μαρξιστικό κατεστημένο, επανεισάγοντας τον γεωγραφικό παράγοντα στα πολιτικά διακυβεύματα. Στο έγκυρο περιοδικό Hérodote, προσωπικό του δημιούργημα, το 1982 προσέθεσε τον υπότιτλο “Γεωπολιτική”. Το απαγορευτικό taboo ανατράπηκε.

Άρχισε έτσι να διαμορφώνεται στην Γαλλία μια νέα παράδοση, θεμελιωμένη στο βάθρο της γαλλικής γεωγραφικής σχολής. Κάποιοι Αγγλοσάξωνες πανεπιστημιακοί επεδίωξαν μάλιστα, να ιδρύσουν μιαν εναλλακτική “κριτική” Γεωπολιτική. Οι προσπάθειες των μεν και των δε, όμως, δεν εύρισκαν αισθητή απήχηση σε έναν κόσμο που βίωνε την “ευτυχή Παγκοσμιοποίηση”. Κατόρθωσαν, πάντως, να κρατήσουν ζωντανό ένα πνευματικό νήμα και να εμπνεύσουν έναν, έστω περιορισμένο, αριθμό από εκλεκτούς ερευνητές, ιδιαίτερα στον γαλλόφωνο χώρο, όπως ο γνωστός στην Ελλάδα Michel Foucher.

Τη θεωρητική ασάφεια, η οποία συνοδεύει τη σημερινή ορμητική είσοδο της Γεωπολιτικής, διευκρινίζει και ερμηνεύει η ίδια η ιστορία της. Η Γεωπολιτική ιδρύθηκε από Γερμανούς γεωγράφους  και στρατιωτικούς κατά τον Μεσοπόλεμο. Αποσκοπούσε να νομιμοποιήσει, με ψευδο-επιστημονικό λόγο, τις γερμανικές αμφισβητήσεις της Συνθήκης της Βερσαλίας. Στον συσχετισμό της με τον Ναζισμό οφείλεται ο αποκλεισμός της κατά την μεταπολεμική περίοδο. Επιπλέον, τόσο στη Δύση όσο και στην Ανατολή, κυριάρχησε η αντίληψη ότι η μοίρα του Κόσμου καθορίζεται από τις οικονομικές δομές- και ότι, χάρη στην τεχνολογία, οι ανθρώπινες κοινωνίες μπορούν να κυριαρχήσουν επί της Φύσεως. Η Γεωγραφία κατέστη ασήμαντη. Η περιβαλλοντική κρίση απεκάλυψε την ύβρι της αντίληψης αυτής.

Ο όρος Γεωπολιτική επανήλθε, εννοιοδοτούμενος διαφορετικά, σε σχέση με την αρχική γερμανική σχολή. Η επιστροφή του πολέμου, με τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, επικαιροποίησε τη γεωπολιτική προσέγγιση. Εντούτοις, η έννοια του όρου παραμένει ασαφής.  Κυμαίνεται από την περιγραφή βίαιων εθνοτικών ή θρησκευτικών συγκρούσεων ώς την προσπάθεια να προβλέψουμε τη μορφή του κόσμου. Ως Γεωπολιτική νοείται και η ισορροπία δυνάμεων ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κίνα, όπως και οι στρατηγικές για την  εκλογική επικράτηση σε περιφερειακή ή τοπική κλίμακα.

Η είσοδος του όρου Γεωπολιτική στον δημόσιο λόγο σχετίζεται λιγότερο με τη θεωρητική της συνοχή και περισσότερο με την κατάρρευση του Οικονομισμού. Οι πρόσφατες κρίσεις έδειξαν τα ερμηνευτικά όρια της οικονομικής προσέγγισης. Η Ιστορία διέψευσε τον Φουκουγιάμα: δεν τελείωσε· επανέρχεται ορμητικά. Τα ρεύματά της ενεργοποιούνται και διοχετεύονται σύμφωνα με γεωγραφικές λογικές, όπως έδειξε ο αποκλεισμός στα στενά του Ορμούζ.

Με τον θάνατο του Yves Lacoste κλείνει ένας κύκλος. Η τολμηρή επιστημονική του πορεία ανανέωσε και μετέδωσε μια πολύτιμη παράδοση. Η γεωπολιτική του ανάλυση ασφαλώς δεν καλύπτει όλες τις θεωρητικές ανάγκες. Αμφισβήτησε τον γερμανικό ντετερμινισμό, χωρίς όμως να τον αντικαταστήσει από ένα άλλο ισχυρό θεωρητικό σχήμα. Η τρέχουσα πραγματικότητα διαφέρει πλέον από τον διανοητικό κόσμο στον οποίο διαμορφώθηκε ο Γάλλος “πατέρας” της Γεωπολιτικής. Σήμερα, καθώς καταρρέουν οι ψευδαισθήσεις, αναζητούνται νέες αναφορές. Ο πολιτισμικός παράγων διεκδικεί κεντρική θέση στην γεωπολιτική θεωρία. Η ένταξή του όμως απαιτεί ανανεωμένα εννοιολογικά εργαλεία. Δεν πρέπει να αντικατασταθεί απλώς ο γεωγραφικός από έναν πολιτισμικό ντετερμινισμό.

Ο Yves Lacoste έφυγε από τη ζωή πλήρης ημερών, την κατάλληλη στιγμή. Είδε το έργο του να επιβεβαιώνεται από τις εξελίξεις, χωρίς να βιώσει τα όριά του.

Γιώργος Πρεβελάκης

Ομότιμος Καθηγητής Γεωπολιτικής στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης (Paris 1)

Το άρθρο δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ