Η μάχη των χαρτών. Γιώργος Πρεβελάκης
π. Τακτικός Καθηγητής Γεωπολιτικής στη Σορβόννη
Από το έδρανο του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών, ο Κυριάκος Μητσοτάκης, απορρίπτοντας το τουρκο-λιβυκό μνημόνιο, ανέδειξε τον χάρτη της Ανατολικής Μεσογείου. «Η Γεωγραφία δεν μπορεί να ξαναγραφεί», δήλωσε εμφατικά ο Πρωθυπουργός. Ώς αυτή τη συγκεκριμένη στιγμή, η ελληνική εξωτερική πολιτική ουδέποτε είχε επικαλεστεί γεωγραφική επιχειρηματολογία.
Χρόνια τώρα, η Τουρκία κυριαρχεί μόνη στο γεωγραφικό πεδίο, στη “Μάχη των Χαρτών”[1]. Η “Γαλάζια Πατρίδα”, είναι όρος τον οποίο εισήγαγε ο Ναύαρχος Cem Gürdeniz το 2006 και ανέπτυξε ο Αντιναύαρχος Cihat Yayci. Συνοδεύεται από τον σχετικό χάρτη και, παραλλήλως, προτείνεται να μετονομαστεί το Αιγαίο σε “Θάλασσα των Νήσων”. Η Κίνα συμπλέει με την Τουρκία· θεωρεί και αυτή ότι αδικείται από τη σύμβαση του Montego Bay. Προβάλλει την ίδια γεωγραφική θέση, ότι δηλαδή ο θαλάσσιος χώρος ενός κράτους πρέπει να αναλογεί στον εδαφικό.
Η αντίληψη αυτή συνεχίζει την παλαιά γερμανική γεωπολιτική παράδοση του ζωτικού χώρου. Δεν περιλαμβάνεται επισήμως στην τουρκική πολιτική· έχει, όμως, σημαντική απήχηση εντός και εκτός της Τουρκίας. Κατά τον Γάλλο Γεωγράφο Jean Gottmann, “τα πλέον ισχυρά σύνορα βρίσκονται στο πνεύμα των ανθρώπων”. Ό,τι κυριαρχεί στο πνεύμα, έχει μεγάλες πιθανότητες να γίνει πράξη.
Η φυσική Γεωγραφία δεν μπορεί να ξαναγραφεί· δηλαδή, ο γεωφυσικός χώρος παραμένει ουσιαστικά αμετάβλητος. Η πολιτική Γεωγραφία, όμως, είναι σε συνεχή επαναδιαπραγμάτευση. Παράλληλα με τη στρατιωτική ισχύ και τη διπλωματία, επιστρατεύονται χάρτες και επιστημονικά ή ψευδο-επιστημονικά γεωγραφικά επιχειρήματα για τον επαναπροσδιορισμό των συνόρων.
Η σχετική ελληνική εμπειρία ανάγεται στις αρχές του περασμένου αιώνα. Έλληνες, Σέρβοι και Βούλγαροι προωθούσαν εναλλακτικούς εθνογραφικούς χάρτες, επιδιώκοντας να πείσουν τις Μεγάλες Δυνάμεις για τις εδαφικές τους διεκδικήσεις- κυρίως στη Μακεδονία. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος, πολιτικός με γεωγραφική αντίληψη, αξιοποίησε αποτελεσματικά τα ελληνικά γεωγραφικά επιχειρήματα. Κατόπιν, όμως, η γεωγραφική επιτυχία περιορίστηκε στον χώρο μιας αχνής ιστορικής μνήμης. Η σχετική τεχνογνωσία και, κυρίως, η θεωρητική προετοιμασία έχουν σχεδόν εξαφανιστεί. Η Γεωγραφία ως επιστήμη έχει περιθωριοποιηθεί.
Η αξιοποίηση του χάρτη από τον Πρωθυπουργό ανέστειλε, επιτέλους, την ελληνική γεωγραφική αφωνία. Η πρώτη αυτή χειρονομία δεν ισοφαρίζει ακόμη την τουρκική γεωγραφική επιχειρηματολογία -και την παράλληλη χαρτογραφική επικοινωνιακή τακτική. Η αντιπαράθεση στη Μάχη των Χαρτών με την Τουρκία απλώς άρχισε· ασφαλώς δεν έληξε με την παρέμβαση του Πρωθυπουργού. Η Ελλάδα χρειάζεται ένα πλήρες θεωρητικό και χαρτογραφικό οπλοστάσιο, ώστε να αντιμετωπίσει την ήδη διαδεδομένη τουρκική στρατηγική.
Η τουρκική προσέγγιση εντάσσεται στην παλαιά ντετερμινιστική γεωγραφική θεώρηση, σύμφωνα με την οποία τα φυσικά χαρακτηριστικά του γεωγραφικού χώρου καθορίζουν την πολιτική του συγκρότηση. Έτσι, η Τουρκία θεωρεί τον θαλάσσιο χώρο του Αιγαίου προβολή της ηπειρωτικής της μάζας· επομένως, η ελληνική κυριαρχία στο Αιγαίο συνιστά γεωγραφική ανωμαλία. Aναγκάστηκε να αφήσει στην Ελλάδα τον νησιωτικό χώρο, επειδή, συμπτωματικά, το 1922 οι κεμαλιστές δεν διέθεταν στόλο- άρα, πρόκειται για ένα συγκυριακό σφάλμα προς αποκατάσταση.
Ο γεωγραφικός ντετερμινισμός θεωρείται ξεπερασμένος. Άλλωστε, έχει ενοχοποιηθεί, ως θεωρητικό υπόβαθρο στη ναζιστική Γεωπολιτική. Αντιθέτως, η σύγχρονη γεωγραφική θεωρία εμφαίνει στα πολιτισμικά δεδομένα. Η πλειονότητα των ανθρώπων στη Δύση και στην Ανατολή αναγνωρίζουν τα παράλια της Μικράς Ασίας και τα νησιά του Αιγαίου ως τμήμα του ελληνικού χώρου- κατ’ επέκταση, ως κοιτίδα του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Η ιστορική ανωμαλία έγκειται, επομένως, στον αφελληνισμό της Μικράς Ασίας· όχι στην ελληνικότητα του Αιγαίου. Η επιχειρηματολογία αυτή μπορεί να παρασταθεί χαρτογραφικά και να αναπτυχθεί μέσα από την ιστορική αφήγηση.
Η “Γαλάζια Πατρίδα” δεν προβάλλεται επισήμως από τους φορείς του τουρκικού κράτους. Εξίσου ανεπισήμως πρέπει να διοχετευτεί στη διεθνή κοινή γνώμη και η ελληνική αντίληψη- ρόλος τον οποίο εξ ορισμού κατέχουν τα μορφωτικά ιδρύματα, οι φορείς της διασποράς και τα Πανεπιστήμια.
Η Ιστορία, το ισχυρό επικοινωνιακό μας όπλο, στήριξε αποτελεσματικά την ένταξη της χώρας μας στην ΕΟΚ, χωρίς να χρειαστεί γεωγραφική αναφορά. Για τα σημερινά γεωπολιτικά διακυβεύματα, όμως, μια αγεωγράφητη Ιστορία δεν θα είναι εξίσου τελεσφόρος.
[1] βλ. Michel Foucher Η Μάχη των Χαρτών. Κριτική ανάλυση των αναπαραστάσεων του κόσμου, Economia Publishing, Αθήνα, 2013. Εισαγωγή/προσαρμογή στα ελληνικά δεδομένα από τον Γιώργο Πρεβελάκη
