Ειδικά μετά το 1945, οικοδομήθηκε ένας κόσμος βασισμένος στη συναίνεση, το σεβασμό της κυριαρχίας των κρατών και τη διπλωματία ως – κατά κανόνα, βασικό μηχανισμό επίλυσης διαφορών .
Σήμερα , από τις στέπες της Ουκρανίας μέχρι τις δικαστικές αίθουσες της Ουάσιγκτον και τα αθέατα στρώματα των ψηφιακών δικτύων, αυτό το τείχος να καταρρέει με πάταγο και η παραδοσιακή διπλωματία να υποχωρεί μπροστά στην επιβολή της ισχύος.
Ποιος θα φανταζόταν ότι ο Τόμας Χομπς, γράφοντας τον Λεβιάθαν το 1651, θα ήταν σήμερα πιο επίκαιρος από ποτέ. Η ανάλυσή του για τον φόβο, την ανασφάλεια και την αναζήτηση ισχύος επιστρέφει στο επίκεντρο της διεθνούς σκηνής, καθώς ο κόσμος διολισθαίνει σε μια πραγματικότητα όπου η δύναμη προηγείται του δικαίου. Χωρίς μια ανώτερη αρχή να επιβάλει κανόνες, όπως προειδοποιούσε ο Χομπς, επικρατεί ο “πόλεμος όλων εναντίον όλων” — και ο σημερινός ΟΗΕ, εγκλωβισμένος στο βέτο και χωρίς αποτελεσματικά εργαλεία, αδυνατεί να ανακόψει αυτή την πορεία.
Είναι φανερό ότι η μετάβαση που βιώνει η ανθρωπότητα, σηματοδοτεί την ήττα του Φιλελεύθερου Ιδεαλισμού από τον Πολιτικό Ρεαλισμό (Realpolitik). Η ιστορία λοιπόν, έκανε ένα τεράστιο κύκλο και επιστρέφει στον Θουκυδίδη: «ο ισχυρός προχωρά όσο του επιτρέπει η δύναμή του και ο αδύναμος υποχωρεί όσο του επιβάλλει η αδυναμία του».
Η νέα γεωγραφία της επιβολής
Η Ρωσία θεωρεί τα οριοθετημένα από συνθήκες σύνορα ως «προτάσεις», με την εισβολή στην Ουκρανία να λειτουργεί ως προαναγγελία για ενδεχόμενη μελλοντική επέκταση και σε άλλες γειτονικές της χώρες .
Οι ΗΠΑ επικηρύσσουν ξένους ηγέτες όπως ο Μαδούρο με βάση την δική τους εσωτερική νομοθεσία . Διεκδικούν δηλαδή μια ιδιόμορφη παγκόσμια δικαιοδοσία που τους δίνει το δικαίωμα της «αυτεπάγγελτης δίωξης» καταργώντας κάθε έννοια εθνικής κυριαρχίας.
Η Κίνα, αγνοεί τις αποφάσεις διεθνών δικαστηρίων και χτίζει στρατιωτικές βάσεις σε τεχνητά νησιά της Νότιας Κινεζικής Θάλασσας, δοκιμάζοντας το όριο «κάτω από το κατώφλι πολέμου» με συνεχείς τριβές με τις Φιλιππίνες.
Οι ζώνες κινδύνου: Που μπορεί να επεκταθεί το δίκαιο της ισχύος ;
Υπάρχουν όμως περιοχές στο κόσμο όπου αν επικρατήσει η λογική του «δικαίου του ισχυρού» , είναι εξαιρετικά πιθανό να επεκταθούν με ένταση τα φαινόμενα αυτά τα επόμενα χρόνια.
Στην Ανατολική Ευρώπη, η Ουκρανία λειτουργεί ως πρότυπο για το πώς μια μεγάλη δύναμη δοκιμάζει όρια, ενώ γκρίζες ζώνες όπως η Μολδαβία, η Υπερδνειστερία και η Μαύρη Θάλασσα αποτελούν τους επόμενους πιθανούς στόχους υβριδικών πιέσεων.
Στον Νότιο Καύκασο, παρά τις προσπάθειες για συμφωνία, η συζήτηση για τον διάδρομο διέλευσης μεταξύ Ναχιτσεβάν και Αζερμπαϊτζάν, μέσω Αρμενίας , δείχνει πώς η γεωγραφία μπορεί να μετατραπεί σε μοχλό ισχύος και αιτία πολέμου.
Στη Μέση Ανατολή, οι κατηγορίες για γενοκτονία έχουν φτάσει στο Διεθνές Δικαστήριο, ενώ η περιοχή κινδυνεύει με ευρύτερη ανάφλεξη. Ο Λίβανος και η Συρία βρίσκονται σε οριακό σημείο, η Ερυθρά Θάλασσα λειτουργεί ως πεδίο πίεσης, και η αλυσίδα αντιποίνων απειλεί να μετατρέψει το διεθνές δίκαιο σε εργαλείο αντίπαλων στρατοπέδων.
Στο Κέρας της Αφρικής, το Σουδάν δέχεται προειδοποιήσεις για νέα εθνοτική βία στο Νταρφούρ, ενώ η αντιπαράθεση Αιθιοπίας–Ερυθραίας για την πρόσβαση στη θάλασσα αυξάνει τον κίνδυνο αναθεωρητισμού. Ταυτόχρονα, η συζήτηση για πιθανή αναγνώριση της Σομαλιλάνδης ανοίγει τον δρόμο για νέα αποσχιστικά προηγούμενα στην περιοχή.
Στη Λατινική Αμερική, η διαφορά Βενεζουέλας-Γουιάνας για το Εσεκίμπο συνδέει έδαφος και υδρογονάνθρακες, με τη Βενεζουέλα να δημιουργεί θεσμικά τετελεσμένα που μετατρέπουν τη διαφορά σε ζήτημα ισχύος.
Στον Ινδο Ειρηνικό, οι συνεχόμενες ασκήσεις και η επιχειρησιακή περικύκλωση της Ταϊβάν αυξάνουν τον κίνδυνο ατυχήματος ή ελεγχόμενης κρίσης. Η ισχύς ασκείται μέσα από παρενοχλήσεις και αποκλεισμούς που κινούνται ακριβώς κάτω από το κατώφλι πολέμου, δημιουργώντας μια μόνιμη ζώνη έντασης στην περιοχή
Τέλος, οι παγωμένες συγκρούσεις στα Βαλκάνια, το Κασμίρ και την Κορεατική χερσόνησο παραμένουν έτοιμες να αναφλεγούν σε περίπτωση μεγαλύτερων γεωπολιτικών αντιπαραθέσεων.
Οι νέες μορφές της δύναμης
Πέραν όμως των όλων των πιθανών σεναρίων , στον σημερινό κόσμο , η ισχύς εκφράζεται και με τρόπους λιγότερο ορατούς αλλά πολύ πιο αποτελεσματικούς.
Ο οικονομικός καταναγκασμός , για παράδειγμα , έχει αντικαταστήσει τους κανόνες του ελεύθερου εμπορίου.
Η εργαλειοποίηση του δολαρίου, ο αποκλεισμός κρατών από το σύστημα SWIFT , η δέσμευση συναλλαγματικών αποθεμάτων λειτουργούν ως μοχλοί πίεσης, ενώ η ενέργεια και οι σπάνιες γαίες χρησιμοποιούνται ως στρατηγικά εργαλεία που καθορίζουν συμμαχίες και εξαρτήσεις.
Οι κυρώσεις, από διπλωματικό μέσο, έχουν εξελιχθεί σε όπλο πρώτης επιλογής, επιταχύνοντας παράλληλα την αναζήτηση εναλλακτικών συστημάτων όπως τα BRICS και τα ψηφιακά νομίσματα κεντρικών τραπεζών.
Την ίδια στιγμή, ο ψηφιακός χώρος έχει γίνει το νέο πεδίο άσκησης ισχύος. Η Τεχνητή Νοημοσύνη, οι κυβερνοεπιθέσεις και η αλγοριθμική προπαγάνδα επιτρέπουν την επιβολή χωρίς ευθύνη και χωρίς κηρυγμένη σύγκρουση. Η παράλυση κρίσιμων υποδομών ή η χειραγώγηση της κοινής γνώμης μπορούν να αποσταθεροποιήσουν ένα κράτος χωρίς να πέσει ούτε μία σφαίρα, δημιουργώντας μια αόρατη μορφή κυριαρχίας που το Διεθνές Δίκαιο δυσκολεύεται να ορίσει.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση: Ο αμήχανος παρατηρητής
Ενώ λοιπόν ο πλανήτης επιστρέφει στην Realpolitik, η Ε.Ε. μοιάζει όπως σωστά έχει παρατηρηθεί με «χορτοφάγο σε έναν κόσμο σαρκοφάγων». Η στάση της χαρακτηρίζεται από βαθιά στρατηγική αμηχανία.
Συνεχίζει να επενδύει σε έναν κόσμο κανόνων που δεν υπάρχει πια, αδυνατώντας να μετατρέψει την οικονομική της ισχύ σε γεωπολιτικό ανάστημα. Παρά την εντυπωσιακή οικονομία και τον πληθυσμό της, παραμένει εξαρτημένη αφενός από την αμερικανική ασφάλεια για την άμυνά της και αφετέρου από την Ανατολή, για την ενέργεια και το εμπόριό.
Εγκλωβισμένη ανάμεσα σε αυτές τις εξαρτήσεις, η Ε.Ε. κινδυνεύει να μετατραπεί από κρίσιμο παίκτη , σε πεδίο επίλυσης διεθνών διαφορών . Η γεωπολιτική της ανωριμότητα φαίνεται στην αδυναμία να αντιμετωπίσει ακόμη και άμεσες απειλές στα σύνορά της χωρίς εξωτερική βοήθεια.
Οδηγός επιβίωσης για τα μικρότερα κράτη
Για χώρες όπως η Ελλάδα και η Κύπρος, η νέα πραγματικότητα απαιτεί την υιοθέτηση πολιτικών «έξυπνης ισχύος» . Μ αυτή την έννοια, η στρατηγική αποτροπής, οι πολυδιάστατες συμμαχίες και η εσωτερική συνοχή, αποτελούν κρίσιμες πολιτικές επιλογές .
• Η στρατιωτική άλλωστε, ισχύς είναι η μόνη εγγύηση. Τα μικρά κράτη δεν μπορούν να κερδίσουν ένα πόλεμο, αλλά μπορούν να μετατραπούν σε «αγκαθωτούς σκαντζόχοιρους», καθιστώντας το κόστος οποιασδήποτε επίθεσης απαγορευτικό.
• Είναι επίσης σαφές ότι απαιτούνται ευέλικτες συμμαχίες με περιφερειακούς παίκτες που μοιράζονται κοινά συμφέροντα, καθώς η ιστορία δείχνει ότι οι υπερδυνάμεις εγκαταλείπουν τους μικρούς συμμάχους όταν αλλάζουν τα συμφέροντά τους.
• Σε έναν κόσμο απόλυτης ισχύος , όπως τον περιέγραψε ο Χομπς, η πολιτική αστάθεια αποτελεί ανοιχτή πρόσκληση για εξωτερική παρέμβαση. Υπό το πρίσμα αυτό, η εθνική ενότητα, η οικονομική ανθεκτικότητα και η κοινωνική συνοχή αποτελούν όρους sine qua non καθώς χώρες που διχάζονται εσωτερικά, καθίστανται εύκολοι στόχοι για υβριδικό πόλεμο και εξωτερικές επιρροές.
Το τέλος της αθωότητας
Είναι σαφές ότι το Διεθνές Δίκαιο πνέει τα λοίσθια κάτω από το βάρος της υποκρισίας των ισχυρών και της παράλυσης των θεσμών. Ο κόσμος που φαίνεται να ξημερώνει δεν το αναγνωρίζει πλέον ως ηθική επιταγή, αλλά ως αποτύπωμα ισχύος. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η μόνη ειρήνη που μπορεί να θεωρηθεί ως διατηρήσιμη, είναι αυτή που στηρίζεται στο φόβο της διάρρηξης μιας εύθραυστης παγκόσμιας ισορροπίας με καταστροφικές συνέπειες.
Ο Μαρξ είχε πει ότι « η ιστορία επαναλαμβάνεται πρώτα ως τραγωδία και μετά ως φάρσα» . Ανεξάρτητα από την πολλαπλή επιβεβαίωση της ρήσης διαχρονικά , το μόνο βέβαιο είναι ότι η ιστορία έκανε έναν τρομακτικό κύκλο και επιστρέφει στις μέρες μας – με χειρότερη μορφή, σε μια κατάσταση όπου η επιβίωση δεν είναι δεδομένη, αλλά πρέπει να κερδίζεται καθημερινά.
Σ ένα κόσμο δηλαδή , που συνδυάζει τις χειρότερες πτυχές της αυτοκρατορικής εποχής με την τεχνολογική ισχύ του 21ου αιώνα. Η ερώτηση συνεπώς, δεν είναι αν θα επιβιώσει το Διεθνές Δίκαιο, αλλά αν θα επιβιώσουμε εμείς και με ποιο κόστος, σε ένα κόσμο χωρίς την ύπαρξη του.
