«Το οφείλουμε στον εαυτό μας» – Κίνητρο ή πηγή ενοχής;
Των Laura K Soter και Fan Yang
Η αντίληψη ότι οι άνθρωποι έχουν ηθικές υποχρεώσεις όχι μόνο απέναντι στους άλλους αλλά και απέναντι στον ίδιο τους τον εαυτό μπορεί να λειτουργεί ως ισχυρό κίνητρο για τη συμπεριφορά τους. Ταυτόχρονα, όμως, ενέχει τον κίνδυνο να μετατρέψει ζητήματα αυτοφροντίδας, υγείας και προσωπικής ανάπτυξης σε πεδία ηθικής κρίσης, ενοχής και αυτομομφής.
Είναι γνωστό ότι οι υποχρεώσεις έχουν ισχυρή κινητοποιητική δύναμη: Όταν κάποιος θεωρεί ότι «οφείλει» να κάνει κάτι, αισθάνεται μεγαλύτερη πίεση να το πραγματοποιήσει. Το ερώτημα είναι εάν το ίδιο ισχύει όταν η υποχρέωση στρέφεται προς τον ίδιο τον εαυτό του. Η σκέψη, για παράδειγμα, ότι κάποιος οφείλει στον εαυτό του να ασκείται, να φροντίζει τη σωματική και ψυχική του υγεία ή να επιδιώκει μακροπρόθεσμους στόχους θα μπορούσε να τον βοηθήσει να επιμείνει σε δραστηριότητες που διαφορετικά θα εγκατέλειπε. Υπό αυτή την έννοια, οι ηθικές υποχρεώσεις προς τον εαυτό μας μπορούν να αποτελέσουν θετική ψυχολογική δύναμη.
Η «ηθικοποίηση» της αυτοφροντίδας, ωστόσο, έχει και μια λιγότερο θετική πλευρά. Οι άνθρωποι συχνά αντιμετωπίζουν αυστηρά όσους θεωρούν ότι παραβιάζουν τις ηθικές τους υποχρεώσεις: Τους κατηγορούν, θυμώνουν μαζί τους ή πιστεύουν ότι αξίζουν κάποια μορφή και τιμωρία. Εάν η ίδια λογική εφαρμοστεί και στις υποχρεώσεις προς τον εαυτό μας, τότε η αποτυχία επίτευξης ενός προσωπικού στόχου μπορεί να πάψει να αντιμετωπίζεται ως απλή δυσκολία και να εκλαμβάνεται ως ηθικό παράπτωμα.
Το πρόβλημα γίνεται εμφανές σε ορισμένες μορφές αυτοβοήθειας και πνευματικής ανάπτυξης, οι οποίες προβάλλουν την ιδέα ότι κάθε άνθρωπος «το οφείλει στον εαυτό του» να γίνει η καλύτερη δυνατή εκδοχή του. Το μήνυμα μπορεί να είναι ενθαρρυντικό, αλλά αν η αδυναμία συμμόρφωσης με τις προτεινόμενες πρακτικές συνοδεύεται από ενοχή και ντροπή, τότε η αυτοβελτίωση μετατρέπεται από προσωπική επιδίωξη σε ηθική απαίτηση.
Ως προς το ποιες πράξεις θεωρούμε ότι συνιστούν υποχρέωση απέναντι στον ίδιο μας τον εαυτό, οι τελευταίες μελέτες μας δείχνουν ότι καθοριστικό ρόλο παίζει το κατά πόσο αυτές μπορούν να μας βλάψουν. Οι άνθρωποι τείνουν να θεωρούν ότι η αποφυγή πράξεων που προκαλούν σοβαρή βλάβη στον ίδιο μας τον εαυτό αποτελεί ηθική υποχρέωση, ενώ πράξεις που δεν είναι επιβλαβείς αντιμετωπίζονται περισσότερο ως ζήτημα προσωπικής επιλογής.
Η βλάβη ίσως δεν είναι το μοναδικό κριτήριο που κάνει αυτή τη διάκριση. Διαπιστώσαμε επίσης ότι οι άνθρωποι μπορεί να θεωρούν ζήτημα υποχρέωσης απέναντι στον εαυτό τους την αποφυγή πράξεων που εμποδίζουν κάποιον να αξιοποιήσει τις δυνατότητές του ή που αλλοιώνουν τον αληθινό του εαυτό. Ωστόσο, αυτοί οι παράγοντες αποδείχθηκαν λιγότερο καθοριστικοί από την πρόκληση βλάβης.
Σοβαρές οι συνέπειες σε σώμα και υγεία
Ακόμη σοβαρότερες είναι οι πιθανές συνέπειες στον χώρο της σωματικής και ψυχικής υγείας. Εάν η φροντίδα της υγείας θεωρηθεί ηθική υποχρέωση προς τον εαυτό, ψυχικές ασθένειες ή εξαρτήσεις μπορεί να ερμηνευθούν ως αποτέλεσμα επανειλημμένης αποτυχίας εκπλήρωσης αυτής της υποχρέωσης. Μια τέτοια αντίληψη μπορεί να μειώσει την ενσυναίσθηση απέναντι στους ανθρώπους που αντιμετωπίζουν αυτές τις δυσκολίες. Όταν, μάλιστα, αφορά το ίδιο το άτομο, υπάρχει ο κίνδυνος να ενισχύσει την αυτοκριτική, μετατρέποντάς το στον αυστηρότερο κριτή του εαυτού του.
Προκύπτει επίσης το ζήτημα της σύγκρουσης διαφορετικών υποχρεώσεων. Μια υποχρέωση προς τον εαυτό μας μπορεί να έρχεται σε αντίθεση με μια άλλη προσωπική υποχρέωση ή με υποχρεώσεις μας απέναντι σε άλλους. Παραμένει συνεπώς ανοιχτό το ερώτημα πότε μια υποχρέωση προς τον εαυτό μας είναι πραγματικά δεσμευτική και υπό ποιες συνθήκες μπορεί να παραμεριστεί.
Η έρευνα γύρω από αυτές τις έννοιες βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη, τόσο στη φιλοσοφία όσο και στην ψυχολογία.
