Ρόμπερτ Σούμαν: Τι γνωρίζουμε πραγματικά για την ψυχική του υγεία;

Ήταν διπολικός; Έπασχε από νευροσύφιλη; Ή μήπως η προσπάθεια να διαγνώσουμε σήμερα έναν άνθρωπο που πέθανε το 1856 λέει περισσότερα για τη δική μας εποχή παρά για τον ίδιο; Η ασθένεια του Ρόμπερτ Σούμαν εξακολουθεί να διχάζει γιατρούς, ιστορικούς και μουσικολόγους.

Υπάρχει μια ιδιαίτερη γοητεία στην προσπάθεια να αναζητούμε πίσω από το έργο των μεγάλων δημιουργών μια ασθένεια που θα μπορούσε να εξηγήσει την ιδιοφυΐα τους. Στην περίπτωση του Σούμαν η αναδρομική διάγνωση που επανέρχεται συχνότερα τα τελευταία χρόνια είναι η διπολική διαταραχή.

Μόνο που τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά.

Γεννημένος το 1810, ο Ρόμπερτ Σούμαν είχε αρχικά ονειρευτεί μια σταδιοδρομία ως δεξιοτέχνης πιανίστας. Ένα σοβαρό πρόβλημα όμως στο δεξί του χέρι έβαλε τέλος σε αυτή τη φιλοδοξία. Για πολλά χρόνια επικράτησε η ιστορία ότι είχε τραυματίσει ένα δάχτυλό του χρησιμοποιώντας μια μηχανική συσκευή με την οποία προσπαθούσε να το ενδυναμώσει. Σύγχρονοι νευρολόγοι έχουν προτείνει μια διαφορετική εξήγηση: ότι μπορεί να έπασχε από εστιακή δυστονία, μια νευρολογική διαταραχή που εμφανίζεται και σε μουσικούς και επηρεάζει τον λεπτό έλεγχο των κινήσεων.

Ούτε αυτή η διάγνωση μπορεί να αποδειχθεί. Είναι όμως ένα πρώτο παράδειγμα του πόσο εύκολα μια βιογραφική αφήγηση μπορεί, με τα χρόνια, να μετατραπεί σε βεβαιότητα.

Κάτι ανάλογο συμβαίνει και με την ψυχική του υγεία. Γνωρίζουμε ότι πέρασε σοβαρές περιόδους κατάθλιψης ήδη από τη νεότητά του. Οι επιστολές και τα ημερολόγιά του καταγράφουν φόβους, μελαγχολία και ψυχικές κρίσεις. Υπήρχαν όμως και περίοδοι εξαιρετικά έντονης δραστηριότητας και δημιουργικής παραγωγής. Αυτή η εναλλαγή οδήγησε ορισμένους σύγχρονους ψυχιάτρους να υποθέσουν ότι μπορεί να έπασχε από αυτό που σήμερα ονομάζουμε διπολική διαταραχή.

Δεν υπάρχει τρόπος να γίνει ασφαλής ψυχιατρική διάγνωση ενάμιση αιώνα μετά τον θάνατο ενός ανθρώπου, βασισμένη σε επιστολές, ημερολόγια, μαρτυρίες τρίτων και στην πορεία της δημιουργικότητάς του. Και κυρίως δεν γνωρίζουμε εάν οι περίοδοι μεγάλης παραγωγικότητας του Schumann αντιστοιχούσαν πράγματι σε μανιακά ή υπομανιακά επεισόδια με τη σημερινή κλινική έννοια.

Μετά το 1850 η κατάσταση του επιδεινώθηκε. Άρχισε να παρουσιάζει ακουστικές ψευδαισθήσεις και παραληρητικές ιδέες. Πίστευε, μεταξύ άλλων, ότι προσπαθούσαν να τον δηλητηριάσουν. Τον Φεβρουάριο του 1854, σε μια από τις δραματικότερες στιγμές της ζωής του, έπεσε στον Ρήνο σε απόπειρα αυτοκτονίας και διασώθηκε. Λίγο αργότερα εισήχθη, κατόπιν δικού του αιτήματος, στο ψυχιατρικό ίδρυμα του Endenich, κοντά στη Βόννη. Εκεί έζησε τα τελευταία δύο χρόνια της ζωής του και πέθανε το 1856, μόλις 46 ετών.

Οι γιατροί του ιδρύματος κατέγραψαν όχι μόνο ψυχιατρικά αλλά και νευρολογικά συμπτώματα. Η τελική τους εκτίμηση παρέπεμπε σε αυτό που τότε ονομαζόταν «γενική παράλυση». Μεταγενέστεροι ερευνητές θεώρησαν ότι η εικόνα θα μπορούσε να είναι συμβατή με νευροσύφιλη. Και αυτή όμως παραμένει υπόθεση.Οι εργαστηριακές εξετάσεις που θα μπορούσαν να την επιβεβαιώσουν δεν υπήρχαν στην εποχή του.

Ο Ρόμπερτ Σούμαν δεν υπήρξε μεγάλος συνθέτης επειδή υπέφερε. Και η εκπληκτική δημιουργικότητά του δεν αποτελεί από μόνη της σύμπτωμα ψυχικής διαταραχής. Σήμερα μπορούμε να γνωρίζουμε πολύ περισσότερα για τις ασθένειες από όσα γνώριζαν οι γιατροί του 19ου αιώνα.

Γι’ αυτό ίσως η ακριβέστερη απάντηση στο ερώτημα «αν ήταν διπολικός;»είναι..δεν γνωρίζουμε. Και δεν χρειάζεται να γνωρίζουμε. Αρκούμαστε στην υπέροχη μουσική του.