Από τον Μόμπι Ντικ στο iPhone: Τι είναι τελικά πολιτισμός;
Η Washington Post επέλεξε 25 έργα που διαμόρφωσαν την αμερικανική κουλτούρα στα 250 χρόνια των ΗΠΑ. Οι αναγνώστες αντέδρασαν: Πού είναι ο Elvis; Ο Bob Dylan; Το iPhone; Ο Martin Luther King; Το Star Wars; Και ξαφνικά μια επετειακή λίστα μετατράπηκε σε μια πολύ πιο ενδιαφέρουσα συζήτηση: τι είναι αυτό που τελικά αφήνει το αποτύπωμά του σε μια κοινωνία;
Είναι από εκείνες τις λίστες που είναι σχεδόν καταδικασμένες να προκαλέσουν καβγά.
Με αφορμή τα 250 χρόνια από την ίδρυση των Ηνωμένων Πολιτειών, δημοσιογράφοι και κριτικοί της Washington Post πέρασαν μήνες συζητώντας, διαφωνώντας και συμβουλευόμενοι ιστορικούς και επιμελητές, για να απαντήσουν σε μια φαινομενικά απλή ερώτηση: Ποια είναι τα 25 έργα που επηρέασαν περισσότερο την αμερικανική κουλτούρα;
Έθεσαν μάλιστα στον εαυτό τους έναν σχεδόν σαδιστικό περιορισμό: ένα μόνο έργο για κάθε δεκαετία της αμερικανικής ιστορίας. Το αποτέλεσμα ήταν αναπόφευκτο. Οι αναγνώστες διαφώνησαν. Και ίσως η λίστα των πραγμάτων που δεν μπήκαν στα 25 σημαντικότερα να αποδείχθηκε τελικά πιο ενδιαφέρουσα από εκείνη που μπήκε.
Μα είναι δυνατόν να λείπει ο Elvis;
Εκατοντάδες προτάσεις έφτασαν στην εφημερίδα μετά τη δημοσίευση του αφιερώματος. Τρεις απουσίες επανέρχονταν περισσότερο από οποιεσδήποτε άλλες: Elvis Presley. Bob Dylan. Και το iPhone. Τρία ονόματα που μοιάζουν αρχικά να μην έχουν καμία σχέση μεταξύ τους. Ένας τραγουδιστής που μετέτρεψε το rock ‘n’ roll σε παγκόσμια πολιτιστική δύναμη. Ένας τραγουδοποιός που έφερε την ποίηση μέσα στη δημοφιλή μουσική και τιμήθηκε δεκαετίες αργότερα με το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Και ένα αντικείμενο από γυαλί, μέταλλο και μικροτσίπ που μπήκε στις τσέπες μας και άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο επικοινωνούμε, φωτογραφίζουμε, εργαζόμαστε, ερωτευόμαστε, ενημερωνόμαστε — ακόμη και τον τρόπο με τον οποίο κοιτάζουμε τον κόσμο.
Ποιο από τα τρία είναι «πολιτισμός»; Και τα τρία, προφανώς. Και κάπου εκεί αρχίζει το ενδιαφέρον.
Από τον Walt Whitman στο Star Wars
Οι ενστάσεις των αναγνωστών απλώθηκαν παντού. Στη λογοτεχνία αναρωτήθηκαν πώς έμειναν έξω έργα όπως το Leaves of Grass του Walt Whitman, The Grapes of Wrath του John Steinbeck και το To Kill a Mockingbird της Harper Lee. Άλλοι θεώρησαν ότι το Uncle Tom’s Cabin της Harriet Beecher Stowe άξιζε θέση στην κορυφαία 25άδα λόγω της επίδρασής του στο κίνημα κατά της δουλείας.
Στη μουσική δεν έλειψαν μόνο ο Elvis και ο Dylan. Αναγνώστες πρότειναν τον Louis Armstrong, τη Motown και άλλα έργα και δημιουργούς που άλλαξαν όχι μόνο τον αμερικανικό αλλά τον παγκόσμιο ήχο.
Στον κινηματογράφο και την τηλεόραση εμφανίστηκαν τα μεγάλα «μα πώς είναι δυνατόν;»: The Wizard of Oz. Gone with the Wind. Star Wars. Star Trek. Sesame Street. South Park. Και τότε οι αναγνώστες άρχισαν να κάνουν κάτι ακόμη πιο ενδιαφέρον. Να διευρύνουν την ίδια την έννοια του πολιτιστικού έργου.
Είναι η Barbie πολιτισμός;
Γιατί ένα έργο που αλλάζει μια κοινωνία πρέπει υποχρεωτικά να είναι βιβλίο, τραγούδι ή πίνακας;
Στις προτάσεις εμφανίστηκε
η Barbie.
Ο Superman.
Η περίφημη φωτογραφία της Rosa Parks μετά τη σύλληψή της.
Η ιστορική ομιλία «I Have a Dream» του Martin Luther King Jr.
Το The Feminine Mystique της Betty Friedan.
Το iPhone.
Και ξαφνικά η ερώτηση γίνεται πολύ μεγαλύτερη από μια λίστα της Washington Post.
Γιατί ίσως πολιτισμός δεν είναι μόνο ό,τι κρεμάμε στους τοίχους των μουσείων ή τοποθετούμε στις βιβλιοθήκες. Πολιτισμός είναι και τα αντικείμενα, οι εικόνες και οι ιδέες που αλλάζουν τον τρόπο με τον οποίο ζούμε.
Η Barbie μπορεί να είναι μια πλαστική κούκλα. Είναι όμως ταυτόχρονα ένα αντικείμενο πάνω στο οποίο προβλήθηκαν επί δεκαετίες οι μεταβαλλόμενες αντιλήψεις για τη γυναίκα, την ομορφιά, την κατανάλωση και την ανεξαρτησία. Το Sesame Street είναι παιδική τηλεόραση. Άλλαξε όμως τον τρόπο με τον οποίο εκατομμύρια παιδιά γνώρισαν τη μάθηση. Και το iPhone είναι ένα εμπορικό προϊόν. Δύσκολα όμως θα μπορούσε κάποιος να γράψει την κοινωνική ιστορία των πρώτων δεκαετιών του 21ου αιώνα χωρίς αυτό.
Και οι Kardashians;
Εδώ η ίδια η επιλογή της Washington Post είχε φροντίσει να ανάψει τη φωτιά. Για την περίοδο 2006–2015 οι συντάκτες συμπεριέλαβαν το Keeping Up with the Kardashians, θεωρώντας ότι η εκπομπή δεν ήταν απλώς ένα reality show αλλά κομβικό σημείο στη γέννηση της σημερινής κουλτούρας των influencers: της εποχής όπου η καθημερινή ζωή μετατρέπεται σε περιεχόμενο και το περιεχόμενο σε εμπόρευμα.
Μπορεί κάποιος να απεχθάνεται τις Kardashians. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν επηρέασαν τον πολιτισμό. Και ίσως εδώ βρίσκεται η μεγάλη παγίδα τέτοιων καταλόγων. Συγχέουμε εύκολα το «σημαντικό» με το «σπουδαίο». Δεν είναι το ίδιο. Ένα έργο μπορεί να είναι αισθητικά σπουδαίο χωρίς να αλλάξει μια κοινωνία. Και κάτι που προσωπικά θεωρούμε φρικτό μπορεί να αποδειχθεί εξαιρετικά επιδραστικό. Η ίδια η Washington Post εξηγεί ότι αυτό ακριβώς ήταν ένα από τα βασικά κριτήρια της: όχι αν ένα έργο αποτελεί λόγο εθνικής υπερηφάνειας, αλλά τι κύματα δημιούργησε γύρω του — προς το καλύτερο ή προς το χειρότερο.
Και η Τεχνητή Νοημοσύνη;
Υπάρχει όμως μία τελευταία απουσία που ίσως λέει περισσότερα για εμάς από όλες τις υπόλοιπες. Στη συζήτηση της Post τέθηκε και το ερώτημα αν η τέχνη που παράγεται από Τεχνητή Νοημοσύνη θα έπρεπε να συμπεριληφθεί. Η απάντηση έμεινε ουσιαστικά μετέωρη: είναι ακόμη πολύ νωρίς για να γνωρίζουμε τι ακριβώς θα αποδειχθεί επιδραστικό καθώς ο κόσμος αλλάζει κάτω από τα πόδια μας. Και ίσως αυτή είναι η καλύτερη απάντηση σε ολόκληρη την άσκηση.
Ο πολιτισμός δεν αποφασίζεται τη στιγμή που δημιουργείται. Αποφασίζεται και από όσα επιβιώνουν. Από αυτά που περνούν από γενιά σε γενιά, αλλάζουν συμπεριφορές, γεννούν άλλες ιδέες και κάποια στιγμή γίνονται τόσο αυτονόητα ώστε ξεχνάμε ότι κάποτε δεν υπήρχαν.
Ο Μόμπι Ντικ άντεξε. Ο Elvis άλλαξε τη μουσική. Ο Bob Dylan άλλαξε το τραγούδι. Το iPhone άλλαξε εμάς. Για την Τεχνητή Νοημοσύνη, την ετυμηγορία θα τη γράψει η Ιστορία.
