Από τους προϊστορικούς καρπούς έως την Πυθία – Γιατί ο άνθρωπος αναζητούσε πάντα τρόπους να αλλάξει τη συνείδησή του

 

Ο άνθρωπος δεν αρκέστηκε ποτέ μόνο στο να κατοικεί την πραγματικότητα. Αναζητούσε πάντοτε και έναν τρόπο, για λίγο, να την αλλάξει.

Πριν από 25.000 χρόνια δεν υπήρχαν πόλεις, γραφή, οργανωμένες θρησκείες όπως τις γνωρίζουμε ούτε, βέβαια, φαρμακευτικά εργαστήρια. Υπήρχε όμως, όπως φαίνεται, κάτι που εξακολουθεί να συνοδεύει τον άνθρωπο μέχρι σήμερα: η επιθυμία να μεταβάλει, έστω προσωρινά, τον τρόπο με τον οποίο αισθάνεται και αντιλαμβάνεται τον κόσμο.

Μια εντυπωσιακή αρχαιολογική έρευνα στο νησί Σουλαουέζι της Ινδονησίας έφερε στο φως αυτό που ενδέχεται να αποτελεί την αρχαιότερη γνωστή άμεση ένδειξη χρήσης ψυχοδραστικής ουσίας από τον άνθρωπο.

Ερευνητές του Australian Research Centre for Human Evolution του Griffith University μελέτησαν τα λείψανα δύο προϊστορικών κυνηγών-τροφοσυλλεκτών, που βρέθηκαν σε διαφορετικές περιοχές του νησιού. Ο ένας έζησε πριν από περίπου 7.000 χρόνια. Ο άλλος πριν από 16.000 έως 25.000 χρόνια.

Τα δόντια τους παρουσίαζαν παράξενες, βαθιές και στρογγυλεμένες φθορές. Η χημική ανάλυση έδωσε την απάντηση: στους οδοντικούς ιστούς εντοπίστηκε αρεκολίνη, η ψυχοδραστική ουσία που περιέχεται στους καρπούς του φοίνικα areca, γνωστούς ως betel nuts.

Οι επιστήμονες πιστεύουν ότι οι άνθρωποι αυτοί κρατούσαν και πιπιλούσαν συστηματικά τους σκληρούς καρπούς. Η αρεκολίνη προκαλεί διεγερτική δράση, μούδιασμα και ήπια ευφορία. Σήμερα οι καρποί betel εξακολουθούν να καταναλώνονται ευρύτατα σε περιοχές της Ασίας και του Ειρηνικού και θεωρούνται μία από τις συχνότερα χρησιμοποιούμενες ψυχοδραστικές ουσίες παγκοσμίως, μετά το αλκοόλ, την καφεΐνη και τη νικοτίνη.

Υπάρχει μάλιστα μια σχεδόν ειρωνική λεπτομέρεια. Οι καρποί μπορεί αρχικά να χρησιμοποιούνταν και για την ανακούφιση από τον πονόδοντο. Η παρατεταμένη χρήση τους όμως έφθειρε τόσο πολύ τα δόντια, ώστε σε ορισμένες περιπτώσεις έφθανε να αποκαλύψει τον πολφό και να προκαλεί ακόμη μεγαλύτερο πόνο. Ένας προϊστορικός φαύλος κύκλος: ο καρπός ανακούφιζε τον πόνο που, με τον καιρό, συνέβαλλε ο ίδιος στη δημιουργία του.

 Πυθία

Η αναζήτηση διαφορετικών καταστάσεων συνείδησης, βέβαια, διατρέχει ολόκληρη την ανθρώπινη ιστορία. Άλλοτε συνδέθηκε με θεραπευτικές πρακτικές, άλλοτε με τελετουργίες και άλλοτε με την επικοινωνία με το θείο.

Και στην ελληνική αρχαιότητα το πιο γοητευτικό παράδειγμα παραμένει η Πυθία στους Δελφούς. Η ιέρεια του Απόλλωνα ήταν στενά συνδεδεμένη με τη δάφνη. Αρχαίες παραδόσεις αναφέρουν τη χρήση της στο τελετουργικό και υπάρχουν αναφορές ακόμη και σε μάσημα φύλλων ή καύση τους. Για πολλά χρόνια διατυπωνόταν η υπόθεση ότι η δάφνη συνέβαλλε στην έκσταση της Πυθίας.

Μόνο που εδώ η επιστήμη χάλασε λίγο τον μύθο: στη δάφνη δεν έχουν εντοπιστεί ουσίες με παραισθησιογόνο δράση που θα μπορούσαν να εξηγήσουν μια τέτοια κατάσταση. Σύγχρονη ακαδημαϊκή μελέτη θεωρεί πιθανότερο ότι η σημασία της ήταν τελετουργική και συμβολική, επηρεάζοντας το πλαίσιο μέσα στο οποίο η Πυθία προετοιμαζόταν για τη μαντεία.

Και τότε οι επιστήμονες κοίταξαν… κάτω από τα πόδια της.

Τι υπήρχε κάτω από τον Ναό του Απόλλωνα

Γεωλογικές έρευνες στους Δελφούς αποκάλυψαν ρήγματα που διασταυρώνονται στην περιοχή του ναού και στοιχεία εκπομπής ελαφρών υδρογονανθράκων από το υπέδαφος. Έχουν εντοπιστεί μεταξύ άλλων ίχνη αιθυλενίου, ενός αερίου που σε ορισμένες συγκεντρώσεις μπορεί να προκαλέσει ευφορία και αλλοιωμένη κατάσταση συνείδησης.

Το εύρημα παρουσίαζε εξαιρετικό ενδιαφέρον και για έναν ακόμη λόγο. Ο Πλούταρχος, ο οποίος υπήρξε ο ίδιος ιερέας στους Δελφούς, είχε περιγράψει μια ευωδιαστή αναθυμίαση στο άδυτο, η οποία μάλιστα στην εποχή του είχε εξασθενήσει.

Έτσι γεννήθηκε μια συναρπαστική επιστημονική υπόθεση: μήπως η περίφημη έκσταση της Πυθίας δεν οφειλόταν στη δάφνη αλλά σε φυσικές αναθυμιάσεις που ανέβαιναν από το υπέδαφος του ιερού;

Δεν υπάρχει οριστική απάντηση. Οι γεωλογικές εκπομπές στην περιοχή έχουν επιβεβαιωθεί, αλλά το αν υπήρχαν τότε στις κατάλληλες συγκεντρώσεις ώστε να προκαλούν τις καταστάσεις που περιγράφουν οι αρχαίες πηγές εξακολουθεί να συζητείται.

Και ίσως δεν χρειάζεται καν να λύσουμε σήμερα το μυστήριο των Δελφών. Γιατί από τους ανθρώπους του Σουλαουέζι που πιπιλούσαν έναν πικρό καρπό πριν από 25.000 χρόνια μέχρι τις τελετουργίες της Πυθίας και από τα πρώτα ζυμωμένα ποτά μέχρι τις ψυχοδραστικές ουσίες της σύγχρονης εποχής, διακρίνεται μια παράξενη συνέχεια.

Πηγή και φωτογραφία: The Guardian – Indonesian foragers may have sucked on mind-altering nuts 25,000 years ago