Στην έκθεση «Πίσω από τη Βιτρίνα: Γυναίκες της δουλειάς και της ζωής», στο Καπνεργοστάσιο της Αθήνας, η Αγγελική Αντωνέα παρουσιάζει το έργο «Ρωγμή» — μια εικαστική συνθήκη όπου η μορφή στέκεται ανάμεσα στην αποκάλυψη και στην άμυνα, ανάμεσα στο τραύμα και στη δύναμη.
Με αφορμή τη συμμετοχή της, συνομιλούμε μαζί της για τη σχέση του καλλιτέχνη με το έργο του, τον αποχωρισμό, την αμφιβολία και το βλέμμα του θεατή — εκεί όπου η τέχνη παύει να είναι ιδιωτική και γίνεται δημόσια εμπειρία.
Συνέντευξη στη Ρίτσα Μασούρα
- Η “ρωγμή” στον τίτλο του έργου σας μοιάζει ταυτόχρονα τραύμα και άνοιγμα. Είναι ρήγμα, αποκάλυψη ή πέρασμα; Και τελικά, ποιος στέκεται απέναντί της — η μορφή ή ο θεατής;
Όταν το έργο διαμορφώνεται δεν έχει τίτλο, ακολουθεί τον δικό του δρόμο, πορεύεται σε ράγες εικαστικών κανόνων και εκφραστικής γραφής αγκομαχώντας να αποκτήσει υπόσταση. Στην πορεία ο τίτλος προκύπτει όχι ως επεξήγηση αλλά ως λεκτική έκφραση της ουσίας του. Εν προκειμένω η «ρωγμή» υποδηλώνει τη χαραμάδα, το πέρασμα στην εσωτερικότητα –και στην πολυπλοκότητά της- πίσω από την εικόνα και τη μορφή αλλά και εντός της ζωγραφικής επιφάνειας. Απέναντι στέκει ο θεατής … και εκεί «στη ρωγμή του χρόνου», όπως λέει ο Μ. Ρασούλης, ίσως αυτό «το άνοιγμα» κάτι να του αποκαλύψει.
- Πότε ολοκληρώνεται πραγματικά ένα έργο; Υπάρχει στιγμή βεβαιότητας ή η ολοκλήρωση είναι απλώς μια πράξη παραίτησης από την επιθυμία για το «ακόμη λίγο»;
Δύσκολη ερώτηση. Η στιγμή που το έργο έχει ολοκληρωθεί αποτελεί δύσκολο αντικείμενο ανάγνωσης για τον εικαστικό. Δεν νομίζω ότι υπάρχουν συνταγές και κανόνες. Τις περισσότερες φορές το ίδιο το έργο – στην πορεία της αυτονόμησής του- σου υπαγορεύει να σταματήσεις, σαν να σου λέει «δεν θέλω άλλο». Εξαρτάται από εσένα -και αυτό προυποθέτει εργασία και συνεχή πάλη με τον εαυτό σου- να το ακούσεις και να πειθαρχήσεις στην επιθυμία ή/και τη βιασύνη για το «ακόμη λίγο». Να αναγνωρίσεις, δηλαδή, τη στιγμή που επιβάλλεται «να σταματήσεις να φλυαρείς».
- Ο καλλιτέχνης αποχωρίζεται ποτέ το έργο του; Ή παραμένει ένας αόρατος συνοδοιπόρος του, ακόμη κι όταν αυτό εκτίθεται, πωλείται, ζει αλλού;
Ναι, ο καλλιτέχνης αποχωρίζεται το έργο του, αποστασιοποιείται από αυτό. Η έκθεση/διάθεσή του αποτελούν για αυτόν πηγή ανατροφοδότησης. Το εικαστικό έργο δεν μπορεί να ζει στο εργαστήριο όπως και το λογοτεχνικό ή μουσικό έργο δεν μπορεί να ζει στο συρτάρι. Χάνει το ζουμί του, μαραζώνει και μαζί με αυτό και ο καλλιτέχνης. Επιβάλλεται το έργο να ακολουθεί, αυτόνομο πλέον, τη δική του πορεία –όχι πιά ως ιδιωτική εμπειρία- μεταφέροντας παράλληλα τη ψυχή/οπτική του δημιουργού. Ο καλλιτέχνης, ίσως, είναι ο αόρατος συνοδοιπόρος του με την έννοια ότι κουβαλάει τις στιγμές της παραγωγικής διαδικασίας κάθε έργου του, στιγμές που τον οδήγησαν στη δημιουργία του επόμενου κ.ο.κ.
- Έχετε επιστρέψει ποτέ σε έργο που θεωρήσατε τελειωμένο; Μπορεί η τέχνη να είναι πραγματικά οριστική ή όλα τα έργα είναι εν δυνάμει ανολοκλήρωτα;
Πολλές φορές … Το έργο θέλει τον χρόνο του για να ανασάνει και να υπαγορεύσει τη δυναμική του. Να το αντικρύσεις, ύστερα από καιρό, με μάτι αντικειμενικό πέρα από τον συναισθηματικό οργασμό της παραγωγικής διεργασίας. Με αυτή την απάντηση συμπληρώνω εκείνη στην προηγούμενη ερώτησή σας σχετικά με το πότε ένα έργο έχει –πραγματικά- ολοκληρωθεί.
- Υπάρχει διαφορά ανάμεσα σε ένα έργο που γεννιέται από εσωτερική ανάγκη και σε ένα έργο που δημιουργείται κατόπιν παραγγελίας; Αλλάζει η ελευθερία; Αλλάζει η σιωπή μέσα στην οποία γεννιέται;
Κάθε έργο γεννιέται από εσωτερική ανάγκη και ως προιόν ελευθερίας στην έκφραση αποκτά (ή προσπαθεί να αποκτήσει) πρωτοτυπία. Το έργο που δημιουργείται κατόπιν παραγγελίας δεν πρέπει να λοξοδρομεί από αυτή την κατεύθυνση. Είναι πρόκληση για τον καλλιτέχνη. Η επιλογή του θέματος από τον τρίτο δεν θα πρέπει να τον αποπροσανατολίσει. Να μην μπει στην επικίνδυνη διαδικασία της δημιουργίας του –απλώς- «αρεστού». Να αφομοιώσει την ουσία και χωρίς να πλαστογραφήσει τη γραφή του να παραμείνει πιστός στις αρχές και στην αισθητική που –κάθε φορά- κινούν το χέρι του.
- Θα μπορούσατε να καταστρέψετε ένα έργο σας; Και αν ναι, θα ήταν πράξη απελπισίας, αυτοκριτικής ή απελευθέρωσης;
Δεν έχω καταστρέψει έργο με την έννοια της φθοράς (δηλαδή δεν έχω σχίσει, δεν έχω τεμαχίσει έργο). Οσες φορές δεν με ικανοποιεί συνθετικά ή χρωματικά και αναγνωρίζω ότι «δεν σώζεται» -όσο και εάν προσπαθώ- εξαφανίζω το αποτύπωμά του στο υλικό (χαρτί ή καμβά) και το επαναπροσδιορίζω. Πράξη αυτοκριτικής και απελευθέρωσης (ανάλογα βέβαια με το αποτέλεσμα) που ενέχει –θα έλεγα- ταραχή μα σε καμία περίπτωση απελπισία.
- Σε μια έκθεση όπου είστε παρούσα, τι συμβαίνει μέσα σας καθώς παρατηρείτε τους θεατές; Τους “διαβάζετε”; Σας αγγίζει η σιωπή τους; Σας απασχολεί η κρίση τους;
Προσπαθώ να μην είμαι παρούσα κατά την θέαση. Αποφεύγω να μιλήσω για τα έργα. Αφήνω να μιλήσουν εκείνα. Με ενδιαφέρει να τα «διαβάσουν» οι θεατές. Να προξενήσουν αισθητική συγκίνηση. Η γνώμη τους, σιωπηρή ή ηχηρή, βεβαίως με αγγίζει, με απασχολεί και με επηρεάζει. Αυτός άλλωστε είναι ο στόχος της έκθεσης. Να βγεις από τη φωλίτσα σου και –χωρίς αυταρέσκειες- να ξαναμπείς μετά και -με δύναμη και αντοχή- να συνεχίσεις έχοντας –χωρίς εμπάθειες- ακούσει και αξιολογήσει τις κρίσεις (καλές ή κακές). Δύσκολη η διαδικασία μετά από κάθε έκθεση. Σαν να ξεκινάς από την αρχή.
- Το έργο, από τη στιγμή που εκτίθεται, παύει να σας ανήκει; Μήπως η ματιά του άλλου το επαναγράφει;
Κάθε έργο που εκτίθεται συμπληρώνει το puzzle της εικαστικής ταυτότητας κάθε καλλιτέχνη. Με αυτή την έννοια του ανήκει. Η ματιά του άλλου δεν νομίζω ότι το επαναγράφει, ίσως αποκαλύπτει τα νοήματά του.
- Πώς αντιμετωπίζετε την παρερμηνεία; Είναι παρεξήγηση ή μια δεύτερη ζωή του έργου;
Δεν νομίζω ότι ένα έργο έχει πολλές ζωές. Ανεξάρτητα από παρερμηνείες, παρεξηγήσεις, οπτικές αλλά και κοινωνικοπολιτικές συνθήκες κάθε έργο αφήνει το αποτύπωμά του στο χρόνο. Η διάρκεια αυτού του αποτυπώματος σηματοδοτεί τη ζωή του.
- Στη “Ρωγμή” συνυπάρχουν δύναμη και ευαλωτότητα. Πιστεύετε ότι η σύγχρονη γυναίκα βιώνει την ταυτότητά της ως πολλαπλότητα; Είναι αυτή η πολυμορφία πληγή ή δύναμη;
Η σύγχρονη γυναίκα βιώνει πολλούς ρόλους που απαιτούν και δύναμη και ευαισθησία και ιδεολογική συγκρότηση.
- Ποιος είναι ο μεγαλύτερος συνομιλητής σας όταν ζωγραφίζετε: ο χρόνος, η μνήμη ή ο φόβος;
Οταν ζωγραφίζω –υποσυνείδητα- συνομιλούν εντός η μνήμη της παρατήρησης και η εμπειρία του χρόνου.
- Αν η ζωγραφική σας ήταν μια πράξη, θα ήταν πράξη αντίστασης, εξομολόγησης ή κατανόησης;
Ανεπιφύλακτα, πράξη αντίστασης.
- Τι είναι για εσάς η τέχνη: καταφύγιο, μάχη ή καθρέφτης; Γνωρίζω ότι έχετε δικηγορήσει για χρόνια, ζώντας έντονα ανάμεσα σε πλήθη, αλλά τελικά τι συνέβη και αφιερωθήκατε σε κάτι που για μένα εμπεριέχει μοναχικότητα;
Είναι σωσίβιο και ελιξήριο ζωής. Υστερα από πολλά χρόνια ενεργού δικηγορίας «έστριψα το τιμόνι» προς την ελευθερία που η ζωγραφική προσφέρει (όχι απλόχερα και αβασάνιστα). Εκεί που μάχεσαι να υπερβείς τον εαυτό σου, στον οποίο –μόνο- είσαι υπόλογος, πέρα από συμβατικότητες μα και παραμένοντας εντός του «κοινωνικού γίγνεσθαι».
Σας ευχαριστώ και καλή επιτυχία
