Tο επικοινωνιακό σκέλος της ρωσικής επίθεσης στην Ευρώπη

Στην Ε.Ε. ο στόχος δεν είναι απαραίτητα να γίνει μια χώρα «φιλορωσική» που είναι συνήθως αρκετά δύσκολο εγχείρημα. Ο πιο ρεαλιστικός στόχος είναι να γίνει περισσότερο εχθρική στην Ουκρανία, στην πράξη, λιγότερο πειθαρχημένη στις κυρώσεις, πιο καχύποπτη απέναντι στις Βρυξέλλες, πιο κουρασμένη από τον πόλεμο και πιο πρόθυμη να μπλοκάρει κοινές ευρωπαϊκές αποφάσεις. Δηλαδή, η Ρωσία δεν χρειάζεται να ελέγχει όλη την Ευρώπη. Της αρκεί να δημιουργεί αρκετά βέτο, αρκετή κόπωση και αρκετή σύγχυση ώστε η Ε.Ε. να κινείται αργά.

Αυτά όσον αφορά τον πόλεμο στην Ουκρανία. Όσον αφορά τη γενική της τακτική έναντι της Ευρώπης – εκείνο που την ενδιαφέρει είναι η διάσπαση των κοινωνιών από μέσα με τη χρήση υπαρχόντων προβλημάτων και τη διόγκωσή τους στην αντίληψη των λαών. Παράλληλα, η «απλοποίηση των λύσεων» και η υπόδειξη των «ενόχων» στο πρόσωπο της ηεγσίας της Ε.Ε. και των νόμιμων κυβερνήσεων με στόχο την υπονόμευση της Ε.Ε. και την πρόκληση εσωτερικού χάους. Όσον αφορά λοιπόν τις διαφορές για τις χώρες της Ευρώπης – είναι μεταξύ άλλων οι παρακάτω οκτώ:

1. Η βασική διαφοροποίηση είναι ότι στις χώρες της Ε.Ε. το ρωσικό αφήγημα ντύνεται με ευρωπαϊκή γλώσσα. Δεν λέει «η Ρωσία έχει δίκιο» αλλά «η ειρήνη είναι πάνω απ’ όλα», «οι κυρώσεις βλάπτουν εμάς», «τα λεφτά να πάνε στους δικούς μας πολίτες», «η Ουκρανία είναι διεφθαρμένη», «οι Βρυξέλλες δεν σέβονται την εθνική κυριαρχία», «μας σέρνουν σε πόλεμο». Αυτά τα μηνύματα μπορούν να ακουστούν από αριστερά, δεξιά, ακροδεξιά ή δήθεν αντισυστημικά ακροατήρια.

2. Ένα δεύτερο χαρακτηριστικό είναι η χρήση νόμιμων δημοκρατικών εργαλείων εναντίον της ίδιας της δημοκρατικής συνοχής. Στην Ε.Ε. οι ρώσοι ή οι φιλορωσικοί κύκλοι δεν χρειάζεται να στήσουν πάντα παράνομες δομές. Μπορούν να αξιοποιήσουν κόμματα, ευρωβουλευτές, δημοσιολόγους, μικρά ή μεγαλύτερα ΜΜΕ, think tanks, ΜΚΟ, ομάδες στο Facebook, κανάλια Telegram, «αντιπολεμικές» πρωτοβουλίες ή δήθεν ανεξάρτητους αναλυτές. Το Συμβούλιο της Ευρώπης έχει επισημάνει ότι υπάρχουν αξιόπιστοι ισχυρισμοί για Ευρωπαίους πολιτικούς που πληρώθηκαν για να διαδίδουν ρωσική προπαγάνδα, ενώ το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει ασχοληθεί επανειλημμένα με το θέμα της ξένης παρέμβασης στις ευρωπαϊκές δημοκρατικές διαδικασίες.

3. Στην Ε.Ε. η Μόσχα δουλεύει πολύ με το αίσθημα κόπωσης. Στον μετασοβιετικό χώρο λέει συχνά «η Δύση θα σας καταστρέψει». Στην Ε.Ε. λέει πιο συχνά «κουραστήκατε, πληρώνετε πολλά, οι δικοί σας πολιτικοί νοιάζονται περισσότερο για την Ουκρανία παρά για εσάς». Αυτό είναι πιο αποτελεσματικό σε κοινωνίες που έχουν πληθωρισμό, ακριβά ενοίκια, ενεργειακό άγχος, αγροτικές κινητοποιήσεις ή αίσθηση εγκατάλειψης από το κέντρο. Η Ουκρανία παρουσιάζεται όχι ως θύμα επίθεσης, αλλά ως βάρος.

4. Η Ρωσία προσαρμόζει το αφήγημα σε θέματα που έχουν απήχηση στην εκάστοτε χώρα. Στην Ουγγαρία, παίζει πολύ το θέμα της «ειρήνης», της κυριαρχίας απέναντι στις Βρυξέλλες και της προστασίας της χώρας από έναν πόλεμο που δήθεν προκαλεί η Δύση. Στη Σλοβακία ή σε τμήματα της Κεντρικής Ευρώπης, αξιοποιούνται παλιά φιλορωσικά ή αντιδυτικά αντανακλαστικά. Στη Γερμανία, το μήνυμα μπορεί να περνά μέσα από φόβο πυρηνικής κλιμάκωσης, ενεργειακό κόστος και νοσταλγία της Ostpolitik. Στη Γαλλία ή στην Ιταλία, μπορεί να συνδεθεί με αντι-αμερικανισμό και ιδέα «ευρωπαϊκής αυτονομίας» που όμως στην πράξη γίνεται άλλοθι αδράνειας. Στην Ελλάδα, πιθανά σημεία εισόδου είναι ο αντιδυτικισμός, η Ορθοδοξία, η καχυποψία απέναντι στις ΗΠΑ, η κόπωση από την ακρίβεια και η ιδέα ότι «δεν είναι δικός μας πόλεμος».

5. Μετά τις κυρώσεις κατά RT, Sputnik και άλλων ρωσικών κρατικών μέσων, το σύστημα έγινε πιο αποκεντρωμένο και καμουφλαρισμένο. Η Ε.Ε. είχε ήδη αναστείλει τη μετάδοση RT και Sputnik από το 2022, ενώ το 2024 κινήθηκε και εναντίον άλλων ρωσικών μέσων όπως Voice of Europe, RIA Novosti, Izvestija και Rossiyskaya Gazeta. Αυτό έσπρωξε τη ρωσική προπαγάνδα σε αντιγραφές περιεχομένου, sites – βιτρίνες, «ανεξάρτητες» πλατφόρμες, influencers, μεταφρασμένα αποσπάσματα και μικρά κανάλια που αναπαράγουν τα ίδια μοτίβα χωρίς να φαίνεται πάντα η αρχική πηγή.

Είναι ένα ενδιαφέρον θέμα το πως δημιουργούν τις «ειδήσεις» οι ρώσοι, για παράδειγμα αναπαράγοντας τις δηλώσεις ενός δήθεν «ανεξάρτητου» αναλυτή ως να ήταν γεγονός ή να ανήκε σε κάποια επίσημη πηγή. Ή αναφέροντας την πηγή της «αποκάλυψης» με τέτοιον τρόπο (π.χ. πολύ χαμηλά στο κείμενο) ώστε ελάχιστοι να τη διαβάσουν και οι περισσότεροι με μείνουν στον πηχαίο τίτλο. Είναι ολόκληρη «επιστήμη» αυτό, οι φίλοι του πιο Τίμιου Καναλιού με έχουν ακούσει πολλές φορές να αναφέρομαι σε αυτό.

6. Στις χώρες της Ε.Ε. η ρωσική επιρροή έχει συχνά στόχο το μπλοκάρισμα, όχι την κατάκτηση. Αρκεί ένα κράτος–μέλος να καθυστερήσει κυρώσεις προς τη ρωσία, να ζητήσει εξαιρέσεις, να μπλοκάρει πακέτο βοήθειας, να θολώσει μια κοινή δήλωση, να αποδυναμώσει την πολιτική βούληση. Όπως έκανε μέχρι πρότινος η Ουγγαρία. Η Ε.Ε. αποφασίζει συχνά με δύσκολες ισορροπίες.

7. Η Ρωσία στην Ε.Ε. εκμεταλλεύεται την πολυφωνία. Σε αυταρχικά περιβάλλοντα η προπαγάνδα είναι κάθετη: ένα κέντρο, ένα μήνυμα. Στην Ευρώπη γίνεται οριζόντια: πολλά μηνύματα, συχνά αντιφατικά. Σε έναν λέει «η Ρωσία είναι χριστιανικό ανάχωμα». Σε άλλον λέει «η Ρωσία αντιστέκεται στον αμερικανικό ιμπεριαλισμό». Σε άλλον λέει «η Ουκρανία είναι φασιστική». Σε άλλον λέει «όλοι είναι διεφθαρμένοι, άρα μην ασχολείσαι». Δεν χρειάζεται οι άνθρωποι να πιστέψουν το ίδιο πράγμα. Αρκεί να μη μπορούν πια να συμφωνήσουν σε μια κοινή πραγματικότητα.

8. Στις ευρωπαϊκές χώρες γίνεται μεγάλη προσπάθεια να μετατραπεί η Ουκρανία από ηθικό ζήτημα σε εσωτερικό κομματικό πρόβλημα. Δηλαδή, η στάση απέναντι στην Ουκρανία παύει να είναι θέμα διεθνούς δικαίου και γίνεται εργαλείο εσωτερικής πόλωσης. Τα μηνύματα έχουν τη μορφή του ότι «οι ελίτ με την Ουκρανία, ο λαός με την ειρήνη», «οι παγκοσμιοποιητές με τον Ζελένσκι, οι πατριώτες με την ουδετερότητα». Αυτό είναι εξαιρετικά χρήσιμο για τη Μόσχα, γιατί σπάει τη διακομματική συναίνεση που χρειάζεται η μακροχρόνια στήριξη προς την Ουκρανία. Και εν τέλει αυτό είναι που διασπά τις κοινωνίες από μέσα και προκαλεί μακροχρόνια προβλήματα, τα οποία θα μείνουν σε αυτές τις χώρες υπονομεύοντας το μέλλον τους.

Σε αντίθεση με τις πρώην σοβιετικές χώρες, στις χώρες της Ε.Ε. η ρωσική δουλειά είναι πιο λεπτή. Δεν πουλάει τόσο τη Ρωσία όσο πουλάει την αμφιβολία για την Ευρώπη. Ζητάει δυσπιστία προς τις Βρυξέλλες, θυμό προς την Ουκρανία, φόβο για τον πόλεμο, κούραση από τις κυρώσεις και αποστροφή προς την ίδια την ιδέα της κοινής ευρωπαϊκής δράσης.