Ἡ Πτῶσις ἐκ Κενοῦ

Ἡ Πτῶσις ἐκ Κενοῦ

Δοκίμιον γιὰ τὴν αὐτοκτονίαν νέων στὴν Ἑλλάδα
& γιὰ τὴν κοινωνίαν ποὺ δὲν ἄκουσε
________________

«Μαμά καὶ μπαμπά, δὲν θέλω πιὰ νὰ ζῶ. Αὐτὸς ὁ κόσμος δὲν εἶναι πιὰ γιὰ μένα»

Ψυχὴν θεραπεύειν τέχνη τεχνῶν καὶ ἐπιστήμη ἐπιστημῶν Γρηγόριος ὁ Θεολόγος, Λόγος ΜΓ’ ́

Ι. Τὸ γράμμα
Ὑπάρχουν κείμενα τὰ ὁποῖα δὲν μπορεῖς νὰ διαβάσῃς μὲ ἀκαδημαϊκὴν & γονεϊκὴ ψυχραιμίαν. Τὸ τελευταῖο γράμμα μιᾶς μαθήτριας τὸ ἔπρεπε νὰ σφύζῃ ἀπὸ ζωή, ἀπὸ ὄνειρα, ἀπὸ τὴν ἀνεμελιὰ ποὺ εἶναι δικαίωμα τῆς ἐφηβείας, εἶναι ἕνα τέτοιο κείμενο. Δὲν εἶναι παθολογικὴ ἔκθεσις. Εἶναι ψῆφος.
Ψῆφος ἐναντίον ἑνὸς κόσμου ὁ ὁποῖος ἀπέτυχε νὰ τῆς δείξῃ ὅτι ὑπάρχει λόγος νὰ παραμείνῃ.

Τρία χρόνια κατάθλιψης. Τρία χρόνια κατὰ τὰ ὁποῖα ἡ παιδεία τὴν ὁποῖα ἐλάμβανε δὲν εἶχε
χρόνον νὰ ῥωτήσῃ «πῶς εἶσαι». Εἶχε ὅμως χρόνον νὰ τὴν ἐξετάζῃ, νὰ τὴν κατατάσσῃ, νὰ τῆς ὑπενθυμίζῃ τακτικὰ ποῦ βρίσκεται στὴν κλίμακα τῶν ἐπαρκῶν & τῶν ἀνεπαρκῶν. Ἐκεῖ ποὺ θα ἔπρεπε νὰ ὑπάρχει ἕνας κόσμος ποὺ κρατᾷ, ὑπῆρξε ἕνας κόσμος ὁ ὁποῖος μετροῦσε. Κατέγραφε βαθμούς, ἀπουσίες, ἐπιδόσεις· ἀλλὰ δὲν κατέγραφε πάντοτε τὴ σιωπὴ τοῦ παιδιοῦ ποὺ βυθιζόταν καθὼς ἡ σχολικὴ πραγματικότητα τὴν ἀπομόνωνε (σύμφωνα μὲ τοὺς τελευταίους ἰσχυρισμοὺς περὶ bulling). Τρία χρόνια κατὰ τὰ ὁποῖα ἡ κοινωνία διαμέσου τῶν γονέων, τοῦ σχολείου, τοῦ θεσμοῦ, δὲν κατέβαλε τὴν μόνην ἀναγκαίαν προσπάθειαν… νὰ δεῖ & νὰ ἀκούσῃ 1

ΙΙ. Ἡ Σκαλέτα τοῦ DSM & ἡ ἀπουσία προσώπου

Ἐὰν ἡ οἰκογένεια εἶχε ἀναζητήσει βοήθειαν -κάποιοι γονεῖς τὸ πρᾶττουν- τί θὰ εὕρισκαν; Κατὰ πᾶσαν πιθανότητα ἕναν κλινικὸν εἰδικὸ ὁ ὁποῖος θὰ ἐκτιμοῦσε τὴν «βαρύτητα τῆς καταθλιπτικῆς συμπτωματολογίας», θὰ συμπλήρωνε κλίμακες, θὰ χορηγοῦσε ἴσως φαρμακευτικὴν ἀγωγήν & θὰ ἐπανεξέταζε μετὰ ἀπὸ ἕναν μῆνα & θὰ συνιστοῦσε ἑβδομαδιαῖες θεραπευτικὲς συναντήσεις ὡς ῥυθμιστικὲς πρακτικές τοῦ ψυχισμοῦ.

Δὲν εἶναι λοιδορῶ τὴν ἐπιστημονικὴ μέθοδο· πολλὰ παιδιά, ἔφηβοι σώζονται χάρη σὲ αὐτὴν. Ὅμως, τὸ ἐρώτημα παραμένει.. ἀρκεῖ; Διότι ὑπάρχει κίνδυνος οἱ θεραπευτικὲς συναντήσεις νὰ μετατραποῦν σὲ τεχνικὲς ῥυθμίσεις συμπτωμάτων, ἐνῶ θὰ ἔπρεπε νὰ λειτουργοῦν ὡς καταθέσεις ψυχῆς. Μία διαδικασία ἐπιστημονικῶς ἄρτια ἀλλὰ ἀνθρωπολογικῶς κενή.2

Ἡ «Σκαλέτα τοῦ DSM», ἡ κλίμαξ κριτηρίων διαγνώσεως, εἶναι ἐπιστημολογικῶς χρήσιμος
κατάλογος βλαβῶν. Ἀλλὰ ἡ κατάθλιψις αὐτῆς τῆς μαθήτριας δὲν ἦταν κυρίως νευροβιολογικὴ βλάβη. Ἦταν ὀντολογικὴ ἀπόγνωσις. Ἡ αἴσθησις ὅτι ὁ κόσμος δὲν ἔχει χῶρον γι’ αὐτήν, ὅτι τὸ μέλλον εἶναι ἤδη γεγραμμένον, εἶναι μικρὸν & ἀνήδονον. Ἡ φαρμακολογία δὲν θεραπεύει ἀπόγνωσιν. Θεραπεύεται ἀπόγνωσις μὲ παρουσίαν, μὲ κάποιον ποὺ ἀκούει τὴν χαοτικὴν ἀφήγησιν & δὲν τρέπεται εἰς φυγήν.3

Ὁ Γρηγόριος ὁ Θεολόγος ἔλεγε ὅτι ἡ θεραπεία τῆς ψυχῆς εἶναι «τέχνη τεχνῶν καὶ ἐπιστήμη
ἐπιστημῶν».4 Ἡ τέχνη αὐτὴ δὲν εἶναι ἐντελῶς διδακτή· ἀπαιτεῖ αὐτὸ τὸ ὁποῖο ὁ Winnicott
ὀνομάζει holding τὴν ἱκανότητα νὰ «κρατήσῃς» τὸν ἄλλον χωρὶς νὰ τὸν πλακώσῃς, νὰ εἶσαι παρὼν χωρὶς νὰ λύσῃς, νὰ ἀνεχθῇς τὴν ἀγωνίαν χωρὶς νὰ τὴν διαχειριστῇς πρόωρα.5

Κανεὶς δὲν τὸ ἔκανε. Κανεὶς δὲν ἐκπαιδεύθη νὰ τὸ κάνῃ.

ΙΙΙ. Τὸ σύστημα ὡς Γοργόνειον. Ὁ Durkheim & ἡ anomie

Πολλὰ τὰ δεινὰ κοὐδὲν ἀνθρώπου δεινότερον πέλει Σοφοκλῆς, Ἀντιγόνη 332

Ὁ Émile Durkheim, τὸ 1897, ἔδειξε ὅτι ἡ αὐτοκτονία δὲν εἶναι ἀτομικὴ πράξις, εἶναι κοινωνικὸν γεγονός.6Ἡ ἀνομικὴ αὐτοκτονία (suicide anomique) συμβαίνει ὅταν τὸ κοινωνικὸν κανονιστικὸν πλαίσιον κατέρρευσεν, ὅταν ἡ κοινωνία ἀδυνατεῖ νὰ παράσχῃ νόημα, κατεύθυνσιν, ἀνήκειν. Αὐτὸ εἶναι ἡ Ἑλλάδα τοῦ σήμερα: μία κοινωνία ἡ ὁποῖα μεταφέρει τὸ ἄγχος τῆς ἰδίας της ἀποτυχίας στοὺς ἐφήβους διαμέσου τῶν Πανελλαδικῶν …ὡσὰν ἡ ἱκανότης νὰ ἀπαντήσῃς σωστὰ σὲ ἐρωτήσεις πολλαπλῆς ἐπιλογῆς νὰ εἶναι τὸ μέτρον τοῦ ἀξίου βίου.

Ἡ μαθήτρια δὲν ἀπέτυχε. Ἀπέτυχε τὸ σύστημα νὰ τῆς δώσῃ λόγον νὰ ἐπιτύχῃ. Ἔγραψε «Τὸ ξέρω ὅτι δὲν θὰ πάω καλά.» Αὐτὴ ἡ πρότασις δὲν εἶναι ἀξιολόγησις ἱκανότητας, εἶναι ἐσωτερικευμένη ἀπόφασις τοῦ συστήματος. Ὁ Byung-Chul Han ἔδειξε ὅτι ἡ κοινωνία τοῦ achievement δὲν καταπιέζει ἐξωτερικῶς ἐκπαιδεύει τὸν ἄνθρωπον νὰ καταπιέζῃ ὁ ἴδιος τὸν ἑαυτόν του.7

ΙV. Τὸ κενὸν & ἡ πτῶσις. Ψυχαναλυτικὲς διαστάσεις

Ὁ Freud εἶχε δείξει ὅτι ἡ μελαγχολία εἶναι πένθος γιὰ κάτι ποὺ δὲν μπορεῖ νὰ ὁριστεῖ.10 Ὁ ἔφηβος δὲν πενθεῖ κάτι τὸ ὁποῖο εἶχε & ἔχασε. Πενθεῖ κάτι ποὺ ποτὲ δὲν τοῦ δόθηκε, τὴν δυνατότητα νὰ ὀνειρευθεῖ ποιὸς μπορεῖ νὰ εἶναι, τὸ ἀνεπτυγμένο ὁμιλοῦν ἐγώ, τὸ ὅραμα πρὶν γαλουχηθεῖ. Αὐτὴ ἡ «ἄδηλος ἀπώλεια» εἶναι ἡ πιὸ θανάσιμη.

Ὁ Lacan εἶχε πῇ ὅτι τὸ ὑποκείμενον σχηματίζεται διὰ τῆς σχέσεως μὲ τὸν Ἄλλον.11 Ὅταν τὸ Ἄλλο (γονεύς, δάσκαλος, ψυχολόγος, κοινωνία) δὲν ἀνταποκρίνεται, τὸ ὑποκείμενον εἰσέρχεται σὲ ψυχικὸν ἀδιέξοδον. Ἡ αὐτοκτονία εἶναι τότε ἐπιστολὴ πρὸς τὸν Ἄλλον ποὺ δὲν ἄκουε, εἶναι ὁ τελευταῖος λόγος πρὸς αὐτοὺς ποὺ ἀρνήθηκαν τὴν ἀκρόαση. Τὸ γράμμα πρὸς «μαμὰ καὶ μπαμπά» εἶναι αὐτὸ ἀκριβῶς: ἡ ὕστατη ἐπικοινωνία μὲ τοὺς Ἄλλους οἱ ὁποῖοι δὲν κατάλαβαν ὅτι εἶχαν χαθεῖ ἀπὸ τὸν ὁρίζοντα της.

Ἡ πτῶσις ἀπὸ τὸ κενὸν δὲν εἶναι μόνον σωματικὴ πράξη. Ψυχαναλυτικῶς, εἶναι ἡ ἐξωτερίκευσις τοῦ ἐσωτερικοῦ κενοῦ, τοῦ κενοῦ ποὺ ἡ κοινωνία δὲν γέμισε. Ἡ Elaine Scarry ἔδειξε ὅτι ὁ πόνος κατέχει τὸ ἀδύνατον νὰ ἐκφρασθῇ.12 Ὁ θρυμματισμένος κόσμος τοῦ ἐφήβου ποὺ πέφτει εἶναι κυριολεξία τοῦ κόσμου ποὺ ἤδη τεμαχίσθη μέσα του. Ἡ τεχνικὴ Kintsugi13 ἀνασυνθέτει τὰ θρυμματισμένα κομμάτια, ἀλλὰ ὄχι κομμάτια σωματικά.

V. Ἡ ἀφηγηματικὴ ἰατρικὴ ὡς ἠθικὸν αἴτημα

Ἐὰν ἡ ἀφηγηματικὴ ἰατρικὴ εἶχε λειτουργήσει -ἐὰν κάποιος εἶχε ἀναπτύξει τὴν «narrative
competence» ποὺ ἀπαιτεῖ ἡ Charon14 – ὁ λόγος αὐτῆς τῆς μαθήτριας δὲν θὰ εἶχε μείνει μόνος. Κάποιος θὰ εἶχε ἀναγνώσει τὴν χαοτικὴν ἀφήγησιν τοῦ Frank15 (τὸν λόγον ποὺ θρυμματίζεται πρὶν βγεῖ) & θὰ εἶχε παραμείνει. Ὄχι νὰ λύσῃ. Νὰ παραμείνῃ.

Αὐτὸ εἶναι τὸ ἠθικὸν αἴτημα. Ὄχι περισσότερα πρωτόκολλα. Ὄχι ἐντατικὴ κλίμακα Beck γιὰ
κατάθλιψη. Ὄχι DSM-5 χορηγηθέντα σὲ παιδιὰ τὰ ὁποῖα ζητοῦν παρουσίαν & λαμβάνουν
κατηγορίαν. Ἡ ἀφηγηματικὴ ἰατρικὴ ὑπαγορεύει: πρῶτα ἄκουσε τί εἶναι αὐτὸ ποὺ πονάει, πρὶν ὀνομάσῃς τί εἶναι αὐτὸ ποὺ λείπει. Ἡ Καβασίλεια «κοινωνία», ἡ μετοχὴ στὴν ζωὴν τοῦ ἄλλου,16 δὲν εἶναι θεολογικὴ ποίησις. Εἶναι κλινικὴ πράξη.

Ὁ Χρυσόστομος ἔγραψε ὅτι ἡ ψυχὴ τοῦ παιδιοῦ εἶναι «ὡς πόλις ἄρτι κτιζομένη».17 Μία πόλις ὑπὸ κατασκευὴν χρειάζεται τείχη, χρειάζεται δηλαδὴ διάκρισιν. Τὶ εἶναι ἐντὸς & τί εἶναι ἐκτός, τί θρέφει & τί ἀπειλεῖ. Αὐτὴ τὴν διάκρισιν ὀφείλει νὰ ἐκπαιδεύσῃ ἡ κοινωνία ὄχι νὰ τὴν καταργήσῃ χωρὶς νὰ τὴν ἔχῃ ποτὲ δώσει.

VΙ. Οἱ Μεσολογγίτισσες τοῦ σήμερα

Φιλοκαλοῦμεν γὰρ μετ’ εὐτελείας καὶ φιλοσοφοῦμεν ἄνευ μαλακίας.
Θουκυδίδης, Ἐπιτάφιος Περικλέους, ΙΙ.40.1

Ὑπάρχει ἕνα ἐρώτημα ποὺ φλέγει. Οἱ γυναῖκες τοῦ Μεσολογγίου τὸ 1826 αὐτοθυσιάστηκαν γιὰ ἕνα ἰδεῶδες, τὴν Ἐλευθερίαν τὴν ὁποῖα γνώριζαν, τὴν εἶχαν ἀγαπήσει, εἶχαν γαλουχηθεῖ. Οἱ σύγχρονες «Μεσολογγίτισσες» -τὰ κορίτσια ποὺ πέφτουν ἀπὸ τὰ μπαλκόνια τῶν πολυκατοικιῶν- αὐτοχειριάζονται γιὰ ἕνα ἰδεῶδες τὸ ὁποῖο διαισθάνονται ἀλλὰ δὲν ἔχουν διδαχθεῖ.

Γιὰ τὴν ἐλευθερίαν τοῦ πνεύματος ποὺ δὲν ὑπάρχει. Γιὰ τὸ ὑπαρξιακὸν ὀξυγόνον ποὺ δὲν ἐπαρκεῖ. Γιὰ τὸ σβησμένο ὅραμα πρὶν γαλουχηθεῖ.18

Ἡ διαφορὰ εἶναι κολοσσιαία & τραγική. Οἱ Μεσολογγίτισσες μετεῖχαν σὲ μιὰ κοινωνίαν ποὺ τὶς ἀγαποῦσε ἀρκετὰ ὥστε νὰ τὶς ἐκπαιδεύσῃ στὸ τί ἀξίζει νὰ πεθάνῃς γι’ αὐτό. Οἱ ἔφηβοι τοῦ σήμερα ἔχουν μίαν κοινωνίαν ποὺ δὲν τοὺς ἔχει ἐκπαιδεύσει στὸ τί ἀξίζει νὰ ζεῖς γι’ αὐτό. Δὲν εἶναι ἡ ἴδια αὐτοθυσία, εἶναι τὸ ἀντίθετόν της κατάρρευση χωρὶς ἀντίστοιχον μεγαλεῖον, θάνατος χωρὶς νόημα ποὺ ἡ κοινωνία τοῦ εἶχε δώσει.19

Ὁ Durkheim θὰ τὸ ἔλεγε ἀπερίφραστα, αὐτὴ εἶναι ἡ ἀνομία στὴν πλήρη της ἔκφρασιν. Ἡ κοινωνία ἔχει χάσει τὴν ἱκανότητα νὰ παρέχῃ νόημα. Ὁ Ba’al20 ποὺ ζητοῦσε τὰ πρωτότοκα, ὁ ἀρχαϊκὸς Μινώταυρος21 ποὺ κατέτρωγε τὰ νέα σώματα οἱ εἰκόνες αὐτὲς δὲν εἶναι ὑπερβολή. Εἶναι ἡ ἀρχαία κατανόησις ὅτι κάθε κοινωνία θυσιάζει τοὺς νέους στοὺς δικούς της θεοὺς σήμερα. Στὴν ἀγορὰ ἐργασίας, στὸν ἐκπαιδευτικὸν ἀνταγωνισμόν, στὴν ψευδαίσθησιν τῆς ἀξιοκρατίας νὰ πληρώνει & νὰ πληρώνεται τελικῶς μὲ αἷμα.22

VΙΙ. Πρὸς μίαν πολιτικὴν τῆς ἀκρόασης

Τί ζητεῖται; Ὄχι περισσότερες γραμμὲς βοηθείας. Ὄχι awareness campaigns μὲ πορτοκαλὶ ρίμπον. Ζητεῖται μεταβολὴ ἐπιστημολογική: ἡ κοινωνία νὰ μάθῃ ὅτι ἡ ἀκρόασις εἶναι πρόληψις & ὅτι ἡ ἀφηγηματικὴ ἰατρικὴ δὲν εἶναι πολυτέλεια τῶν πανεπιστημιακῶν κλινικῶν ἀλλὰ ἀναγκαία ἱκανότης κάθε γονέως, κάθε ἐκπαιδευτικοῦ, κάθε ψυχολόγου.23

Ὁ Πλάτων εἶχε πῇ ὅτι ἡ πολιτεία ποὺ θεραπεύει συνεχῶς τὰ συμπτώματα χωρὶς νὰ ἐξαλείφῃ τὴν αἰτίαν εἶναι πολιτεία ἄρρωστη ποὺ ἀρνεῖται νὰ ἀλλάξῃ τρόπον ζωῆς.24 Ἡ Ἑλλάδα τοῦ σήμερα μὲ τοὺς εἰδικοὺς οἱ ὁποῖοι χορηγοῦν SSRI & κλίμακες, μὲ τοὺς γονεῖς ποὺ ἀγαποῦν ἀλλὰ δὲν ἀκοῦνε, μὲ τὸ σχολεῖον ποὺ μετράει & δὲν καλλιεργεῖ, εἶναι αὐτὴ ἡ πολιτεία. Ἡ Λερναία Ὕδρα τοῦ κοινωνικοῦ ἄγχους ἀναπτύσσει νέαν κεφαλὴν κάθε φορὰ ποὺ κόβεις τὴν παλαιάν, γιατὶ δὲν ἀγγίζεις τὴν ῥίζαν.

Ἡ ῥίζα εἶναι ἁπλή τρομακτική: αὐτὸ τὸ κορίτσι εἶχε ἀνάγκη ἀπὸ κάποιον νὰ ρωτήσῃ «τί ζεῖς;» καὶ νὰ περιμένῃ τὴν ἀπάντησιν. Ὄχι νὰ σφραγίσῃ τὴν ἀπάντησιν σὲ διαγνωστικὸν κωδικὸν ICD-10. Ὄχι νὰ προγραμματίσῃ ἐπίσκεψιν μετὰ ἕναν μῆνα. Νὰ παραμείνῃ — στὴν ἀνοικτὴν ἐρώτησιν, στὴν χαοτικὴν ἀφήγησιν, στὸ «αὐτὸς ὁ κόσμος δὲν εἶναι πιὰ γιὰ μένα» — ἀρκετὰ ὥστε ἡ ἴδια νὰ αἰσθανθῇ ὅτι κάποιος εἶναι ἐκεῖ.25

 

VΙΙΙ. Μαρτυρολόγιον, Memoria Aeterna τὰ ὀνόματα

Μνήμη αἰωνία· μνήμη αἰωνία· αἰωνία αὐτῶν ἡ μνήμη Λειτουργικὴ ἀναφώνησις
Εἰς μνημόσυνον αἰώνιον ἔσται δίκαιος Ψαλμός 111:6

Τὰ στατιστικὰ εἶναι τρόπος νὰ μὴν θυμᾶσαι ὀνόματα. Ἐδῶ ἀρνούμαστε αὐτὴν τὴν ἀνωνυμίαν.

Μυρτώ. Ἕνα ὄνομα ἀρχαῖον, τῆς μυρσίνης, τοῦ στεφάνου τῶν νικητῶν. Ἔφυγε σὲ ἡλικία ποὺ ὁ κόσμος ἔπρεπε νὰ ἀρχίζῃ. Ἡ κοινωνία θρήνησε γιὰ λίγες ἡμέρες, ἕνας κύκλος εἰδήσεων & συνεχίστηκε ἀμετάβλητη.

Ἡ 17χρονη τοῦ Ἰσθμοῦ. Βρέθηκε στὸ νερό. Μάθαμε τὶ εἶχε ὀνειρευθεῖ; Τὶ εἶχε φοβηθεῖ. Δὲν
ῥώτησε κανεὶς ἐγκαίρως. Πάλι.

Νικήτας. Ὄνομα νίκης, εἰρωνεία ἀνυπόφορη. Ποιὰ ἀθωότητα ἔχασε ἡ χώρα μαζί του; Κανεὶς δὲν κατέγραψε τί θὰ μποροῦσε νὰ γίνῃ, νὰ ἀποφευχθεῖ, μόνον τί ἔγινε.

Καὶ τώρα, ἄλλες δύο. Πάλι 17 χρονῶν. Ἴδια ἡλικία, ἴδια ἀπόγνωσις, ἴδια σιωπὴ τοῦ συστήματος ποὺ ἀκολουθεῖ. Ὁ ἀριθμὸς αὐξάνεται. Τὸ ἐκκλησίασμα θρηνεῖ. Οἱ θεσμοὶ συνεδριάζουν. Καμμία ἀλλαγὴ στὸ βαθειὰ σαπισμένο & γηρασμένο σύστημα. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἐκατόμβη. Ὄχι θυσία γιὰ κάποιο ἰδεῶδες, θυσία στὸ κενόν. Στὴν anomie τοῦ Durkheim,26 στὴν ἀπουσίαν κοινωνίας κατὰ Καβάσιλαν,27 στὸ «ἦθος» ποὺ ὁ Ἡράκλειτος εἶπε ὅτι εἶναι ὁ δαίμων τοῦ ἀνθρώπου28 & ποὺ ἡ κοινωνία μας συνθλίβει πρὶν ἀνθίσῃ.

Ἡ Πόλις ἐάλω. Ὄχι ἀπὸ ἐχθρόν. Ἀπὸ ἀδιαφορίαν.

 

ΙΧ. Ἡ Atwood & ἡ δυστοπία ὡς καθρέφτης

Nolite te bastardes carborundorum. Margaret Atwood, The Handmaid’s Tale (1985)

Ἡ Margaret Atwood ἔγραψε τὸ The Handmaid’s Tale & εἶπε, ἐπανειλημμένως, ὅτι δὲν ἐπινόησε τίποτε.29 Τὸ Gilead δὲν εἶναι φαντασία, εἶναι ἀρχεῖον εἶναι μνήμη. Μία κοινωνία ὅπου τὰ σώματα ὑπάγονται σὲ λειτουργίαν χωρὶς νὰ ἀναγνωρίζωνται ὡς πρόσωπα. Ὅπου ἡ νεολαία δὲν ἔχει ὄνομα, ἔχει κατηγορίαν.

Τὸ The Testaments, ἔρχεται τριάντα τέσσερα χρόνια ἀργότερα30 & εἶναι ἴσως πιὸ ἐπίκαιρο ἀπὸ τὸ πρῶτο. Ἡ Atwood δείχνει μὲ σχεδὸν βιβλικὴ διαύγεια ὅτι κάθε ὁλοκληρωτικὸ σύστημα φέρει ἐντός του τὸ σπέρμα τῆς αὐτοκαταστροφῆς του. Ἡ ὕβρις ποὺ ἐπιδιώκει νὰ ἐλέγξει τὰ σώματα, τὴν μνήμη, τὴ γλώσσα, ἀναπόφευκτα διαβρώνεται ἀπὸ τὶς ἴδιες τὶς ἐσωτερικὲς της ἀντιφάσεις. Ὅ,τι διεκδικεῖ νὰ εἶναι αἰώνιο, ἀποδεικνύεται τελικὰ εὔθραυστο. Τὰ ὁλοκληρωτικὰ συστήματα φέρουν μέσα τους τὴν σπορὰν τῆς καταστροφῆς τους.31 Αὐτὸ εἶναι τὸ μόνο παρήγορον & εἶναι παρηγορία πικρή, διότι ἔρχεται πάντοτε ἀφοῦ ἔχουν ἤδη χαθεῖ τὰ παιδιά.

Ὅταν ἡ δυστοπία τῆς Atwood φαίνεται πιὸ ἑλκυστικὴ ἀπὸ τὴν ἑλληνικὴν πραγματικότητα, αὐτὸ δὲν εἶναι λογοτεχνικὴ ὑπερβολή, εἶναι διαγνωστικὸν σημεῖον. Τουλάχιστον στὴν Gilead ξέρεις ποιός εἶναι ὁ ἐχθρός. Στὴν Ἑλλάδα τοῦ 2026, ὁ ἐχθρὸς εἶναι ἀόρατος. Εἶναι ἡ κανονικότης, ἡ εὐταξία, ἡ βαθμολογία. Δὲν φοράει ἐρυθρὴν κάπαν. Φοράει γραβάτα, κρατᾷ Κλίμακα Αξιολόγησης.

 

Μυρτώ. Νικήτας. Τὰ ἀνώνυμα κορίτσια.

Αὐτὸς ὁ Κόσμος ἦταν γι ́αὐτούς. Αὐτὸς ὁ Κόσμος δὲν ἦταν γι ́αὐτούς.

Δὲν τὸ γνώρισαν ποτέ, Τὸν γνώρισαν,
ἐπειδὴ κανεὶς δὲν κάθισε νὰ τοὺς τὸ εἰπῇ. ἐπειδὴ τὸ σύστημα ἀλλοίωσε τὸ νόημα του.

—————————————————–

Γράφτηκε μὲ ἀποστασιοποιημένη θλῖψιν
γιὰ κάθε παιδὶ ποὺ “ἔγραψε γράμμα”
τὸ ὁποῖο κανεὶς δὲν “διάβασε ἐγκαίρως”,
... γιὰ ὅσους ἀκόμη δὲν τὸ ἔχουν γράψει.

 

ΘΑ.

 

1

 Ἱπποκράτης, Περὶ ἱερῆς νόσου, κεφ. 1: «Ἡ ἱερὴ νοῦσος καλεομένη οὐδέν τί μοι δοκέει τῶν ἄλλων θειοτέρη εἶναι νούσων οὐδὲ ἱερωτέρη, ἀλλὰ φύσιν μὲν ἔχει ἣν καὶ τὰ λοιπὰ νοσήματα.» Ἡ ἀπο-μυθολόγησις τῆς νόσου ἀπὸ τὸν Ἱπποκράτη δὲν εἶναι ἄρνησις τοῦ πνευματικοῦ, εἶναι ἀνακατανομὴ τῆς εὐθύνης: ἡ κοινωνία,
ὄχι οἱ θεοί, εἶναι ὑπεύθυνη γιὰ τὴν ψυχικὴν ὑγείαν τῶν πολιτῶν.

2
Charon, R. Narrative Medicine: Honoring the Stories of Illness (2006), κεφ. 2. Ἡ Charon ὁρίζει τὴν «narrative competence» ὡς τὴν ἱκανότητα «νὰ ἀναγνωρίζεις, νὰ ἀπορροφᾷς, νὰ ἑρμηνεύεις καὶ νὰ κινεῖσαι ἀπὸ τὶς

3
 Frank, A.W. The Wounded Storyteller (1995), The Chaos Narrative, κεφ. 4. Ἡ χαοτικὴ ἀφήγησις εἶναι «ἡ ἀφήγησις ποὺ δὲν μπορεῖ νὰ ἀφηγηθῇ». Ὁ λόγος ὁ ὁποῖος θρυμματίζεται πρὶν βγῇ. Αὐτὸ εἶναι ποὺ ἔγραψε τὸ κορίτσι δὲν εἶναι θεραπευτικὴ ἱστορία, ἀλλὰ κραυγὴ chaos & κανεὶς δὲν ἐκπαιδεύθη νὰ τὴν ἀναγνώσῃ ἱστορίες τοῦ ἄλλου». Ἐὰν αὐτὴ ἡ ἱκανότης εἶχε ἐφαρμοστεῖ ἀπὸ γονεῖς, ἀπὸ ἐκπαιδευτικούς, ἀπὸ ψυχολόγους, ὁ λόγος «δὲν θέλω πια νὰ ζῶ» δὲν θὰ εἶχε παραμείνει μόνος του μπροστὰ στὸ κενόν.

4
Γρηγόριος ὁ Θεολόγος, Λόγος ΜΓ ́ Ἐπιτάφιος εἰς Βασίλειον «Ψυχὴν θεραπεύειν τέχνη τεχνῶν καὶ ἐπιστήμη ἐπιστημῶν.» Ἡ ψυχιατρικὴ ὡς «τέχνη τεχνῶν», εἶναι ἡ ἔκφρασις ποὺ ὁ Γρηγόριος χρησιμοποιεῖ γιὰ τὴν ποιμαντικήν, ὑπαγορεύει ὅτι ἡ θεραπεία τῆς ψυχῆς δὲν εἶναι τεχνοκρατικὴ διαδικασία ἀλλὰ σχεσιακὴ τέχνη.
Τὸ DSM εἶναι τεχνικὸν ἐργαλεῖον· ἡ «τέχνη τεχνῶν» εἶναι κάτι ἄλλο.

5
Winnicott, D.W. The Maturational Processes and the Facilitating Environment (1965): ἡ «χωρητικὴ ἱκανότης»(holding capacity) τῆς μητέρας ὡς πρότυπον τῆς θεραπευτικῆς σχέσεως. Ἡ κοινωνία ὀφείλει νὰ εἶναι «ἱκανὴ νὰ χωρέσῃ» τὴν ἔφηβον, νὰ μὴν τὴν πλακώσῃ μὲ ἀπαιτήσεις ἀλλὰ νὰ τῆς δώσῃ χῶρον νὰ γίνῃ. Ὅταν αὐτὸ ἀποτυγχάνῃ, ἡ ἔφηβος εὑρίσκεται κυριολεκτικῶς ἀσυγκράτητη.

6
Durkheim, Ε. Le Suicide: étude de sociologie (1897). Ἡ τριμερὴς τυπολογία τοῦ Durkheim: αἰτιολογική(anomique), εἰς ἑαυτὸν στρεφόμενη (égoïste), αὐτοθυσιαστικὴ (altruiste). Ἡ αὐτοκτονία ἐφήβων στὴν Ἑλλάδαν τοῦ 2026 εἶναι πρωτίστως anomique καθὼς ὑπόκειται στὴν κατάρρευση τοῦ κοινωνικοῦ κανονιστικοῦ πλαισίου, στὴν ἀπουσίαν σκοποῦ ποὺ ἡ κοινωνία ὀφείλει νὰ παρέχῃ & δὲν παρέχει.

7
Han, Byung-Chul. Müdigkeitsgesellschaft (2010): ἡ κοινωνία τῆς ἐπιτεύξεως (Leistungsgesellschaft) δὲν καταπιέζει τὸν ἄνθρωπον ἐξωτερικῶς, ἀλλὰ τὸν ἐκπαιδεύει νὰ αὐτο-καταπιέζεται. Ἡ ἔφηβος ποὺ γράφει «ξέρω ὅτι δὲν θὰ πάω καλά» ἔχει ἐνσωματώσει τὸν κριτικὸν βλέμμαν τοῦ συστήματος, ἔχει γίνει ἤδη ἡ ἴδια ἡ κατήγορός του.

8
Foucault, M. Surveiller et punir (1975): ἡ σχολικὴ τάξη ὡς παράδειγμα πειθαρχικῆς ἐξουσίας, ἡ «μηχανὴ παραγωγῆς ὑπακοῆς». Ὁ Foucault εἶχε ἤδη δείξει ὅτι τὸ ἐκπαιδευτικὸν σύστημα δὲν εἶναι οὐδέτερος χῶρος μετάδοσης γνώσεων ἀλλὰ τεχνολογία ἐπιτήρησης & κανονικοποίησης. Τὸ «Γνῶσε σου τὴν θέσιν» εἶναι τελικῶς αὐτὸ ποὺ μαθαίνουν τὰ παιδιά.

9
 Ἀριστοτέλης, Πολιτικά 1337a: «Ὅτι μὲν οὖν τῷ νομοθέτῃ μάλιστα πραγματευτέον περὶ τὴν τῶν νέων παιδείαν, οὐδεὶς ἂν ἀμφισβητήσειεν.» Ἡ παιδεία ὡς δημόσιο ἀγαθόν, ὡς πολιτικὴ ἐπιλογή, δὲν ἐμπιστεύεται στὴν ἰδιωτικὴ πρωτοβουλία. Ὅταν ἡ πολιτεία ἀπεμπολεῖ αὐτὴν τὴν εὐθύνη ἐκχωρώντας τὴν παιδείαν στὶς ἐξετάσεις & στὶς κατατάξεις, ὁ Ἀριστοτέλης θὰ τὴν ἀνεγνώριζε ὡς στοιχεῖον τυραννίας.

10
Freud, S. Trauer und Melancholie (1917): ἡ μελαγχολία ὡς πένθος τὸ ὁποῖο δὲν μπορεῖ νὰ ὁλοκληρωθῇ, ἐπειδὴ τὸ ἀντικείμενον τῆς ἀπώλειας δὲν εἶναι σαφές. Ὁ ἔφηβος πενθεῖ κάτι τὸ ὁποῖο δὲν εἶχε ποτέ: τὸ ὅραμα γιὰ τὸν ἑαυτόν του ποὺ ἡ κοινωνία δὲν τοῦ ἐπέτρεψε νὰ σχηματίσῃ. Αὐτὴ ἡ «ἄδηλος ἀπώλεια» εἶναι
ἡ πιὸ ἐπικίνδυνη.

11
 Lacan, J. Le Séminaire XI: Les quatre concepts fondamentaux de la psychanalyse (1964): τὸ ὑποκείμενον σχηματίζεται διὰ τῆς σχέσεως μὲ τὸν Ἄλλον (Autre). Ὅταν ὁ Ἄλλον -γονεύς, ἐκπαιδευτικός, κοινωνία- δὲν ἀνταποκρίνεται στὴν ἐπιθυμίαν τοῦ ὑποκειμένου νὰ ἀναγνωρισθῇ, τὸ ὑποκείμενο εἰσέρχεται σὲ ψυχικὸ ἀδιέξοδο. Ἡ αὐτοκτονία ὡς «ἐπιστολὴ πρὸς τὸν Ἄλλον ποὺ δὲν ἄκουε».

12
Scarry, E. The Body in Pain (1985): ὁ πόνος καταστρέφει τὴν γλῶσσαν, τὴν καθιστᾶ ἀδύνατον νὰ μεταδοθῇ.
Ἀλλὰ ἡ Scarry ἔδειξε & τὸ ἀντίστροφον. Ἡ ἐπανόρθωσις τῆς γλώσσας τὸ νὰ βοηθήσῃς κάποιον νὰ ξαναβρῇ
λόγον γιὰ τὸν πόνον του, εἶναι πράξη πολιτικὴ & θεραπευτικὴ ταυτοχρόνως.

13
https://www.britannica.com/art/kintsugi-ceramics

16
Νικόλαος Καβάσιλας, Ἡ ἐν Χριστῷ ζωή, λόγος Α’: «Ζωή ἐστιν ἡ κοινωνία· ἐκτὸς δὲ κοινωνίας οὐκ ἔστιν ζῆν.» Ἡ «ζωὴ δίχως Χριστοῦ», εἶναι ζωὴ δίχως κοινωνίας, δίχως σχέσεως, δίχως ἀγάπης ποὺ βεβαιώνει τὴν ὕπαρξιν. Ὁ ἔφηβος ποὺ γράφει «αὐτὸς ὁ κόσμος δὲν εἶναι πλέον γιὰ μένα» ζεῖ ἤδη αὐτὴν τὴν ἔξοδον ἀπὸ τὴν κοινωνίαν, πρὶν τὴν βιολογικὴν ἔξοδον.17
Ἰωάννης Χρυσόστομος, Περὶ κενοδοξίας καὶ ὅπως δεῖ τοὺς γονέας ἀνατρέφειν τὰ τέκνα, 22: «Ψυχὴ παιδὸς ὥσπερ πόλις ἐστὶν ἄρτι κτιζομένη· δεῖ τοίνυν αὐτὴν τειχίζειν ἀπὸ τῆς ἀρχῆς.» Ἡ εἰκόνα τῆς ψυχῆς ὡς πόλεως ὑπὸ κατασκευὴν εἶναι ἀπαραίτητη: ὅταν ἡ κοινωνικὴ ὑποδομὴ ἀποτυγχάνει, ὅταν δὲν ὑπάρχουν τείχη & ἡ πόλις εἶναι ἐκτεθειμένη.
18
Θουκυδίδης, Ἱστορίαι ΙΙ.40.1 (Ἐπιτάφιος Περικλέους): «Φιλοκαλοῦμεν γὰρ μετ’ εὐτελείας καὶ φιλοσοφοῦμεν ἄνευ μαλακίας.» Ἡ ἀθηναϊκὴ παιδεία ὡς ἄσκησις ἀρετῆς, ὄχι ὡς προετοιμασία γιὰ ἐξετάσεις. Ἡ ἀπόστασις μεταξὺ τοῦ ἰδεώδους αὐτοῦ καὶ τοῦ σημερινοῦ ἑλληνικοῦ σχολείου εἶναι τὸ μέτρον τῆς παρακμῆς.

19
Ἡράκλειτος, DK 22 B119: «Ἦθος ἀνθρώπῳ δαίμων.» Ὁ δαίμων, τὸ βαθύτερον «εἶναι» τοῦ ἀτόμου, εἶναι αὐτὸ ποὺ συνθλίβεται ὅταν ἡ κοινωνία ἀπαιτεῖ ἀπόδοσιν & ὄχι ἄνθησιν. Ἡ αὐτοκτονία τοῦ ἐφήβου εἶναι, μεταξὺ ἄλλων, ἡ σύγκρουση δαίμονος & συστήματος & ἡ νίκη τοῦ συστήματος ἐπὶ τοῦ δαίμονος.

20
. Day, John. Molech: A God of Human Sacrifice in the Old Testament. Cambridge University Press, 1989.Ἰερεμίας 19:5 “καὶ ᾠκοδόμησαν ὑψηλὰ τῇ Βάαλ τοῦ κατακαίειν τοὺς υἱοὺς αὐτῶν ἐν πυρί, ἃ οὐκ ἐνετειλάμην οὐδὲ διενοήθην ἐν τῇ καρδίᾳ μου”.

21
Ὁ René Girard, στὸ Violence and the Sacred (1972), παρατήρησε ὅτι οἱ κοινωνίες συχνὰ διατηροῦν τὴ συνοχή τους μεταθέτοντας τὴ βία σὲ θύματα τὰ ὁποῖα δὲν μποροῦν νὰ ἀντισταθοῦν. Ὁ Μινώταυρος εἶναι ἡ μυθικὴ εἰκόνα αὐτοῦ τοῦ μηχανισμοῦ (The Scapegoat Mechanism). Ἡ ἀνθρώπινη κουλτούρα, ἡ θρησκεία εἶναι θεμελιωμένες πάνω σὲ συλλογικὲς αὐταπάτες κι ἕναν φόνο. Τὸ ἱερόν, ἡ θυσία εἶναι τίποτα ἄλλο παρά, ἡ συγκρατημένη & δομημένη βία τῆς ἴδιας τῆς κοινωνίας.

24
Πλάτων, Πολιτεία 425e -426b. Ὁ Πλάτων περιγράφει μιὰ κοινωνίαν ἡ ὁποῖα θεραπεύει συνεχῶς τὰ συμπτώματα χωρὶς νὰ ἐξαλείφῃ τὴν αἰτίαν & παρομοιάζει τους πολίτες μὲ νοσοῦντας ποὺ ἀρνοῦνται ν’ ἀλλάξουν τρόπον ζωῆς. Ἡ παιδεία ὡς πρόληψις (ὄχι τὸ DSM ὡς κατάλογος βλαβῶν) εἶναι ἡ πολιτικὴ πρότασις του.

29
Atwood, M. The Handmaid’s Tale (1985). Δὲν ἔγραψε τίποτε ποὺ δὲν εἶχε ἤδη συμβεῖ κάπου στὴν ἱστορία. Ἡ δυστοπία δὲν εἶναι φαντασία, εἶναι καθρέφτης ποὺ ἡ κοινωνία ἀρνεῖται νὰ κοιτάξῃ. Ὅταν ὁ καθρέφτης αὐτὸς φαίνεται πιὸ ἑλκυστικὸς ἀπὸ τὴν πραγματικότητα, ἡ πραγματικότης ἔχει ξεπεράσει τὴν φαντασίαν.

30
Atwood, M. The Testaments (2019, βραβεῖον Booker). Ἡ Atwood ἐπιστρέφει στὴν Gilead γιὰ νὰ δείξῃ ὅτι τὰ ὁλοκληρωτικὰ συστήματα κατέχουν μίαν ἐσωτερικὴν ἀντίφασιν. Γεννοῦν τὶς ἴδιες τὶς δυνάμεις οἱ ὁποῖες θὰ τὰ ἀνατρέψουν. Ἡ λογοτεχνία ὡς ἀντίστασις, ἀλλὰ μόνον ἐφόσον ἡ κοινωνία δὲν ἔχει ἐξοντώσει τοὺς ἀναγνώστες της ἀπὸ πρίν.

31

Ὁ Marx, Κarl., στὴν διδακτορικὴ του διατριβὴ The Dif erence Between the Democritean and Epicurean Philosophy of Nature τὸ 1841, βλέπει στὴν ἐπικούρεια «παρέγκλισιν» (clinamen) μία ῥωγμὴ μέσα στὸν μηχανιστικὸ ντετερμινισμό, ἕνα στοιχεῖο ἐλευθερίας τὸ ὁποῖο καθιστᾷ δυνατὴ τὴν αὐτονομία τοῦ ὑποκειμένου. Αὐτὴ ἡ καθοριστικὴ ἀπόκλιση ἀπὸ τὴν εὐθεῖα πτῶση τῶν ἀτόμων, προαναγγέλλει τὴ δυνατότητα τῆς ἐλευθερίας μέσα στὸν φαινομενικὰ ἀναπόδραστο μηχανισμό.