Μπορεί να υπάρξει «νέο Γκουλάγκ» στον 21ο αιώνα;
Τέσσερα χρόνια μετά την έναρξη του πολέμου, η Ρωσία δεν κρατά μόνο χιλιάδες Ουκρανούς στρατιώτες αιχμαλώτους. Σύμφωνα με εκτενή έρευνα του The New Yorker, έχει δημιουργηθεί ένα εκτεταμένο δίκτυο φυλακών και κέντρων κράτησης, όπου οδηγούνται και άμαχοι από τις κατεχόμενες περιοχές της Ουκρανίας.
Το ρεπορτάζ περιγράφει ένα σύστημα που πολλοί συγκρίνουν με ένα «νέο Γκουλάγκ»: μια αλυσίδα φυλακών που εκτείνεται από τα σύνορα της Ουκρανίας έως τις απομακρυσμένες περιοχές της βόρειας Ρωσίας. Εκεί, πολίτες –ανάμεσά τους δάσκαλοι, νοσηλεύτριες, μαγείρισσες, δημοτικοί υπάλληλοι και εθελοντές– κρατούνται επί μήνες ή και χρόνια, συχνά χωρίς ουσιαστικά αποδεικτικά στοιχεία εναντίον τους.
Ιδιαίτερη θέση στο άρθρο κατέχουν οι μαρτυρίες γυναικών που συνελήφθησαν μετά την πτώση της χαλυβουργίας Azovstal στη Μαριούπολη. Ορισμένες εργάζονταν ως μαγείρισσες ή υγειονομικό προσωπικό και κατηγορήθηκαν για «τρομοκρατία» ή για συμμετοχή σε «ένοπλη κατάληψη της εξουσίας», επειδή συνδέονταν διοικητικά με τις ουκρανικές μονάδες Azov και Aidar. Η ειρωνεία μιας κρατούμενης είναι αποκαλυπτική: «Το να μαγειρεύεις μπορς δεν είναι πραξικόπημα.»
Οι αφηγήσεις των πρώην κρατουμένων περιγράφουν ένα καθεστώς καθημερινής ταπείνωσης. Ξυλοδαρμοί, ψυχολογική πίεση, ηλεκτροσόκ, εξαναγκασμένες ομολογίες και συνεχείς απειλές αποτελούν, σύμφωνα με τις μαρτυρίες, μέρος της καθημερινότητας. Σε ορισμένες περιπτώσεις οι κρατούμενοι υποχρεώνονταν ακόμη και να υπογράφουν δηλώσεις ότι δεν είχαν υποστεί κακομεταχείριση.
Παράλληλα, το άρθρο αναδεικνύει μια λιγότερο γνωστή διάσταση: την προσπάθεια ορισμένων κρατουμένων να διατηρήσουν την αξιοπρέπειά τους μέσα στη φυλακή. Μαθήματα αγγλικών, ανταλλαγή επιστολών, ποίηση και μικρές καθημερινές πράξεις αλληλεγγύης μετατρέπονται σε μορφές αντίστασης απέναντι στην απομόνωση.
Σύμφωνα με το ρεπορτάζ, περίπου 15.000 Ουκρανοί στρατιώτες έχουν αιχμαλωτιστεί από την έναρξη του πολέμου και αρκετοί έχουν επιστρέψει μέσω ανταλλαγών. Αντίθετα, η τύχη πολλών πολιτών παραμένει ασαφής. Οι οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων φοβούνται ότι χιλιάδες άμαχοι παραμένουν εγκλωβισμένοι σε ένα σύστημα κράτησης που λειτουργεί μακριά από τη διεθνή δημοσιότητα και χωρίς επαρκή νομικό έλεγχο.
Ο Joshua Yaffa δεν υποστηρίζει ότι η σημερινή Ρωσία αναβιώνει αυτούσιο το σοβιετικό σύστημα καταναγκαστικών έργων του Στάλιν. Υποστηρίζει όμως ότι έχει διαμορφωθεί ένας νέος μηχανισμός εξαφανίσεων, απομόνωσης και πολιτικά φορτισμένων διώξεων, ο οποίος, για πολλούς αναλυτές, θυμίζει τη λογική εκείνης της εποχής.
