Ζαν-Λικ Μελανσόν: Από τον Μιτεράν και τον Ζοσπέν στον …Ροβεσπιέρο και την «Ανυπότακτη Γαλλία»
Ο άνθρωπος που πέρασε σχεδόν τρεις δεκαετίες στο Σοσιαλιστικό Κόμμα, υπηρέτησε ως υπουργός και στη συνέχεια οικοδόμησε ένα από τα σημαντικότερα κινήματα της γαλλικής ριζοσπαστικής Αριστεράς. Μια πολιτική διαδρομή που συνδέει την παράδοση της Γαλλικής Επανάστασης με τις συγκρούσεις της σημερινής Ευρώπης.
Οι φωτογραφίες του που κυκλοφορούν στο διεθνή Τύπο περιστοιχιζόμενος από νέους, μαθητές και φοιτητές αποτελούν ένα ελάχιστο δείγμα της μεγάλης επιρροής ενός πληθωρικού ηγέτη προς τη γαλλική νεολαία. Φαίνεται όμως ότι επηρεάζει για εντελώς
Ο Ζαν-Λικ Μελανσόν δεν εμφανίστηκε ξαφνικά στην πολιτική σκηνή της Γαλλίας ως ηγέτης των «Ανυπότακτων». Πίσω από τον οξύ πολιτικό του λόγο, τις μαζικές συγκεντρώσεις και τη διαρκή αντιπαράθεση με το πολιτικό κατεστημένο βρίσκεται μια πορεία μισού αιώνα, που ξεκινά από την τροτσκιστική Αριστερά, περνά από το Σοσιαλιστικό Κόμμα του Φρανσουά Μιτεράν και καταλήγει στην προσπάθεια ανασυγκρότησης της γαλλικής Αριστεράς γύρω από τη λαϊκή κυριαρχία και τη λεγόμενη «επανάσταση των πολιτών».
Γεννημένος στις 19 Αυγούστου 1951 στην Ταγγέρη του Μαρόκου, όταν η πόλη βρισκόταν ακόμη υπό ειδικό διεθνές καθεστώς, μεγάλωσε σε οικογένεια γαλλικής καταγωγής. Ο πατέρας του εργαζόταν στα ταχυδρομεία και η μητέρα του ήταν δασκάλα. Μετά τον χωρισμό των γονιών του εγκαταστάθηκε με τη μητέρα του στη Γαλλία, στην περιοχή του Ζυρά.
Τα νεανικά του χρόνια συνέπεσαν με τη μεγάλη πολιτική αναταραχή του Μάη του 1968. Σπούδασε φιλοσοφία στην Μπεζανσόν, εργάστηκε σε διάφορες δουλειές, μεταξύ των οποίων και στη δημοσιογραφία, και εντάχθηκε σε μια τροτσκιστική οργάνωση. Επηρεάστηκε από τον μαρξισμό, τον γαλλικό ρεπουμπλικανισμό, αλλά και τη Γαλλική Επανάσταση.
Τα χρόνια του Μιτεράν
Το 1976 εντάχθηκε στο Σοσιαλιστικό Κόμμα, ενώ το 1986 εξελέγη γερουσιαστής της Εσόν, ένας από τους νεότερους της εποχής του. Η σχέση του με τον Μιτεράν ήταν καθοριστική. Ο Μελανσόν ανήκε στην αριστερή πτέρυγα του κόμματος και υποστήριζε ότι ο σοσιαλισμός δεν έπρεπε να περιοριστεί στη διαχείριση της οικονομίας της αγοράς. Ωστόσο, στην πορεία και μάλιστα το 1992 υποστήριξε τη Συνθήκη του Μάαστριχτ, επιλογή που αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον αν συγκριθεί με τη μετέπειτα έντονη κριτική του στην οικονομική αρχιτεκτονική της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το 1988 συμμετείχε στην ίδρυση της εσωκομματικής τάσης σοσιαλιστική αριστερά, με στόχο να διατηρηθεί ισχυρή αριστερή φωνή μέσα στο Σοσιαλιστικό Κόμμα.
Υπουργός στην κυβέρνηση Ζοσπέν
Από τον Μάρτιο του 2000 έως τον Μάιο του 2002, ο Μελανσόν διετέλεσε εντεταλμένος υπουργός Επαγγελματικής Εκπαίδευσης στην κυβέρνηση του Λιονέλ Ζοσπέν. Ήταν η εποχή της λεγόμενης πληθυντικής Αριστεράς, που συγκέντρωνε σοσιαλιστές, κομμουνιστές, οικολόγους και άλλες αριστερές δυνάμεις.
Η ήττα του Ζοσπέν στις προεδρικές εκλογές του 2002 και η απροσδόκητη πρόκριση του Ζαν-Μαρί Λεπέν στον δεύτερο γύρο προκάλεσαν βαθιά κρίση στη γαλλική Αριστερά. Για τον Μελανσόν, το πρόβλημα δεν ήταν μόνο εκλογικό. Ήταν και ιδεολογικό. Πίστευε ότι το Σοσιαλιστικό Κόμμα είχε απομακρυνθεί από τα κοινωνικά στρώματα που ιστορικά εκπροσωπούσε.
Το δημοψήφισμα που άλλαξε την πορεία του
Το 2005 αποτέλεσε καμπή. Η Γαλλία κλήθηκε να αποφασίσει με δημοψήφισμα για τη Συνθήκη που θα θέσπιζε ένα Ευρωπαϊκό Σύνταγμα. Η ηγεσία του Σοσιαλιστικού Κόμματος υποστήριξε το «ναι». Ο Μελανσόν τάχθηκε υπέρ του «όχι», συμμετέχοντας σε μια ευρύτερη κινητοποίηση της αριστερής πτέρυγας και άλλων πολιτικών δυνάμεων.
Το «όχι» επικράτησε με περίπου 55%. Ο Μελανσόν ερμήνευσε το αποτέλεσμα ως ένδειξη της απόστασης ανάμεσα στις πολιτικές ελίτ και σε σημαντικό μέρος της κοινωνίας. Η διαφωνία του με την ευρωπαϊκή κατεύθυνση του κόμματός του είχε πλέον μετατραπεί σε στρατηγική ρήξη. Το 2008 αποχώρησε από το Σοσιαλιστικό Κόμμα και ίδρυσε, μαζί με τον Μαρκ Ντολέζ, το Parti de gauche, το Κόμμα της Αριστεράς. Δεν εγκατέλειπε την Αριστερά. Εγκατέλειπε την πεποίθηση ότι μπορούσε να τη μετασχηματίσει παραμένοντας στο εσωτερικό της σοσιαλδημοκρατίας.
Η γέννηση του «Ανυπότακτου»
Στις προεδρικές εκλογές του 2012 κατέβηκε ως υποψήφιος του Front de gauche, μιας συμμαχίας στην οποία συμμετείχε και το Γαλλικό Κομμουνιστικό Κόμμα, συγκεντρώνοντας 11,1% των ψήφων. Το 2016 δημιούργησε την «Ανυπότακτη Γαλλία». Η νέα πολιτική οργάνωση δεν επιδίωκε απλώς να αποτελέσει ένα ακόμη κόμμα στα αριστερά των Σοσιαλιστών. Ο Μελανσόν προσπάθησε να συγκροτήσει ένα ευρύτερο λαϊκό κίνημα, με αναφορές στην κοινωνική δικαιοσύνη, την οικολογική μετάβαση, τη δημοκρατική ανασυγκρότηση και την αμφισβήτηση των ευρωπαϊκών πολιτικών λιτότητας.
Το 2017 συγκέντρωσε 19,58% στις προεδρικές εκλογές. Το 2022 έφτασε στο 21,95%, μένοντας εκτός δεύτερου γύρου για μικρή διαφορά. Η εκλογική του βάση ενισχύθηκε ιδιαίτερα μεταξύ νεότερων ψηφοφόρων, κατοίκων μεγάλων πόλεων και κοινωνικών ομάδων που αισθάνονταν απομακρυσμένες από τα παραδοσιακά κόμματα.
Ο Ροβεσπιέρος ως πολιτική αναφορά
Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες πλευρές του Μελανσόν είναι η σχέση του με τη Γαλλική Επανάσταση και ειδικότερα με τον Μαξιμιλιανό Ροβεσπιέρο. Ο Μελανσόν δεν κρύβει τον θαυμασμό του γι’ αυτόν. Σε συνέντευξη του στην Κοριέρε ντε λα Σέρα, το Μάιο του 2025, αναφέρθηκε στην αντίθεση του Ροβεσπιέρου προς τη δουλεία – θεωρώντας την σπουδαίο γεγονός – και στην πεποίθηση ότι η πολιτική δεν πρέπει να υποτάσσεται στην οικονομία και κυρίως στην οικονομική σκοπιμότητα. Για τον Μελανσόν, ο Ροβεσπιέρος εκφράζει κυρίως την ιδέα ότι η λαϊκή βούληση μπορεί να ανατρέψει κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες που παρουσιάζονται ως αναπόφευκτες. Αλλά δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι ο Ροβεσπιέρος παραμένει βαθιά αμφιλεγόμενη μορφή, εξαιτίας του ρόλου του στην περίοδο της Επαναστατικής Τρομοκρατίας.
Στο επίκεντρο του πολιτικού του προγράμματος του Μελανσόν βρίσκεται η πρόταση για μια Έκτη Γαλλική Δημοκρατία. Θεωρεί δε. ότι το προεδρικό σύστημα της Πέμπτης Δημοκρατίας συγκεντρώνει υπερβολική εξουσία στο πρόσωπο του προέδρου και προτείνει συντακτική διαδικασία, ενίσχυση της λαϊκής συμμετοχής και θεσμικές αλλαγές που θα περιόριζαν τον προεδρικό συγκεντρωτισμό.
Στην οικονομία υποστηρίζει την αύξηση των δημόσιων επενδύσεων, την αναδιανομή του πλούτου, την ενίσχυση των εργασιακών δικαιωμάτων και την οικολογική μετάβαση μέσω κρατικού σχεδιασμού. Η σχέση του με την Ευρωπαϊκή Ένωση παραμένει σύνθετη. Δεν περιορίζεται σε ένα αίτημα αποχώρησης από την Ένωση, αλλά επιδιώκει τη ριζική αλλαγή των οικονομικών της κανόνων, ακόμη και μέσω μονομερούς ανυπακοής σε ορισμένες ευρωπαϊκές δεσμεύσεις.
Οι υποστηρικτές του αναγνωρίζουν σε αυτόν τον πολιτικό που αναζωογόνησε τη ριζοσπαστική Αριστερά και επανέφερε στο επίκεντρο ζητήματα κοινωνικής ανισότητας και λαϊκής κυριαρχίας. Οι επικριτές του, ακόμη και πρώην συνεργάτες του, καταγγέλλουν συγκεντρωτικές πρακτικές, προσωπικό έλεγχο της πολιτικής οργάνωσης και δυσκολία αποδοχής της εσωτερικής διαφωνίας.
Οι θέσεις του για τη Ρωσία, το ΝΑΤΟ, τον πόλεμο στην Ουκρανία και τη σύγκρουση Ισραήλ–Παλαιστινίων έχουν επίσης προκαλέσει έντονες αντιπαραθέσεις. Η στάση του απέναντι στη Χαμάς μετά την επίθεση της 7ης Οκτωβρίου 2023 επικρίθηκε επειδή η αρχική ανακοίνωση της οργάνωσής του δεν χαρακτήριζε ρητά την επίθεση τρομοκρατική. Ο ίδιος και η πολιτική του παράταξη υποστήριξαν ότι καταδικάζουν τις επιθέσεις εναντίον αμάχων, επιμένοντας παράλληλα στην ανάγκη αντιμετώπισης της ισραηλινοπαλαιστινιακής σύγκρουσης με βάση το διεθνές δίκαιο.
Στις βουλευτικές εκλογές του 2024, η Ανυπότακτη Γαλλία συμμετείχε στο Νέο Λαϊκό Μέτωπο, μαζί με Σοσιαλιστές, Οικολόγους και Κομμουνιστές. Η συμμαχία ανέδειξε τόσο τη δυνατότητα κοινής δράσης της Αριστεράς όσο και τις σοβαρές εσωτερικές της διαφωνίες.
Η προσωπική του πορεία συμπυκνώνει πολλές από τις μεταβολές της ευρωπαϊκής Αριστεράς. Από τη σοσιαλιστική κυβερνητική εμπειρία στην κριτική της παγκοσμιοποίησης, από τον ευρωπαϊσμό του Μάαστριχτ στην αμφισβήτηση των ευρωπαϊκών οικονομικών κανόνων και από την κομματική πολιτική στην αναζήτηση ενός ευρύτερου λαϊκού κινήματος.
Ρ.Μ.
