Τανιζάκι, η φιλοσοφία της σκιάς
Από το βιβλίο του Τζουνιτσίρο Τανιζάκι Το εγκώμιο της σκιάς
«Το εγκώμιο της σκιάς» του Τζουνιτσίρο Τανιζάκι είναι γραμμένο το 1933, σε μια εποχή που η Ιαπωνία εκδυτικιζόταν με ταχείς ρυθμούς. Το μικρό αυτό αριστούργημα αποτελεί ύμνο στην παραδοσιακή ιαπωνική αισθητική, εκεί όπου η ομορφιά δεν γεννιέται από το εκτυφλωτικό φως, αλλά από την αλληλεπίδραση φωτός και σκοταδιού.
Η φιλοσοφία της σκιάς
Ενώ ο δυτικός πολιτισμός ταύτισε το φως με την πρόοδο, την καθαρότητα και την αλήθεια, ο Τανιζάκι μας προτείνει να κοιτάξουμε μέσα στις σκιές. Για τον ίδιο, η ομορφιά δεν βρίσκεται στα ίδια τα αντικείμενα, αλλά στις διαβαθμίσεις του ημίφωτος που δημιουργούνται ανάμεσά τους. Ένα παλιό κεραμικό σκεύος, η πατίνα του χρόνου πάνω στο ξύλο, μια χρυσή κλωστή που λαμπυρίζει αμυδρά στο σκοτάδι ενός δωματίου: όλα αποκτούν βάθος και μυστήριο μόνο όταν δεν εκτίθενται σε αμείλικτο φωτισμό.
Η γυναίκα ως πλάσμα της σκιάς
Το πιο γοητευτικό ίσως κομμάτι του δοκιμίου αφορά τον τρόπο που ο συγγραφέας προσεγγίζει τη γυναικεία παρουσία. Ο Τανιζάκι εξηγεί ότι η παραδοσιακή ιαπωνική αρχιτεκτονική, τα βαριά κιμονό και το μακιγιάζ των γυναικών του παρελθόντος ήταν σχεδιασμένα για να «συνομιλούν» με το σκοτάδι.
Στο ημίφως ενός παραδοσιακού ιαπωνικού σπιτιού, το σώμα της γυναίκας χανόταν μέσα στις πτυχώσεις του κιμονό της, αφήνοντας ορατά μόνο το λευκό της πρόσωπο και τα χέρια της. Η ομορφιά της δεν ήταν κραυγαλέα, ούτε αποκαλυπτόταν μονομιάς. Ήταν υπαινικτική, σχεδόν άυλη.
Για τον Τανιζάκι, η γυναικεία γοητεία δεν βρίσκεται στην πλήρη έκθεση, αλλά σε όσα υπονοούνται μέσα στη σκιά. Ακόμα και τα μαυρισμένα δόντια (ohaguro) ή τα ξυρισμένα φρύδια των γυναικών της παλιάς αριστοκρατίας δεν ήταν παράξενα έθιμα, αλλά συνειδητές αισθητικές επιλογές ώστε το πρόσωπο να εναρμονίζεται με το σκοτάδι του χώρου και να μη διαταράσσει τη γαλήνη του.
Γιατί μας αφορά σήμερα;
Στην εποχή της υπερέκθεσης, των σκληρών φίλτρων και της συνεχούς φωτεινότητας των οθονών, «Το εγκώμιο της σκιάς» λειτουργεί ως αντίδοτο. Μας υπενθυμίζει την αξία της σιωπής, του μέτρου, της φθοράς που φέρνει ο χρόνος και της μαγείας του να αφήνεις κάτι στη φαντασία. Είναι ένα βιβλίο που μας μαθαίνει να χαμηλώνουμε τα φώτα για να δούμε επιτέλους καθαρά.