Carmen Laffón: Η ζωγράφος που ανακάλυψε το εξαιρετικό μέσα στα ασήμαντα
Ένα παιδικό κρεβάτι, μια ραπτομηχανή, ένα ντουλάπι, ένα καλάθι με ασπρόρουχα. Ενας ορίζοντας, το αμπέλι, ο ασβέστης, το αλάτι.
Για πάνω από εξήντα χρόνια η Ισπανίδα Carmen Laffón ζωγράφιζε όσα οι περισσότεροι από μας προσπερνούσαμε. Μέχρι που εκείνη τα μετέφερε στον καμβά κι ύστερα δια μας τα έσβησε και πέρασε στο τοπίο, στο αλάτι, στο φως….
Η πρόσφατη μεγάλη αναδρομική έκθεση «Carmen Laffón. Variaciones» στο Museo Nacional Thyssen-Bornemisza της Μαδρίτης έφερε ξανά το έργο της στο προσκήνιο. Συγκέντρωσε 77 πίνακες, σχέδια και γλυπτά από περισσότερες από έξι δεκαετίες δημιουργίας, επιτρέποντας να φανεί καθαρά η διαδρομή της: από τα καθημερινά αντικείμενα των πρώτων χρόνων έως τα τοπία, το αλάτι και το φως των τελευταίων έργων της.
Υπάρχουν καλλιτέχνες που αναζητούν το εξαιρετικό. Και υπάρχουν άλλοι που χρειάζονται μια ολόκληρη ζωή για να μας δείξουν ότι το εξαιρετικό βρισκόταν από την αρχή μπροστά στα μάτια μας. Η Carmen Laffón ανήκε στους δεύτερους.
Γεννημένη στη Σεβίλλη το 1934, άρχισε να ζωγραφίζει παιδί στη La Jara, κοντά στη Sanlúcar de Barrameda, απέναντι από το εθνικό πάρκο της Doñana. Ο πρώτος της δάσκαλος ήταν ο ζωγράφος Manuel González Santos, φίλος της οικογένειας. Στα 19 της είχε ήδη ολοκληρώσει τις σπουδές της στις Καλές Τέχνες και ακολούθησαν το Παρίσι και η Ρώμη.
Είδε από κοντά τη μοντέρνα ευρωπαϊκή τέχνη, γοητεύτηκε από τον Chagall και θαύμαζε βαθιά τον Rothko. Κι όμως, δεν εγκατέλειψε ποτέ την παραστατική ζωγραφική. Έμεινε πιστή στα πράγματα. Και μάλιστα στα πιο απλά.
Μια κούνια. Ένα μαύρο ντουλάπι. Μια παλιά ραπτομηχανή. Ένα καλάθι με λευκά ρούχα. Μια ταράτσα της Μαδρίτης. Δεν τα ζωγράφιζε όμως σαν αντικείμενα μιας νεκρής φύσης που έπρεπε απλώς να αποδοθούν με ακρίβεια. Τα κοιτούσε σαν να είχαν αποθηκεύσει επάνω τους χρόνο. Σαν να μπορούσαν οι φθορές, οι σκιές και το φως τους να αφηγηθούν κάτι για τους ανθρώπους που τα χρησιμοποίησαν.
Ένας ορίζοντας για μια ολόκληρη ζωή
Αν υπήρξε όμως ένα τοπίο στο οποίο επέστρεφε ξανά και ξανά, ήταν εκείνο της παιδικής της ηλικίας. Από τη Sanlúcar de Barrameda κοιτούσε προς τις εκβολές του Γουαδαλκιβίρ και τη Doñana. Τον ίδιο ορίζοντα τον ζωγράφισε σε διαφορετικές ώρες και εποχές, με διαφορετικό φως, σαν να μην ήταν ποτέ πραγματικά ο ίδιος. Με τα χρόνια, κάτι άρχισε να αλλάζει.
Η Laffón ενδιαφερόταν όλο και λιγότερο για το τι ακριβώς απεικόνιζε και όλο και περισσότερο για την ίδια τη ζωγραφική. Οι μορφές θόλωναν, οι επιφάνειες γίνονταν πιο ελεύθερες, το χρώμα και το φως αποκτούσαν μεγαλύτερη σημασία. Η παραστατική ζωγραφική της πλησίαζε πλέον τόσο πολύ την αφαίρεση ώστε μερικές φορές έμοιαζε να στέκεται ακριβώς επάνω στο σύνορό της. Κι όμως, η ίδια δεν είχε απομακρυνθεί από τον κόσμο. Είχε απλώς πλησιάσει περισσότερο στην ουσία του.
Και ξαφνικά πέρασε στο…αλάτι
Από τα μέσα της δεκαετίας του 1990 στράφηκε και στη γλυπτική. Στα τελευταία χρόνια της εμφανίζονται μεγάλα έργα αφιερωμένα στα αμπέλια, στον ασβέστη και στις αλυκές της Bonanza. Η διαδρομή είναι σχεδόν συμβολική. Η γυναίκα που κάποτε ζωγράφιζε μια ραπτομηχανή έφθασε στο τέλος να ζωγραφίζει το αλάτι. Λευκό επάνω σε λευκό. Ύλη που σχεδόν διαλύεται μέσα στο φως.
Η Carmen Laffón δεν υπήρξε άγνωστη ούτε παραγνωρισμένη καλλιτέχνις. Κατέκτησε σημαντική θέση στη σύγχρονη ισπανική τέχνη και έγινε η δεύτερη γυναίκα που εξελέγη τακτικό μέλος της Real Academia de Bellas Artes de San Fernando. Το έργο της όμως παρέμεινε δύσκολο να ενταχθεί σε μία συγκεκριμένη σχολή ή τάση.
Πέθανε το 2021, στα 87 της χρόνια.
Η Laffón δεν χρειάστηκε ποτέ να αναζητήσει το θεαματικό. Έμεινε σε έναν τόπο, επέστρεφε στα ίδια πράγματα και τα κοιτούσε ξανά. Και ξανά. Μέχρι που ένα ντουλάπι έπαψε να είναι απλώς ντουλάπι, ένας ορίζοντας έπαψε να είναι τοπίο και ένας σωρός αλάτι έγινε σχεδόν φως.
