Κινηματογραφικές ταινίες και διάσημα κλασικά μουσικά κομμάτια που τις επένδυσαν

Μουσική: Βάγκνερ – Πρελούδιο από το «Τριστάνος και Ιζόλδη» 

Αν ο κόσμος επρόκειτο να τελειώσει, τουλάχιστον ας έσβηνε μέσα στη δόξα μιας βαγκνερικής «πυρκαγιάς». Το γεγονός ότι η πιο ανθρώπινη και συναισθηματική ταινία του Λαρς φον Τρίερ αποτυπώνει την καταστροφή της Γης μπορεί να εκληφθεί ως ειρωνεία για τον σκηνοθέτη του οποίου τα έργα χαρακτηρίζονται από βαθύ υπαρξιακό μηδενισμό.

Ο περιπλανώμενος πλανήτης «Μελαγχολία» βρίσκεται σε πορεία πιθανής σύγκρουσης με τη Γη, λειτουργώντας ως καθρέφτης για την κλινική κατάθλιψη της κεντρικής ηρωίδας, Ζαστίν (Κίρστεν Ντανστ).

Όμως, το κλειδί για το μεγαλύτερο μέρος της τραγωδίας της ταινίας είναι η αδιάκοπη, σχεδόν εμμονική χρήση του Πρελούδιου από το «Τριστάνος και Ιζόλδη». ‘Ενα μουσικό σήμα όχι μόνο για την εσωτερική οδύνη της Ζαστίν, αλλά και για τη θυελλώδη σχέση της με την καθώς πρέπει, φαινομενικά ισορροπημένη αδελφή της, Κλερ (Σαρλότ Γκενσμπούργκ). Καθώς γίνεται φανερό ότι η σύγκρουση θα συμβεί, η ένταση του σάουντρακ ανεβαίνει όλο και περισσότερο, φτάνοντας σε εκκωφαντικά επίπεδα… μέχρι το αναπόφευκτο.

Μουσική: Ραχμάνινοφ 

Το αριστούργημα του Ντέιβιντ Λιν από το 1945 αφηγείται την ιστορία ενός παθιασμένου έρωτα που δεν ολοκληρώθηκε ποτέ. Κι όμως, αυτό το συγκινητικό βρετανικό ρομάντζο, που ζωντάνεψαν η Σίλια Τζόνσον και ο Τρέβορ Χάουαρντ βασισμένοι σε σενάριο του Νόελ Κάουαρντ, δεν θα ήταν τίποτα χωρίς τη συχνή χρήση του Δεύτερου Κοντσέρτου για Πιάνο του Ραχμάνινοφ – το οποίο μεταφέρει όλο το συναίσθημα που οι δύο παντρεμένοι πρωταγωνιστές καταπιέζουν πίσω από την ανέκφραστη, τυπική βρετανική τους συμπεριφορά.

Στη σκηνή του αποχωρισμού τους το Adagio sostenuto του κοντσέρτου ακούγεται καθώς κάθονται σκυθρωποί στο κυλικείο του σταθμού, γνωρίζοντας ότι πιθανότατα δεν θα ξαναϊδωθούν ποτέ. Αργότερα, καθώς η Λόρα (Τζόνσον) επιστρέφει στο σπίτι στον σύζυγό της, Φρεντ, εκείνος παρατηρεί τη δυστυχία της και τη ρωτά αν μπορεί να βοηθήσει. «Ήσουν πολύ μακριά. Σε ευχαριστώ που επέστρεψες σε μένα», λέει καθώς εκείνη κλαίει στην αγκαλιά του, υπό τους ήχους του θέματος από το Allegro scherzando.

Μουσική: Μπετόβεν  – Συμφωνία Αρ. 7, Allegretto

Όταν ο πρίγκιπας Αλβέρτος (Κόλιν Φερθ) στρέφεται στον λογοθεραπευτή Λάιονελ Λογκ (Τζέφρι Ρας) για βοήθεια με τον τραυλισμό του, ο Λογκ συμβουλεύει τον μελλοντικό Γεώργιο ΣΤ’ να δοκιμάσει να διαβάσει τον μονόλογο του Άμλετ «Να ζει κανείς ή να μη ζει», ακούγοντας παράλληλα την εισαγωγή από τους «Γάμους του Φίγκαρο» μέσω ακουστικών.

Ο «Μπέρτι» είναι σκεπτικός, αλλά ακούγοντας το αποτέλεσμα αλλάζει γνώμη. Έτσι, ο Μότσαρτ αποκτά πρωταγωνιστικό ρόλο, αλλά είναι ο Μπετόβεν αυτός που κλέβει την παράσταση καθώς αυτό το ιστορικό δράμα του 2010 φτάνει στην κορύφωσή του.

Όταν, πέντε χρόνια αργότερα, ο Βασιλιάς Γεώργιος πρέπει να απευθυνθεί στον βρετανικό λαό μέσω του ραδιοφώνου καθώς ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος πλησιάζει, το δεύτερο μέρος της Έβδομης Συμφωνίας τον συνοδεύει – αυτή τη φορά, ο βασιλιάς δεν μπορεί να ακούσει τη μουσική, αλλά οι θεατές μπορούν.

Μουσική: Μπάρμπερ  – Adagio για Έγχορδα

Σε αργή κίνηση, ο Λοχίας Ιλάιας (Γουίλεμ Νταφόε) πέφτει στα γόνατα με τα χέρια σηκωμένα, καθώς πυροβολείται πισώπλατα από στρατιώτες των Βιετκόνγκ. Οι σύντροφοί του από τον αμερικανικό στρατό δεν μπορούν να κάνουν τίποτα άλλο παρά να παρακολουθούν με τρόμο, ανήμποροι μέσα στο ελικόπτερό τους καθώς εγκαταλείπουν την περιοχή, έχοντας μόλις και μετά βίας σώσει τη δική τους ζωή. Το ήδη συναισθηματικά φορτισμένο Adagio του Μπάρμπερ πλημμυρίζει αυτή τη συγκλονιστική σκηνή με κύματα αφόρητης απόγνωσης.

Ο σκηνοθέτης Όλιβερ Στόουν είχε χρησιμοποιήσει το κομμάτι ως προσωρινή μουσική επένδυση, ως οδηγό για τον συνθέτη της ταινίας, Ζορζ Ντελερύ. Ο Γάλλος δημιούργησε τη δική του σπαρακτική μουσική, μέρος της οποίας ήταν έντονα εμπνευσμένο από τον Μπάρμπερ. Ωστόσο, ο Στόουν τελικά ένιωσε «δεμένος» με το πρωτότυπο έργο του Μπάρμπερ γι’ αυτή τη θρυλική στιγμή και ζήτησε από τον Ντελερύ –ο οποίος διηύθυνε τη Συμφωνική του Βανκούβερ για την ηχογράφηση του επίσημου σάουντρακ– να το προσαρμόσει. 

Μουσική: Μότσαρτ  – «Sull’aria … che soave zeffiretto» από τους «Γάμους του Φίγκαρο»

Έχοντας εκτίσει πέντε χρόνια ισόβιας κάθειρξης στις κρατικές φυλακές Σόουσανκ για φόνους που δεν διέπραξε, ο τραπεζίτης Άντι Ντιφρέν (Τιμ Ρόμπινς) ξεφυλλίζει ένα κουτί με δίσκους βινυλίου στη βιβλιοθήκη των φυλακών. Βγάζει τους «Γάμους του Φίγκαρο» του Μότσαρτ, παίρνει έναν από τους δίσκους από τη θήκη του και φυσάει για να διώξει τη σκόνη. Με τον φύλακα στην τουαλέτα, ο Ντιφρέν βλέπει την ευκαιρία του – κλειδώνει τις πόρτες, βάζει το ντουέτο «Sull’aria» στο πικάπ και στη συνέχεια, στρέφοντας ένα μικρόφωνο προς το ηχείο, το μεταδίδει από τα μεγάφωνα σε όλο το σύστημα ανακοινώσεων της φυλακής.

Σ’ όλη τη φυλακή, οι κρατούμενοι σταματούν αμέσως, μένουν ακίνητοι και ακούν. «Μέχρι σήμερα δεν έχω ιδέα τι τραγουδούσαν εκείνες οι Ιταλίδες κυρίες», συλλογίζεται ο φίλος του Άντι, ο Ρεντ (Μόργκαν Φρίμαν). «Εκείνες οι φωνές πέταξαν ψηλότερα και μακρύτερα από όσο τολμά να ονειρευτεί κανείς σε έναν γκρίζο τόπο». Στην πραγματικότητα, αυτές οι δύο «Ιταλίδες κυρίες» είναι η Αυστριακή Γκούντουλα Γιανόβιτς και η Ελβετίδα Έντιθ Μάθις, σε μια ηχογράφηση του 1968… πάνω από δέκα χρόνια μετά την εποχή που διαδραματίζεται η σκηνή. 

Μουσική: Μπετόβεν – Κοντσέρτο για Πιάνο Αρ. 5 «Autocrator» (Emperor), Adagio un poco mosso

Η τελική, ανατριχιαστική σκηνή του «Picnic at Hanging Rock», (ελληνικός τίτλος: Το Μυστικό του Βράχου των Κρεμασμένων) με το κοντσέρτο «Autocrator» του Μπετόβεν.

Το καλοκουρδισμένο μυστήριο εποχής του σκηνοθέτη Πίτερ Γουέιρ, που επικεντρώνεται στην εξαφάνιση αρκετών μαθητριών από ένα ελίτ οικοτροφείο θηλέων κατά τη διάρκεια μιας εκδρομής για την Ημέρα του Αγίου Βαλεντίνου το 1900, παίζει με την αρχέγονη, απόκοσμη ατμόσφαιρα του αυστραλιανού τοπίου.

Η πρωτότυπη μουσική του Μπρους Σμίτον και ο παραδοσιακός ρουμανικός αυλός του Πανός ντύνουν το μεγαλύτερο μέρος του απόκοσμου σάουντρακ, αλλά διάσπαρτο σε αποσπασματική μορφή είναι το Adagio un poco mosso από το Κοντσέρτο για Πιάνο «Autocrator» του Μπετόβεν, προσφέροντας μια δόση ανθρωπιάς σ’ αυτή την τρομακτική ιστορία.

Έπαθαν οι κοπέλες κάποιο επίγειο κακό ή μήπως λειτούργησε κάτι πολύ πιο ψυχρό και υπερφυσικό; Καθώς το «Autocrator» ακούγεται στα τελευταία λεπτά, ένας αφηγητής λέει χαμηλόφωνα: «Μέχρι σήμερα, η εξαφάνισή τους παραμένει μυστήριο».

 

Μουσική: Μπετόβεν – Συμφωνία Αρ. 9, Φινάλε, «Ωδή στη Χαρά»

Είναι παραμονή Χριστουγέννων στο Νακατόμι Πλάζα και το πάρτι του γραφείου κορυφώνεται. Τέλεια στιγμή για μια ληστεία και ακόμα καλύτερη στιγμή για τον σκληροτράχηλο αστυνομικό της Νέας Υόρκης, Τζον Μακλέιν (Μπρους Γουίλις), να επισκεφτεί την εν διαστάσει σύζυγό του στον χώρο εργασίας της.

Ο σχεδόν καρτουνίστικος χαρακτήρας του Χανς Γκρούμπερ (Άλαν Ρίκμαν) είναι ο Γερμανός «κακός» της υπόθεσης, οπότε η παρουσία του συνοδεύεται από λίγο… Μπετόβεν. Ο Μάικλ Κέιμεν δημιούργησε ένα από τα σπουδαιότερα σάουντρακ δράσης του κινηματογράφου για την κλασική ταινία του σκηνοθέτη Τζον ΜακΤίρναν.

Χρησιμοποιεί το διασημότερο σκέλος της Ενάτης Συμφωνίας του Λούντβιχ για μια καθοριστική στιγμή, χτίζοντάς το αργά από τα σόλο τσέλα καθώς κόβεται το ρεύμα και οι βοηθοί του Γκρούμπερ πανηγυρίζουν, ενώ η ηλεκτρομαγνητική ασφάλεια στο περίπλοκο θησαυροφυλάκιο του κτιρίου απασφαλίζει!

 

Μουσική: Μάλερ – Συμφωνία Αρ. 5: Adagietto

Το τρυφερό, γεμάτο νοσταλγία Adagietto από την Πέμπτη Συμφωνία του Μάλερ δεν είναι ένα απλό μουσικό φόντο εδώ. Αντίθετα, γίνεται ένα είδος εσωτερικού μονολόγου για τον ηλικιωμένο συνθέτη του Ντιρκ Μπόγκαρντ, Γκούσταβ φον Άσενμπαχ, του οποίου η σταδιακή κατάρρευση ξετυλίγεται μέσα από τη σιωπή και τα γεμάτα λαχτάρα βλέμματα.

Ο Μάλερ έγραψε το Adagietto του ως ερωτική επιστολή προς την Άλμα, αλλά στα χέρια του σκηνοθέτη Βισκόντι μετατρέπεται σε έναν στοχασμό για την παροδικότητα της ομορφιάς – και σε ένα μοιρολόι για τον Άσενμπαχ, έναν άνδρα που στοιχειώνεται από ανεκπλήρωτες επιθυμίες.

Η γεμάτη πόνο, αργή εξέλιξή του καθρεφτίζει τέλεια τη λουσμένη στον ήλιο μελαγχολία της ταινίας και την καταθλιπτική ακινησία μιας Βενετίας σε παρακμή. Στο επίκεντρο του “Θάνατος στη Βενετία” βρίσκεται η ένταση ανάμεσα στην αισθητική αγνότητα και το γήινο πάθος. Ο Άσενμπαχ είναι καλλιεργημένος και απόμακρος, κάτι που πασχίζει να συμβιβάσει με τον πόθο του για τον αγγελικό νεαρό Τάτζιο. Σπάνια ένα μουσικό κομμάτι έχει αποτυπώσει τόσο στοιχειωμένα την παρακμή, την καταπίεση και τη λαχτάρα στην καρδιά της ψυχής ενός χαρακτήρα.

Μουσική: Μπάρτοκ – Μουσική για Έγχορδα, Κρουστά και Τσελέστα: Adagio

«Δεν υπάρχει τίποτα στο δωμάτιο 237, γι’ αυτό μείνε μακριά!» Μια καλή συμβουλή από τον μυστηριώδη κ. Χάλοραν (Σκάτμαν Κρόδερς) προς τον νεαρό Ντάνι Τόρανς (Ντάνι Λόιντ), ο οποίος αφήνεται μόνος του στο ξενοδοχείο Overlook, στο καθηλωτικό θρίλερ τρόμου του Στάνλεϊ Κούμπρικ, βασισμένο στο μυθιστόρημα του Στίβεν Κινγκ.

Ο Ντάνι κάνει πετάλι με το τρίκυκλό του στους άδειους διαδρόμους υπό τους ήχους του εξαιρετικά απόκοσμου Adagio (τρίτο μέρος) του έργου του Μπάρτοκ. Το κυλιόμενο τύμπανο υπογραμμίζει τη δική μας αίσθηση ανησυχίας, ενώ τα έγχορδα κορυφώνονται καθώς το μικρό αγόρι σταματά στην πόρτα του δωματίου 237 και δεν μπορεί να αντισταθεί στον πειρασμό να δοκιμάσει το πόμολο.

Η χαμηλή γωνία της κάμερας το ακολουθεί μέσα στον ατελείωτο λαβύρινθο των διαδρόμων με τη μουσική να εντείνει τη δική μας δυσφορία – καθώς κάθε γωνία που στρίβει μπορεί να αποκαλύψει κάτι που δεν θέλουμε να δούμε. Και τότε, με το χτύπημα ενός γκονγκ, βρίσκεται μπροστά στα δίδυμα κορίτσια: «Γεια σου Ντάνι. Έλα να παίξεις μαζί μας…»

 

Μουσική: Γκέρσουιν – Rhapsody in Blue

Από το αναγνωρίσιμο glissando του κλαρινέτου της Rhapsody in Blue μέχρι τις πληθωρικές, επηρεασμένες από την τζαζ κορυφώσεις της, η μουσική του Γκέρσουιν δεν αποτελεί απλώς ένα συνοδευτικό μουσικό κομμάτι για το Μανχάταν του Γούντι Άλεν, αλλά έναν χαρακτήρα από μόνη της – μια ενσάρκωση του γεμάτου αγάπη οράματος της ταινίας για τη Νέα Υόρκη. Και λίγα μουσικά κομμάτια έχουν συνδεθεί τόσο ανεξίτηλα με μια συγκεκριμένη κινηματογραφική εικόνα, όσο η Ραψωδία με το σαρωτικό, ασπρόμαυρο εναρκτήριο μοντάζ της ταινίας.

Συντεθειμένη το 1924, η Rhapsody in Blue παντρεύει την κλασική φινέτσα με την αυτοπεποίθηση της αμερικανικής «Εποχής της Τζαζ». Και αυτό την καθιστά την τέλεια μουσική μεταφορά για το Μανχάταν του Άλεν: καλλιεργημένο αλλά χαοτικό, εγκεφαλικό αλλά γεμάτο παθιασμένη ζωντάνια. Ως εκ τούτου, γίνεται ένας είδος συναισθηματικού αφηγητή, εκφράζοντας όσα οι χαρακτήρες του Άλεν συχνά αδυνατούν να πουν. 

Μουσική: Βάγκνερ – «Η Καλπάζουσα των Βαλκυριών» από την όπερα Βαλκυρία 

«Big Duke Six προς Eagle Thrust, ξεκινήστε την επιχείρηση ψυχολογικού πολέμου. Βάλτε το δυνατά», λέει ο αντισυνταγματάρχης Μπιλ Κίλγκορ. «Αυτό είναι ένα Romeo Foxtrot. Χορεύουμε;» Και η ταινία ξεκινά να παίζει: ο Γκέοργκ Σόλτι διευθύνει την «Πτήση των Βαλκυριών» από τη Βαλκυρία, καθώς ο Κίλγκορ και ο στόλος του από ελικόπτερα Bell UH-1 Iroquois “Huey” πετούν προς τις εκβολές του ποταμού Νουνγκ – υπό τον ήχο του Βάγκνερ που αντηχεί από τα аερομεταφερόμενα μεγάφωνα, ένα χωριό που ελέγχεται από τους Βιετκόνγκ γίνεται κομμάτια.

Η επίθεση των Βαλκυριών του Κίλγκορ πραγματοποιείται για να μπορέσει ο λοχαγός Μπέντζαμιν Λ. Γουίλαρντ (Μάρτιν Σιν) να κατευθυνθεί προς τον ποταμό Νουνγκ και να εντοπίσει τον συνταγματάρχη των Ειδικών Δυνάμεων του αμερικανικού στρατού, Γουόλτερ Κουρτζ, ο οποίος, εν μέσω του πολέμου του Βιετνάμ, έχει αυτονομηθεί στη ζούγκλα.

Ο συνδυασμός του εξαιρετικά cool Ρόμπερτ Ντιβάλ (που φοράει γυαλιά ηλίου ως Κίλγκορ) και της μουσικής του Βάγκνερ έχουν χαρίσει στη σκηνή εμβληματικό στάτους. Ωστόσο, δεν πρόκειται για την απόλυτη αποθέωση της αμερικανικής αεροπορικής ισχύος από την πλευρά του σκηνοθέτη Φράνσις Φορντ Κόπολα – ένα πλάνο με παιδιά σχολείου που τρέχουν να καλυφθούν καθώς πλησιάζουν τα ελικόπτερα, μας υπενθυμίζει το ανθρώπινο κόστος. 

Μουσική: Ρίχαρντ Στράους – Τάδε έφη Ζαρατούστρα 

Ήδη από τις πρώτες του νότες, το συμφωνικό ποίημα του Ρίχαρντ Στράους γίνεται κάτι πολύ περισσότερο από ένα απλό φόντο για το οραματικό, κοσμικό ταξίδι του Κούμπρικ μέσα στο χρόνο.

Αν και η ταινία χρησιμοποιεί επίσης μουσική των Λίγκετι, Χατσατουριάν και Γιόχαν Στράους του νεότερου, είναι το Τάδε έφη Ζαρατούστρα που γίνεται η μουσική της ραχοκοκαλιά, μια ηχητική μεταφορά για την εξέλιξη, τη μεταμόρφωση και το άγνωστο μεγαλείο του σύμπαντος. Εκείνο το ανερχόμενο μοτίβο με τις τρεις νότες αποτυπώνει το δέος και τον τρόμο των πρώτων βημάτων της ανθρωπότητας – είτε αυτά γίνονται από έναν πίθηκο που κρατά ένα κόκαλο είτε από έναν αστροναύτη που πλησιάζει τον μονόλιθο.

Στο πλαίσιο της ταινίας, ο Ζαρατούστρα προκαλεί μια αίσθηση για το τι είναι ο άνθρωπος. Ο άνθρωπος φαντάζει μηδαμινός μπροστά σε δυνάμεις πέρα από την κατανόησή του, κι όμως ωθείται διαρκώς προς τα εμπρός από την περιέργεια και την εφευρετικότητα. Η αρχική έμπνευση του Στράους –το φιλοσοφικό μυθιστόρημα του Νίτσε– αντηχεί διακριτικά μέσα από τα θέματα της ταινίας για τις ανθρώπινες δυνατότητες και την υπέρβαση. Αλλά στα χέρια του Κούμπρικ, η μουσική αποκτά ένα σχεδόν θρησκευτικό αποτέλεσμα, ένα παράθυρο στα μυστήρια του χρόνου, του χώρου και της συνείδησης.