Ο σημαίνων ρόλος της γεωγραφίας στη γεωπολιτική σκακιέρα
Οσο κι αν ηχεί ως παραφωνία, ειδικά στα αυτιά ενός μαθητή λυκείου, η γεωγραφία επιστρέφει δυναμικά στο προσκήνιο της διεθνούς πολιτικής και θα ήταν καλό να επιστρέψει το ίδιο δυναμικά και στα σχολεία, αλλά με διαφορετικό τρόπο διδασκαλίας.
Όπως έδειξαν με τον πιο απτό τρόπο οι πρόσφατες εξελίξεις στην αμερικανική στρατηγική, αλλά και η αναβίωση εννοιών, όπως το «δυτικό ημισφαίριο», ο φυσικός χώρος δεν αποτελεί απλώς σκηνικό της Ιστορίας. Είναι ενεργός παράγοντας που διαμορφώνει ισορροπίες ισχύος, συμμαχίες και συγκρούσεις.
Από την αρχαιότητα έως σήμερα, η γεωγραφία καθόριζε το εύρος και τα όρια της πολιτικής ισχύος. Ορεινοί όγκοι, θάλασσες, στενά, ποτάμια και πεδιάδες λειτουργούν είτε ως φυσικά οχυρά είτε ως διάδρομοι επέκτασης. Η πρόσβαση σε θερμές θάλασσες, οι ενεργειακοί πόροι, τα θαλάσσια περάσματα και οι χερσαίοι άξονες εμπορίου παραμένουν κρίσιμοι παράγοντες, όσο κι αν αλλάζουν τα μέσα άσκησης ισχύος.
Η γεωπολιτική σκέψη από τον 19ο αιώνα έως σήμερα βασίστηκε ακριβώς σ’ αυτή τη θεμελιώδη παραδοχή: ότι ο χώρος δεν είναι ουδέτερος. Τα κράτη δεν δρουν σε κενό, αλλά μέσα σε συγκεκριμένες γεωγραφικές συνθήκες που περιορίζουν ή ενισχύουν τις επιλογές τους.
Το «δυτικό ημισφαίριο» και η επιστροφή της γεωγραφίας
Η σύγχρονη αμερικανική ρητορική – ιδιαίτερα κατά την περίοδο του Ντόναλντ Τραμπ – ανέδειξε ξανά την έννοια του δυτικού ημισφαιρίου ως ζώνης προνομιακού ενδιαφέροντος των Ηνωμένων Πολιτειών. Πρόκειται για μια ιδέα που αντλεί από το Δόγμα Μονρόε του 19ου αιώνα, σύμφωνα με το οποίο η αμερικανική ήπειρος θεωρείται ζωτικός χώρος ασφαλείας.
Αυτό δείχνει ότι, παρά την παγκοσμιοποίηση, οι μεγάλες δυνάμεις εξακολουθούν να σκέφτονται με όρους γεωγραφικών σφαιρών επιρροής. Η εγγύτητα, οι φυσικοί φραγμοί και οι θαλάσσιες οδοί εξακολουθούν να επηρεάζουν στρατηγικές αποφάσεις, από τη μετανάστευση μέχρι την άμυνα και το εμπόριο.
Η συμβολή της ελληνικής γεωπολιτικής σκέψης
Στην ελληνική επιστημονική παράδοση, ιδιαίτερη θέση κατέχει το έργο του Γιώργος Πρεβελάκης, καθηγητής γεωπολιτικής στο πανεπιστήμιο της Σορβόννης. Ο κ. Πρεβελάκης έχει αναδείξει με συνέπεια τη σημασία της γεωγραφίας ως πλαισίου εντός του οποίου διαμορφώνονται οι πολιτικές ταυτότητες και οι στρατηγικές επιλογές των κρατών.
Στη σκέψη του, η γεωγραφία δεν είναι ντετερμινιστική, αλλά καθοριστική: δεν επιβάλλει μονοσήμαντες λύσεις, όμως θέτει όρια και δυνατότητες. Ιδίως για χώρες, όπως η Ελλάδα, που βρίσκονται σε γεωπολιτικά «σταυροδρόμια», η κατανόηση του χώρου αποτελεί προϋπόθεση ρεαλιστικής εξωτερικής πολιτικής.
Γεωπολιτική σκακιέρα και σύγχρονες προκλήσεις
Η μεταφορά της «γεωπολιτικής σκακιέρας» παραμένει επίκαιρη. Τα κράτη κινούνται πάνω σε ένα ταμπλό όπου τα τετράγωνα δεν είναι ίσα: κάποια έχουν μεγαλύτερη στρατηγική αξία από άλλα. Στενά όπως του Ορμούζ ή του Βοσπόρου, θαλάσσιες ζώνες, νησιωτικά συμπλέγματα και ηπειρωτικές ενδοχώρες συνεχίζουν να καθορίζουν τις παγκόσμιες εξελίξεις. Σε έναν κόσμο πολλαπλών κρίσεων, η επιστροφή στη γεωγραφία δεν είναι αναχρονισμός, αλλά αναγκαιότητα. Όποιος αγνοεί τον χώρο, κινδυνεύει να παρερμηνεύσει την πολιτική πραγματικότητα.
Η γεωγραφία δεν εξηγεί τα πάντα, αλλά χωρίς αυτήν δεν εξηγείται σχεδόν τίποτα στη γεωπολιτική. Από τις μεγάλες στρατηγικές των υπερδυνάμεων έως τις περιφερειακές ισορροπίες, ο χώρος παραμένει θεμέλιο της ισχύος. Όπως υπενθυμίζει και η σύγχρονη συζήτηση γύρω από το δυτικό ημισφαίριο, η Ιστορία μπορεί να προχωρά, αλλά η γεωγραφία μένει.
ΝΤΟΝΑΛΝΤ ΤΡΑΜΠ: «Αυτό είναι το Δυτικό Ημισφαίριο. Εδώ ζούμε — και δεν πρόκειται να επιτρέψουμε στο Δυτικό Ημισφαίριο να γίνει ορμητήριο για αντιπάλους, ανταγωνιστές και αντιπάλους των Ηνωμένων Πολιτειών»
