ΠΕΡΣΑ ΚΟΥΜΟΥΤΣΗ / diastixo
Το βιβλίο της εξαφάνισης της Ιπτισάμ Άζεμ από τις Εκδόσεις Gutenberg, σε μετάφρασή μου από το πρωτότυπο, είναι ένα πολυεπίπεδο μυθιστόρημα γραμμένο δεξιοτεχνικά από τη συγγραφέα, η οποία πραγματοποιεί μια τολμηρή και ευφάνταστη καταβύθιση στην ιστορία και τη συλλογική μνήμη του τόπου της.
Ταυτοχρόνως είναι ένα στοχαστικό και πνευματώδες μυθιστόρημα, που αποτυπώνει την παράνοια μιας πολύπλοκης και εξαιρετικά δυσεπίλυτης συνθήκης, καθώς και τη βαθιά μοναξιά εκείνων που επιζούν για να την αφηγηθούν στις νεότερες γενιές.
Επιστρατεύοντας τον μαγικό ρεαλισμό, την πολυπρόσωπη αφήγηση, ανάμεσα σε άλλες τεχνικές, η Άζεμ πλάθει ένα μυθιστόρημα που ξεπερνά τα όρια της πολιτικής αλληγορίας, οι πολλαπλές φωνές που συνθέτουν την αφήγηση μετατρέπουν το μυθιστόρημα σε μια πολυφωνική και ταυτοχρόνως πολύ ανθρώπινη και ρεαλιστική αφήγηση, καθρεφτίζοντας τις βαθιές ρωγμές και τα τραύματα που υπάρχουν ακόμα από τη Νάκμπα ως σήμερα.
Το παρελθόν και το παρόν συνυπάρχουν σαν δύο παράλληλες αφηγήσεις που διασταυρώνονται και συμπλέκονται αδιάκοπα σε όλο το βιβλίο, επιβεβαιώνοντας ότι η ίδια η πράξη της γραφής αναδεικνύεται ως μαρτυρία, αλλά και ως πράξη αντίστασης στην αδικία και τη λήθη.
Η ιστορία ξεδιπλώνεται κατά κύριο λόγο στη Γιάφα και στο Τελ Αβίβ, όπου η καθημερινότητα συνεχίζεται φαινομενικά ατάραχη, ώσπου η ξαφνική απουσία όλων των Παλαιστινίων μεταβάλλει άρδην τον ρυθμό της ζωής και ανατρέπει τη δυναμική των γεγονότων.
Η απρόοπτη αυτή εξαφάνιση των Παλαιστινίων από τον πατρογονικό τόπο σέρνεται αργά και ύπουλα πάνω στις συνειδήσεις των Ισραηλινών, φανερώνοντας σιγά σιγά και χωρίς έντονους μελοδραματισμούς ή εξάρσεις εκ μέρους της συγγραφέως, όχι μόνο τις επιπτώσεις της πάνω στους κύριους χαρακτήρες που λειτουργούν αυτόχρημα συμβολικά στο βιβλίο, αλλά πάνω σε όλα τα στρώματα της κυρίαρχης κοινωνίας, υπογραμμίζοντας ότι η εξαφάνιση δεν είναι μόνο φυσική, αλλά είναι κυρίως ηθική, ιστορική, υπαρξιακή.
Την ίδια στιγμή, η αναζήτηση απαντήσεων από τους Ισραηλινούς, η ταραχή και η επιθετικότητα που επικρατεί, πολύ πιο έντονα στους συντηρητικούς της κόλπους, με τα βίαια ξεσπάσματα και τις ιαχές που παραπέμπουν σε ξεσηκωμό ή πόλεμο, αποκαλύπτουν τις εσωτερικές εντάσεις της ισραηλινής κοινωνίας, αλλά και τα διλήμματα που κυριαρχούν και γενικότερα το ιδεολογικό φορτίο που φέρει απέναντι στον ανεπιθύμητο κατακτημένο. Ποτέ ξανά δεν κατάφερε Παλαιστίνιος συγγραφέας να τα αναδείξει όλα αυτά χωρίς να εμπλακεί ο ίδιος συναισθηματικά, αλλά με μια ψύχραιμη απόσταση και με μια απόλυτη αυτοκυριαρχία και πραγματισμό, και εκεί νομίζω έγκειται η επιτυχία της Άζεμ.
Η ίδια η πράξη της γραφής αναδεικνύεται ως μαρτυρία, αλλά και ως πράξη αντίστασης στην αδικία και τη λήθη.
Σε αυτή την επιτυχία συνηγορεί και η γλώσσα που χρησιμοποιεί, λιτή και ποιητική συνάμα, ευθύβολη, χωρίς παρεκβάσεις και εκζητήσεις, αλλά με μια αξιοθαύμαστη συμβολική λειτουργία. Τα πάντα λειτουργούν συμβολικά εδώ, ακόμα και οι χαρακτήρες που επιλέγει να σκιαγραφήσει, από τον δημοσιογράφο της Χάρετζ και πιο μετριοπαθή Αριέλ, τον γιατρό που αφήνει τη μελέτη του για να ανανήψει τον δεκαεπτάχρονο φυλακισμένο που βρίσκεται σε κώμα από την ένταση των βασανιστηρίων, τον οδηγό του λεωφορείου που αναζητά τον φίλο του, ως τη γιαγιά και τους βιαστές της κ.λπ. Ενώ ακόμα και τα αντικείμενα που αναφέρει, όπως το σημειωματάριο του Παλαιστίνιου δημοσιογράφου, τα κλειδιά στα χέρια του Αριέλ, το τηλεφώνημα της μητέρας του, ο πίνακας ή το καφενείο στην αραβική γειτονιά, όλα συνιστούν συμβολισμούς που ισοσκελίζουν ή υποκαθιστούν την ένταση ή την αιχμηρότητα της γλώσσας.
«Προτίμησε να πεθάνει στη Γιάφα παρά να την εγκαταλείψει», συμπυκνώνει τον βαθύτερο δεσμό ανθρώπου με τον τόπο του, αναδεικνύοντας πως για κάποιους η παραμονή στη γη των προγόνων αποτελεί επιβεβλημένη πράξη, μια πράξη αξιοπρέπειας και αντίστασης. Θα έλεγα ότι το βιβλίο της Άζεμ αποτελεί στοχασμό πάνω στην έννοια του «ανήκειν», της απώλειας, της μνήμης, της αξιοπρέπειας, καθώς και της πάλης του ανθρώπου για επιβίωση σε μια τραγική συνθήκη, υπενθυμίζοντας πως η λογοτεχνία μπορεί να διασώσει ή και να φέρει στο φως ό,τι τα πολιτικά συστήματα και τα συστημικά μέσα επιχειρούν να διαγράψουν.
Το βιβλίο της εξαφάνισης
Ibtisam Azem
μετάφραση: Πέρσα Κουμούτση
Gutenberg
