ΑΙΓΙΝΑ, Nikolaou residence: Η ήσυχη συνέχεια μιας μεγάλης καλλιτεχνικής παράδοσης
Λίγο έξω από την πόλη της Αίγινας, οδεύοντας προς τη γνωστή κατοικία του Νίκου Καζαντζάκη, σ’ έναν χαμηλό και ήσυχο πέτρινο τοίχο, διακρίνεται μια μικρή επιγραφή: Nikolaou residence. Τα πέτρινα κτίσματα εντός, σχεδόν ένα με τη γη και τη “αττική” βλάστηση, δύσκολα ξεχωρίζουν από το δρόμο. Δε διεκδικούν την προσοχή του περαστικού. Μοιάζουν σαν να υπήρχαν πάντοτε εκεί, ανάμεσα στις ελιές, τις φιστικιές, τα πεύκα και τα αρωματικά φυτά που συνθέτουν τη φυσιογνωμία της Αίγινας.
Από την πρώτη στιγμή που πέρασα την είσοδο και αντίκρισα το τοπίο, συνειδητοποίησα ότι δεν επρόκειτο για έναν ακόμη προσεγμένο συγκρότημα ξενώνων. Αισθάνθηκα την ιστορία να με προσεγγίζει αθόρυβα, αλλά επιτακτικά. Και ναι, στο χώρο που βρέθηκα για ένα Σαββατοκύριακο έζησε και δημιούργησε ο Νίκος Νικολάου, από τους σημαντικότερους ζωγράφους μας. Είναι ο καλλιτέχνης που συνέδεσε το έργο του με το ελληνικό φως, το ανθρώπινο σώμα και τη λιτότητα που αποτυπώνεται στο σύνολο των έργων του. Το ατελιέ του, (το οποίο μπορεί ο ένοικος ή ο επισκέπτης του νησιού να επισκεφτεί αφού πληροφορηθεί για τις ώρες που είναι ανοικτά για το κοινό) είναι εκεί, όχι ως ένας ψυχρός χώρος, αλλά ως ένα ζωντανό τοπίο μνήμης.
Κατά τη διάρκεια της επίσκεψής μου στο ατελιέ είχα την αίσθηση ότι ο Νικολάου απουσίαζε προσωρινά. Τα έργα του, τα βιβλία του, το υλικό που χρησιμοποιούσε για να δημιουργεί, οι πίνακές του, ήταν εκεί κι όλα συνομιλούσαν μαζί μου. ‘Ηταν σαν φυσική συνέχεια μιας δημιουργικής παρουσίας που δεν έφυγε ποτέ από τον τόπο.
Η δεύτερη έκπληξη ήρθε όταν βρέθηκα μπροστά στην εξέλιξη αυτού του χώρου. ‘Οταν μπήκα στον ξενώνα ή μάλλον σ’ έναν από τους ξενώνες. Ο αρχιτέκτων Θοδωρής Ζουμπουλάκης, ανιψιός του Νίκου Νικολάου δεν επιχείρησε να μεταμορφώσει το τοπίο. Το σεβάστηκε. Αξιοποίησε τα παλαιά κτίσματα και διατήρησε σχεδόν ανέπαφη τη σχέση τους με το φυσικό περιβάλλον. Δημιούργησε ένα συγκρότημα ξενώνων που ενσωματώνεται αρμονικά με τον περιβάλλοντα χώρο, χωρίς να αλλοιώνει τον χαρακτήρα του.
Οι ξενώνες —Λουίζα, Δάφνη, Λεβάντα, Φιστίκι, Ελιά, Ρόδι— διαθέτουν σύγχρονες ανέσεις, όμως τίποτε δε μοιάζει επιτηδευμένο. Η αρχιτεκτονική δεν ανταγωνίζεται τη φύση ούτε επιχειρεί να επιβληθεί στην ιστορία του τόπου. Αντίθετα, την υπηρετεί με διακριτικότητα. Κι αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο επίτευγμα του Nikolaou Residence.
Δεν είναι τυχαίο ότι ο Νίκος Νικολάου επέλεξε την Αίγινα ως τόπο κατοικίας και δημιουργίας. Το νησί υπήρξε για δεκαετίες καταφύγιο ανθρώπων της τέχνης. Εδώ έζησαν και δημιούργησαν ο Γιάννης Μόραλης, ο γλύπτης Χρήστος Καπράλος, αλλά και κοσμοπολίτης Τάκης Καλμούχος κ.α., συγκροτώντας μια άτυπη κοινότητα δημιουργών που άφησε βαθύ αποτύπωμα στη νεοελληνική τέχνη. Το αιγινήτικο φως, η λιτότητα του τοπίου και η καθημερινότητα του νησιού έγιναν αναπόσπαστο μέρος του έργου τους.
Καθώς έφευγα από το νησί, σκεφτόμουν ότι η Αίγινα, την οποία επισκέπτομαι συχνά, δεν κράτησε κοντά της αυτούς τους δημιουργούς μόνον επειδή διέθετε φυσική ομορφιά. Τους κράτησε γιατί τους έδωσε απλόχερα κάτι που σήμερα αναζητούμε όλο και περισσότερο: μέτρο, φως, σιωπή και χρόνο. (Ναι, σιωπή στην πολύβουη Αίγινα!)
Ίσως γι’ αυτό, όσοι πέρασαν από τούτο τον τόπο, όσοι τον έζησαν και εμπνεύστηκαν από αυτόν, άφησαν τη δική τους ματιά για όλους εμάς που συχνά προσπερνάμε την αυθεντική ομορφιά. (Μήπως την άφησαν ως παρακαταθήκη;) Κι είναι παρήγορο ότι υπάρχουν ακόμη άνθρωποι που επιλέγουν να διαφυλάσσουν αυτή τη ματιά και να τη μετουσιώνουν σε καθημερινή πράξη. Αν δε θα μιλούσα για υπεραξία του “Nikolaou Residence” θα έλεγα ότι οφείλεται στον τρόπο που οι απόγονοι αποφάσισαν να κρατήσουν ζωντανή και αναλλοίωτη την εικόνα.
Ο Νίκος Νικολάου (1909–1986), μαθητής του Κωνσταντίνου Παρθένη στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών υπήρξε μία από τις σημαντικότερες μορφές της μεταπολεμικής ελληνικής ζωγραφικής.
ΡΙΤΣΑ ΜΑΣΟΥΡΑ
