Julius Reubke: Ο αγαπημένος μαθητής του Λιστ που πρόλαβε να γράψει το έργο μιας ζωής στα 24 του
Είχε στη διάθεσή του ελάχιστο χρόνο και πιθανότατα το γνώριζε. Ο Julius Reubke ήταν μόλις 22 ετών όταν έφθασε στη Βαϊμάρη για να μαθητεύσει δίπλα στον Φραντς Λιστ. Δύο χρόνια αργότερα ήταν νεκρός. Στο μικρό διάστημα ανάμεσα στα δύο γεγονότα πρόλαβε να γράψει δύο σονάτες που έκαναν τον μεγάλο δάσκαλό του να πιστέψει ότι είχε μπροστά του έναν από τους σημαντικότερους μαθητές του.
Ο Friedrich Julius Reubke γεννήθηκε στις 23 Μαρτίου 1834 στο Hausneindorf, ένα πολύ μικρό χωριό στην κεντρική Γερμανία, στο σημερινό κρατίδιο της Σαξονίας-Άνχαλτ. Ο πατέρας του, Adolf Reubke, ήταν κατασκευαστής πιάνων και εκκλησιαστικών οργάνων. Άρα ο Julius μεγάλωσε κυριολεκτικά ανάμεσα σε πληκτρολόγια, σωλήνες οργάνων και εργαστήρια μουσικών οργάνων. Δεν ήταν μάλιστα ο μόνος μουσικός της οικογένειας: και ο αδελφός του Otto έγινε πιανίστας, οργανίστας, συνθέτης και αργότερα μουσικός διευθυντής στο Πανεπιστήμιο του Halle.
Στα 17 του πήγε στο Βερολίνο. Εκεί σπούδασε πιάνο με τον περίφημο Theodor Kullak και σύνθεση με τον Adolf Bernhard Marx. Και κάπου εδώ μπαίνει στη ζωή του ο άνθρωπος που θα την αλλάξει: ο Φραντς Λιστ. Ο Hans von Bülow φαίνεται ότι τον σύστησε στον Λιστ ως έναν από τους καλύτερους μαθητές του Ωδείου του Βερολίνου. Ο Λιστ τον δέχθηκε στη Βαϊμάρη το 1856 και ο νεαρός εγκαταστάθηκε μάλιστα στην Altenburg, το σπίτι όπου ζούσε ο Liszt και γύρω από το οποίο είχε σχηματιστεί ο περίφημος κύκλος των νέων μουσικών της εποχής.
Και σκέψου την εικόνα: είναι 22 ετών, βρίσκεται στο σπίτι του Λιστ και γράφει τα δύο έργα για τα οποία θα τον θυμόμαστε σχεδόν δύο αιώνες αργότερα.
Το πρώτο είναι η Σονάτα για πιάνο σε σι ύφεση ελάσσονα, γραμμένη μεταξύ Δεκεμβρίου 1856 και Μαρτίου 1857 και αφιερωμένη στον Λιστ. Η επιρροή της περίφημης Σονάτας σε σι ελάσσονα του δασκάλου του είναι εμφανής — ενιαία μεγάλη μορφή, θεματικές μεταμορφώσεις, δεξιοτεχνία, δραματικές αντιθέσεις — αλλά οι μουσικολόγοι επισημαίνουν ότι ο Reubke δεν ήταν απλώς μιμητής. Είχε ήδη δική του αρμονική και δραματική γλώσσα.
Και αμέσως μετά γράφει το έργο που έγινε ακόμη γνωστότερο: τη Σονάτα για εκκλησιαστικό όργανο πάνω στον 94ο Ψαλμό, σε ντο ελάσσονα. Την ολοκλήρωσε το 1857 και την πρωτοπαρουσίασε ο ίδιος στις 17 Ιουνίου 1857 στον καθεδρικό ναό του Merseburg, παίζοντας στο τεράστιο όργανο του Friedrich Ladegast — ένα από τα σπουδαιότερα όργανα της εποχής. Το έργο θεωρείται μέχρι σήμερα σταθμός της ρομαντικής φιλολογίας του εκκλησιαστικού οργάνου.
Και τότε αρχίζει να σβήνει
Το συγκλονιστικό είναι ότι την εποχή που έγραφε αυτά τα έργα ήταν ήδη άρρωστος.
Έπασχε από φυματίωση. Στα τέλη του 1857 εγκατέλειψε τη Βαϊμάρη και πήγε στη Δρέσδη. Στη Δρέσδη έγινε μέλος του τοπικού Συλλόγου Μουσικών (Tonkünstlerverein) και εξακολούθησε για λίγο να εμφανίζεται ως πιανίστας, παρά τη ραγδαία επιδείνωση της υγείας του. Τον Μάιο του 1858 πήγε στο Pillnitz, κοντά στη Δρέσδη, ελπίζοντας ότι το κλίμα του τόπου θα βοηθούσε τους πνεύμονές του. Δεν πρόλαβε. Πέθανε στις 3 Ιουνίου 1858. Ήταν 24 ετών και δύο μηνών.
Λίγους μήνες πριν από τον θάνατο του Reubke, ο Λιστ είχε ήδη καταλάβει ότι ο μαθητής του πέθαινε. Μετά από συναυλία που έδωσε ο νεαρός στη Δρέσδη στις 2 Μαρτίου 1858, ο Λιστ έγραψε στην πριγκίπισσα Carolyne zu Sayn-Wittgenstein* ότι φοβόταν πως ο «γενναίος και γοητευτικός νέος» δεν είχε πολύ χρόνο ζωής, παρά τις προσπάθειες τριών ή τεσσάρων γιατρών. Και πρόσθετε ότι, όταν οι παθήσεις του θώρακα είχαν φτάσει τόσο μακριά, σπάνια θεραπεύονταν.
Ο μουσικοκριτικός και συγγραφέας Richard Pohl, μέλος του στενού κύκλου του Λιστ στη Βαϊμάρη, θυμόταν αργότερα τον Reubke να παίζει τη Σονάτα του στην Altenburg (Η Altenburg ήταν η μεγάλη έπαυλη στη Βαϊμάρη όπου ζούσε ο Φραντς Λιστ από το 1848 έως το 1861, μαζί με την πριγκίπισσα Carolyne zu Sayn-Wittgenstein*). Οι παρόντες κοιτούσαν το χλωμό πρόσωπό του, την αφύσικη λάμψη των ματιών του, άκουγαν τη βαριά αναπνοή του και, όταν μετά το παίξιμο τον κατέβαλλε η εξάντληση, καταλάβαιναν ότι δεν θα τον είχαν για πολύ ακόμη κοντά τους
Ο Πέτερ φον Κορνέλιους – Peter Cornelius (1824–1874) ήταν επίσης συνθέτης και ποιητής και ανήκε στον στενό κύκλο του Λιστ. Ήταν φίλος του Reubke. Μετά τον θάνατό του έγραψε ειδικά για εκείνον το ποίημα «Beim Tode von Julius Reubke» — «Για τον θάνατο του Julius Reubke».
Το ποίημα γράφτηκε για τη συγκέντρωση μνήμης που έκαναν οι φίλοι του στη Βαϊμάρη. Μάλιστα, ο Κορνέλιους δεν αρκέστηκε στο ποίημα. Πήγε ο ίδιος στην οικογένεια Reubke για να συλλυπηθεί τον πατέρα και εξέτασε τα πράγματα που είχε αφήσει ο Julius, αναζητώντας ό,τι είχε καλλιτεχνική αξία. Ανάμεσά τους υπήρχε ένα γύψινο μετάλλιο με το προφίλ του Reubke, το οποίο πιθανότατα είναι η μοναδική σωζόμενη απεικόνισή του.
«Beim Tode von Julius Reubke» — «Για τον θάνατο του Julius Reubke».
Σε ελεύθερη απόδοση στα ελληνικά:
Αλίμονο, που μέσα στον πρόωρο πόνο
ο θάνατος τον άρπαξε.
Αλίμονο, που έπρεπε να φύγει
γεμάτος ορμή και δύναμη.
Μα ας είναι ευλογημένος, μακριά από τον πόνο
του κόσμου και την εύνοιά του.
Ό,τι είναι φθαρτό ας χαθεί —
η Τέχνη όμως είναι αιώνια.
Ο Φραντς Λιστ λίγο μετά το θάνατο του αγαπημένου του Julius Reubke έστειλε στον πατέρα του την εξής επιστολή, κάνοντας αναφορά και στο ποίημα του Πέτερ φον Κορνέλιους.
Βαϊμάρη, 10 Ιουνίου 1858
Αγαπητέ κύριε,
Επιτρέψτε μου να προσθέσω αυτές τις λίγες γραμμές βαθύτατης συμπάθειας στο ποίημα του Cornelius, το οποίο εκφράζει με τόσο ταιριαστά λόγια τα αισθήματα της θλίψης μας.
Πραγματικά, κανείς δεν θα μπορούσε να αισθανθεί βαθύτερα από εμένα την απώλεια που υπέστη η Τέχνη με τον χαμό του Julius σας — εγώ που παρακολούθησα τα τελευταία αυτά χρόνια, με θαυμασμό και συμπάθεια, την ευγενική, σταθερή και καρποφόρα προσπάθειά του και που θα παραμείνω πάντοτε πιστός στη μνήμη της φιλίας του.
Με βαθύτατη εκτίμηση,
ειλικρινά αφοσιωμένος σας,
F. Liszt
Δεν πρόλαβε ποτέ να μάθει τι συνθέτης θα μπορούσε να γίνει. Μας άφησε μόνο αρκετή μουσική για να καταλάβουμε τι χάθηκε.
*Η πριγκίπισσα Carolyne zu Sayn-Wittgenstein ήταν Πολωνή ευγενής που είναι περισσότερο γνωστή για την 40χρονη σχέση της με τον μουσικό Φραντς Λιστ
