Fernweh: Η νοσταλγία για έναν τόπο όπου δεν έχουμε πάει ποτέ

Μπορούμε να νοσταλγούμε έναν τόπο που δεν γνωρίσαμε ποτέ; Μια παράξενη γερμανική λέξη, μια έκθεση που ταξιδεύει από την Αθήνα στο Λονδίνο και η Ελλάδα ως πραγματικός αλλά και φανταστικός τόπος.

Υπάρχουν τόποι στους οποίους επιστρέφουμε επειδή κάποτε ζήσαμε εκεί. Υπάρχουν όμως και τόποι που μας λείπουν χωρίς να έχουμε πάει ποτέ.

Μια πόλη που γνωρίζουμε μόνο από φωτογραφίες. Ένα νησί που έχουμε φανταστεί τόσες φορές ώστε σχεδόν πιστεύουμε πως θυμόμαστε το φως του. Μια χώρα που έφτασε σε εμάς μέσα από βιβλία, πίνακες, ιστορίες άλλων ανθρώπων ή όνειρα ταξιδιών που δεν έγιναν.

Οι Γερμανοί έχουν μια λέξη γι’ αυτό: Fernweh.

Κυριολεκτικά παραπέμπει στη λαχτάρα για το μακρινό. Είναι κάτι σαν το αντίθετο της νοσταλγίας για το σπίτι: όχι Heimweh, η επιθυμία να επιστρέψεις εκεί απ’ όπου έφυγες, αλλά η παράξενη μελαγχολία που γεννά ένας μακρινός τόπος προς τον οποίο θέλεις να φύγεις.

Η λέξη καταγράφεται ήδη από το 1835 και αποδίδεται στον Γερμανό πρίγκιπα, ταξιδιώτη και συγγραφέα Hermann von Pückler-Muskau, ο οποίος τη χρησιμοποίησε για να περιγράψει τη μελαγχολική λαχτάρα που ένιωθε ακόμη και για μέρη στα οποία δεν είχε ποτέ ταξιδέψει.

Σχεδόν δύο αιώνες αργότερα, αυτή η αλλόκοτη και ταυτόχρονα τόσο οικεία ανθρώπινη αίσθηση γίνεται ο πυρήνας μιας έκθεσης που ανοίγει στις 8 Οκτωβρίου στο Hellenic Centre του Λονδίνου.

Η «Revisiting: Fernweh, or Nostalgia for Unknown Lands» συγκεντρώνει 17 έργα 15 διεθνών καλλιτεχνών από τη Συλλογή Irene Y. Panagopoulos και επιχειρεί να κοιτάξει την Ελλάδα όχι μόνο ως γεωγραφικό τόπο, αλλά ως έναν τόπο της μνήμης και της φαντασίας.

Μια Ελλάδα που υπάρχει και μια Ελλάδα που φανταζόμαστε

Αυτό ίσως είναι και το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της έκθεσης.

Για αιώνες η Ελλάδα υπήρξε για ανθρώπους που δεν την είχαν επισκεφθεί κάτι πολύ περισσότερο από μια χώρα στον χάρτη. Υπήρξε μύθος, αρχαιότητα, ταξιδιωτική επιθυμία, τόπος προβολής ονείρων και προσδοκιών.

Άλλοι την αναζήτησαν μέσα από τον Όμηρο και τους αρχαίους συγγραφείς. Άλλοι μέσα από τα ταξίδια των Ευρωπαίων περιηγητών. Άλλοι μέσα από έργα τέχνης. Και κάθε εποχή κατασκεύασε, με έναν τρόπο, τη δική της Ελλάδα.

Αυτή ακριβώς τη σχέση ανάμεσα στον πραγματικό και τον φανταστικό τόπο εξερευνά το Fernweh. Τα έργα της έκθεσης κινούνται από τον 18ο έως τον 21ο αιώνα και χρησιμοποιούν ζωγραφική, γλυπτική, φωτογραφία, χαρακτική, κολάζ, βίντεο, lightboxes και βιβλία.

Ανάμεσα στους καλλιτέχνες βρίσκονται ο Marc Chagall, ο Βλάσης Κανιάρης, η Niki de Saint Phalle και ο Jean Tinguely, ο Sean Scully, ο Thomas Struth, ο Martin Parr, η Lynda Benglis, η Elizabeth Peyton, ο Kader Attia και ο Brice Marden.

Και οι διαφορετικές ματιές τους συναντώνται γύρω από ένα ερώτημα: πόσο από έναν τόπο είναι αυτό που πραγματικά υπάρχει και πόσο αυτό που εμείς έχουμε ανάγκη να δούμε;

Το ταξίδι της έκθεσης

Η έκθεση παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στην Αθήνα το 2025, εγκαινιάζοντας τον χώρο της Συλλογής Irene Y. Panagopoulos. Έναν χρόνο αργότερα ταξιδεύει στο Λονδίνο, σε νέα μορφή, και αποτελεί την πρώτη διεθνή παρουσίαση της συλλογής εκτός Ελλάδας.

Την επιμέλεια έχει η Κατερίνα Χατζή και η παρουσίαση γίνεται σε συνεργασία με το Hellenic Centre.

Η μεταφορά της έκθεσης στο Λονδίνο μοιάζει, μάλιστα, να προσθέτει ακόμη ένα επίπεδο στο ίδιο της το θέμα. Γιατί τώρα η Ελλάδα παρουσιάζεται μακριά από την Ελλάδα — ως τόπος που μπορεί κανείς να γνωρίζει, να θυμάται, να φαντάζεται ή ακόμη και να νοσταλγεί από απόσταση.

Ίσως γι’ αυτό η λέξη Fernweh μας αφορά περισσότερο απ’ όσο αρχικά πιστεύουμε.

Γιατί δεν μιλά μόνο για ταξίδια.

Μιλά για την ανθρώπινη τάση να επιθυμούμε κάτι που βρίσκεται αλλού. Για εκείνο το «αλλού» που συχνά εξιδανικεύουμε ακριβώς επειδή δεν το γνωρίζουμε ολόκληρο. Για τόπους που κατοικήσαμε πρώτα στη φαντασία μας και ίσως πολύ αργότερα —ή ποτέ— στην πραγματικότητα.