Δημήτρης Κούρκουλας*: Ο Πούτιν, η Ουκρανία, η Ευρώπη και το χάσμα με τις ΗΠΑ
Θα ήταν ευχής έργον αν η Αμερική άλλαζε πορεία όταν φύγει ο Τραμπ ή, εν πάση περιπτώσει, το συντομότερο δυνατό. Δεν είμαι, όμως, βέβαιος ότι κάτι τέτοιο θα συμβεί.
Δυστυχώς, το πρόβλημα είναι πολύ βαθύτερο. Δεν αφορά μόνο την αλλοπρόσαλλη συμπεριφορά και πολιτική του Τραμπ αλλά, ένα βαθύτερο ιδεολογικό χάσμα.
Αν διαβάσει κανείς την ομιλία του αντιπροέδρου Βανς στο Μόναχο, πριν από δύο χρόνια, θα διαπιστώσει ότι επιτέθηκε σε όλες τις αξίες που αποτελούν, θα έλεγα, το κόσμημα των ευρωπαϊκών ιδεωδών. Όταν η αμερικανική ηγεσία υποστηρίζει ανοιχτά ακροδεξιά κόμματα στην Ευρώπη, γίνεται ακόμη πιο σαφές το μέγεθος αυτής της απόκλισης.
Ακόμη και ο Ρούμπιο, ο οποίος ήρθε εδώ και ήταν σαφώς πιο διπλωματικός, αυτό που συγκράτησε από τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό και τον χριστιανισμό ήταν η δύναμη και η επιβολή. Δεν ανέφερε ούτε μία φορά τη λέξη «αλληλεγγύη». Δεν ανέφερε ούτε μία φορά τη φράση «κράτος δικαίου».
Υπάρχει ένα ιδεολογικό χάσμα, το οποίο βαθαίνει μέρα με τη μέρα και το οποίο βλέπουμε να εκδηλώνεται όλο και πιο έντονα. Δεν είναι μόνο θέμα συμφερόντων. Δεν πρόκειται απλώς για την άποψη του Τραμπ ότι οι Αμερικανοί πληρώνουν για την άμυνα των Ευρωπαίων. Υπήρχε πράγματι ένα πρόβλημα με τις αμυντικές δαπάνες, το οποίο είχαν επισημάνει και άλλοι Αμερικανοί πρόεδροι πριν από τον σημερινό και το οποίο σταδιακά αντιμετωπίζεται. Όμως εδώ μιλάμε για κάτι πολύ βαθύτερο: ένα τμήμα των υποστηρικτών του τραμπισμού προσχωρεί στο μέτωπο εκείνων που εχθρεύονται τη φιλελεύθερη δυτική δημοκρατία.
Ελπίζω ότι οι πολιτικές εξελίξεις θα ανατρέψουν αυτή την κατάσταση. Αυτό θα ήταν το καλύτερο, διότι, χωρίς την Αμερική, η Ευρώπη θα βρεθεί πολύ μόνη της στη νέα παγκόσμια αταξία. Ήδη αντιμετωπίζει τεράστιες δυσκολίες. Αρκεί να σκεφτεί κανείς τις συνέπειες του πολέμου στην Ουκρανία, όχι μόνο στον τομέα της ενέργειας αλλά και στα τρόφιμα και σε πολλούς άλλους τομείς. Πρόκειται για μια τεράστια επιβάρυνση. Φανταστείτε τι θα συνέβαινε αν δεν υπήρχε και η Ευρωπαϊκή Ένωση.
Δεν μπορώ να προβλέψω τι θα συμβεί στην Αμερική. Αρνούμαι να κάνω τέτοιες προβλέψεις.
Πρέπει, πάντως, να διατηρούμε πάντοτε ανοιχτή την πόρτα και τους διαύλους επικοινωνίας με την Αμερική, ελπίζοντας ότι θα επανέλθει στον σωστό δρόμο το συντομότερο δυνατό. Διότι μόνοι μας είμαστε πολύ μόνοι. Ταυτόχρονα, όμως, πρέπει να προετοιμαζόμαστε, και αυτό ακριβώς κάνουμε, ώστε να αποκτήσουμε τη μεγαλύτερη δυνατή στρατηγική αυτονομία.
Έχουν γίνει συγκεκριμένα και, θα έλεγα, ιστορικά βήματα τα τελευταία χρόνια. Απέχουμε, βέβαια, ακόμη πολύ από το να είμαστε αμυντικά αυτοδύναμοι. Εξαρτόμαστε και θα εξακολουθήσουμε να εξαρτόμαστε για πολλά χρόνια ακόμη από τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Αυτός, όμως, είναι ακριβώς ο στόχος της κοινής αμυντικής πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Δεν στρέφεται εναντίον των Αμερικανών.
Αυτός, όμως, είναι ακριβώς ο στόχος της κοινής αμυντικής πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Δεν στρέφεται εναντίον των Αμερικανών.
Στόχος είναι απλώς να δημιουργήσουμε και εμείς τις δικές μας αμυντικές δυνατότητες, ώστε να μην εξαρτόμαστε τόσο πολύ από τις Ηνωμένες Πολιτείες και να μην τις επιβαρύνουμε οικονομικά.
Η ευρωπαϊκή αμυντική αυτονομία, όμως, δεν στρέφεται ούτε εναντίον της Αμερικής ούτε εναντίον της Ρωσίας.
Βεβαίως, η ρωσική απειλή έχει πλέον γίνει αποδεκτή από όλους, εκτός από ορισμένους συμπατριώτες μας που εξακολουθούν να εθελοτυφλούν. Η απειλή αυτή διατυπώνεται πλέον ανοιχτά. Ο Πούτιν, και για ιδεολογικούς λόγους, δεν θέλει να επιτρέψει στην Ουκρανία, μια χώρα με την οποία οι Ρώσοι έχουν στενούς ιστορικούς και πολιτισμικούς δεσμούς, να ακολουθήσει τον δρόμο της ευημερίας και της δημοκρατίας.
Αξίζει να σημειωθεί ότι, ακόμη και πριν από τον πόλεμο, το κατά κεφαλήν εισόδημα των Ρώσων ήταν χαμηλότερο από εκείνο των Βουλγάρων. Η Βουλγαρία, η οποία σήμερα είναι η φτωχότερη χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ήταν μία από τις φτωχότερες χώρες του Συμφώνου της Βαρσοβίας και της ΚΟΜΕΚΟΝ. Κι όμως, σήμερα οι Βούλγαροι έχουν υψηλότερο κατά κεφαλήν εισόδημα από τους Ρώσους.
Η Ρωσία θα έπρεπε να είναι μια πλούσια χώρα, αν αναλογιστεί κανείς τις τεράστιες δυνατότητες και τους φυσικούς της πόρους. Εάν, λοιπόν, οι Ρώσοι έβλεπαν τους Ουκρανούς, τους ιστορικούς τους συγγενείς, να προοδεύουν, να ευημερούν και να ζουν σε μια δημοκρατία, όπως οι Πολωνοί, τι θα συνέβαινε στο εσωτερικό της ίδιας της Ρωσίας; Γι’ αυτό ο έλεγχος της Ουκρανίας αποτελεί ζήτημα επιβίωσης για καθεστώτα όπως εκείνο του Πούτιν.
Θα μπορούσε ο κ. Πούτιν να είναι πρόεδρος ή πρωθυπουργός επί περισσότερα από είκοσι χρόνια σε μια ευνομούμενη ευρωπαϊκή χώρα; Κάτι τέτοιο δεν θα ήταν δυνατό. Τέτοιου είδους παρατεταμένη παραμονή στην εξουσία συναντάται σε αυταρχικά καθεστώτα, όχι σε φιλελεύθερες δημοκρατίες.
Επομένως, δεν εκπλήσσομαι που ο Ρώσος Πρόεδρος εχθρεύεται ιδεολογικά την Ευρώπη. Πρέπει, όμως, να θυμόμαστε ότι η Ευρώπη έκανε πολλές προσπάθειες για να βοηθήσει τη Ρωσία μετά την κατάρρευση του κομμουνισμού. Τη στήριξε, της παρείχε βοήθεια και, μέχρι την τελευταία στιγμή, προσπάθησε να αποφύγει τη ρήξη.
Το 2014, όταν έγινε η πρώτη εισβολή στην Κριμαία, όλοι ουσιαστικά κλείσαμε τα μάτια, πιστεύοντας ότι η κατάσταση δεν θα προχωρούσε περισσότερο. Βεβαίως, είχαν προηγηθεί και τα γεγονότα στη Γεωργία, απέναντι στα οποία επίσης δεν αντιδράσαμε όπως θα έπρεπε.
Στην περίπτωση της Κριμαίας, μάλιστα, ήμουν υφυπουργός Εξωτερικών και θυμάμαι πολύ καλά τις έντονες συζητήσεις και τις αντιπαραθέσεις στο Συμβούλιο Υπουργών της ΕΕ. Η Ελλάδα, μαζί με τη Γερμανία και τη Γαλλία, έδινε τότε μάχη απέναντι στις χώρες της Βαλτικής και την Πολωνία, τις οποίες θεωρούσαμε υπερβολικά σκληρές στη στάση τους, καθώς ζητούσαν πολύ αυστηρότερα μέτρα κατά της Ρωσίας. Εμείς προσπαθούσαμε να βρούμε μια ισορροπία, επειδή εξακολουθούσαμε να ελπίζουμε ότι θα μπορούσε να αποφευχθεί η οριστική ρήξη.
Δεν ήταν, λοιπόν, η Ευρώπη ή οι Ηνωμένες Πολιτείες εκείνες που έσπρωξαν τη Ρωσία στο περιθώριο. Ο Πούτιν ήταν εκείνος που την οδήγησε σε αυτή την απομόνωση. Αυτό δεν το καταλαβαίνουν πολλοί, οι οποίοι εξακολουθούν να μιλούν για το ΝΑΤΟ ως την κύρια αιτία της ρωσικής επιθετικότητας.
Σήμερα, άλλωστε, δεν έχει τόσο μεγάλη στρατηγική σημασία αν οι πύραυλοι του ΝΑΤΟ βρίσκονται στην Εσθονία, στη Λιθουανία ή στη Φινλανδία ή αν θα βρίσκονταν στην Ουκρανία. Ο Πούτιν δεν θέλει να επιτρέψει σε μια χώρα να ακολουθήσει τον δρόμο της δυτικής δημοκρατίας, της ευημερίας και του κράτους δικαίου, διότι φοβάται ότι ένα τέτοιο παράδειγμα θα μπορούσε να ξεσηκώσει και τον δικό του λαό.
Τα πράγματα σήμερα είναι πολύ δύσκολα. Τα επόμενα δύο χρόνια, με τον Τραμπ στην αμερικανική προεδρία, αλλά και ανεξάρτητα από το τι θα ακολουθήσει, θα είναι εξαιρετικά δύσκολα για την Ευρώπη.
Η Ευρώπη είναι μια εύθραυστη κατασκευή, διότι δεν είναι ένα ενιαίο κράτος, στο οποίο ένας ηγέτης αποφασίζει και στη συνέχεια υλοποιεί την απόφασή του. Αποτελείται από 27 κυρίαρχα κράτη και είναι εξαιρετικά δύσκολο να επιτευχθεί ομοφωνία μεταξύ τους.
Θεωρώ, ωστόσο, αξιοθαύμαστο το γεγονός ότι η Ευρώπη έχει καταφέρει, λίγο πολύ, να διατηρήσει την ενότητά της στο ζήτημα της Ουκρανίας.
(Από την προχθεσινή εκπομπή Evening Report στο One Channel )
Δημήτρης Κούρκουλας πρώην Υφυπουργός Εξωτερικών και πρώην πρέσβης της Ε.Ε.