Το σκάκι αντεπιτίθεται: Γιατί ένα παιχνίδι 1.500 ετών γοητεύει τη γενιά του TikTok

Σε μια εποχή όπου ακόμη και τα 30 δευτερόλεπτα ενός βίντεο μάς φαίνονται πολλά, εκατομμύρια άνθρωποι επιλέγουν να καθίσουν απέναντι από 64 τετράγωνα και να σκεφτούν. Το σκάκι όχι μόνο επέζησε από την ψηφιακή επανάσταση, αλλά γνωρίζει μια νέα, εντυπωσιακή άνθηση. Μήπως τελικά έχουμε μεγαλύτερη ανάγκη να σκεφτόμαστε απ’ όσο νομίζουμε;

Ζούμε στην εποχή της ταχύτητας. Κάνουμε scroll πριν τελειώσει η πρόταση, αλλάζουμε εικόνα πριν προλάβουμε να την κοιτάξουμε, ακούμε ένα podcast στο 1,5x και εγκαταλείπουμε ένα βίντεο επειδή χρειάζεται… σαράντα δευτερόλεπτα για να φτάσει στο θέμα. Κι όμως, την ίδια ακριβώς εποχή συμβαίνει κάτι παράδοξο.

Το σκάκι επιστρέφει. Ή μάλλον, δεν έφυγε ποτέ.

Περισσότεροι από 250 εκατομμύρια λογαριασμοί έχουν δημιουργηθεί στο Chess.com, ενώ δεκάδες εκατομμύρια άνθρωποι παίζουν κάθε μήνα διαδικτυακά στις μεγάλες πλατφόρμες. Η πανδημία και η τεράστια επιτυχία της σειράς The Queen’s Gambit επιτάχυναν την έκρηξη, αλλά τα στοιχεία δείχνουν ότι δεν επρόκειτο για μια περαστική μόδα.

Το εντυπωσιακότερο ίσως είναι ποιοι παίζουν. Από τον Κάρλος Αλκαράθ και τον Έρλινγκ Χάαλαντ μέχρι ανθρώπους του κινηματογράφου, της λογοτεχνίας και της πολιτικής, το αρχαιότερο παιχνίδι στρατηγικής εξακολουθεί να προσελκύει ανθρώπους που ζουν μέσα στον ταχύτατο ρυθμό του 21ου αιώνα.

Από την Ινδία του 6ου αιώνα στο κινητό μας

Η καταγεγραμμένη ιστορία του σκακιού ξεκινά πριν από περίπου 1.500 χρόνια, στην Ινδία. Πέρασε μέσω της Περσίας στον αραβικό κόσμο, έφτασε στην Ανδαλουσία και εξαπλώθηκε στην Ευρώπη. Περί το 1475, πιθανότατα στη Βαλένθια, η βασίλισσα απέκτησε τη σημερινή τεράστια δύναμή της και άρχισε να διαμορφώνεται το σύγχρονο παιχνίδι.

Δεκαπέντε αιώνες αργότερα, το σκάκι βρίσκεται μέσα στο κινητό μας. Και εδώ εμφανίζεται ένα ακόμη παράδοξο. Ο καλύτερος σκακιστής του κόσμου δεν είναι άνθρωπος. Οι σημερινές μηχανές μπορούν να υπολογίζουν σε επίπεδο αδιανόητο για τον ανθρώπινο εγκέφαλο. Κι όμως, αντί αυτό να σκοτώσει το παιχνίδι, συνέβη το αντίθετο.

Οι άνθρωποι εξακολουθούν να παίζουν. Γιατί; Ίσως επειδή η γοητεία του σκακιού δεν βρίσκεται στην τελειότητα. Βρίσκεται στο ανθρώπινο λάθος.

Ένας παίκτης κάνει μια λανθασμένη κίνηση. Ο άλλος πρέπει να την αντιληφθεί. Να φανταστεί τι μπορεί να συμβεί ύστερα από τρεις, πέντε ή δέκα κινήσεις. Να πάρει ένα ρίσκο. Και μερικές φορές, μέσα από το λάθος του ενός και την έμπνευση του άλλου, γεννιέται μια πανέμορφη παρτίδα.

Ένα μικρό γυμναστήριο του μυαλού

Το σκάκι έχει συνδεθεί με την εκπαίδευση, τα μαθηματικά, την ψυχολογία, τη νευροεπιστήμη και φυσικά την τεχνητή νοημοσύνη — από τις πρώτες ιδέες του Alan Turing μέχρι τα σύγχρονα υπολογιστικά συστήματα.

Σε αρκετές χώρες χρησιμοποιείται πλέον και ως εκπαιδευτικό εργαλείο. Η Ισπανία μάλιστα βρίσκεται στην πρωτοπορία: από το 2015 το ισπανικό Κοινοβούλιο έχει συστήσει την αξιοποίησή του στην εκπαίδευση, ενώ εφαρμόζεται και σε κοινωνικά ή θεραπευτικά προγράμματα.

Δεν χρειάζεται όμως να γίνουμε Κασπάροφ για να καταλάβουμε την ιδιαιτερότητά του. Μπροστά στη σκακιέρα δεν υπάρχει scroll. Δεν μπορείς να προσπεράσεις την δύσκολη θέση επειδή βαρέθηκες. Πρέπει να μείνεις. Να κοιτάξεις. Να περιμένεις. Να σκεφτείς. Και ίσως αυτή να είναι η πραγματική εξήγηση της σημερινής επιστροφής του.

64 τετράγωνα απέναντι σε έναν κόσμο περισπασμών

Η τεχνολογία μάς προσφέρει καθημερινά έναν ωκεανό πληροφορίας. Δεν είναι όμως καθόλου βέβαιο ότι μας προσφέρει και περισσότερο χρόνο για σκέψη. Οι ειδοποιήσεις διακόπτουν τη συγκέντρωση. Οι αλγόριθμοι ανταγωνίζονται για κάθε δευτερόλεπτο της προσοχής μας. Το περιεχόμενο γίνεται ολοένα συντομότερο και η επόμενη εικόνα βρίσκεται πάντοτε ένα άγγιγμα μακριά.

Και κάπου μέσα σε αυτόν τον θόρυβο βρίσκεται μια σκακιέρα. Ακίνητη. Με τους ίδιους 32 πεσσούς και τα ίδια 64 τετράγωνα εδώ και αιώνες.Δεν σου υπόσχεται άμεση ανταμοιβή. Δεν σου στέλνει ειδοποίηση. Δεν αποφασίζει ένας αλγόριθμος ποια κίνηση θα δεις μετά.

Οι νέοι σήμερα παίζουν σκάκι κυρίως μέσα από το λάπτοπ, το tablet ή το κινητό τους, χρησιμοποιώντας εξειδικευμένες πλατφόρμες, αλλά το TikTok (και το Twitch) είναι το «όχημα» που έκανε το σκάκι ξανά viral, cool και εξαιρετικά δημοφιλές στις νεότερες γενιές (Gen Z)

Εσύ πρέπει να αποφασίσεις την επόμενη κίνηση.

Ίσως γι’ αυτό το σκάκι δεν είναι ένα απομεινάρι ενός αργότερου κόσμου. Ίσως είναι ακριβώς το παιχνίδι που χρειάζεται ο σημερινός. Γιατί σε μια εποχή που σχεδόν τα πάντα γύρω μας έχουν σχεδιαστεί για να μας εμποδίζουν να συγκεντρωθούμε, ένα παιχνίδι δεκαπέντε αιώνων εξακολουθεί να μας ζητά κάτι εξαιρετικά απλό: να καθίσουμε για λίγο ακίνητοι και να χρησιμοποιήσουμε το μυαλό μας.

Πηγή El País — «Por qué nos sigue fascinando el ajedrez». Το πρωτότυπο άρθρο είναι του Leontxo García, δημοσιογράφου που ειδικεύεται στο σκάκι στην El País από το 1985.