Κλάρα Χάσκιλ: Η πιανίστα που “έπαιζε” Μότσαρτ μέσα στο χειρουργείο
Μια ζωή ανάμεσα στη μουσική, την ασθένεια, τον πόλεμο και τη μοναξιά. Η συγκλονιστική ιστορία της Ρουμάνας πιανίστριας που γνώρισε την παγκόσμια αναγνώριση όταν είχε πια περάσει τα πενήντα
Το 1942, στη Μασσαλία, μια γυναίκα 47 ετών βρισκόταν ξαπλωμένη στο χειρουργικό τραπέζι. Είχε εντοπιστεί ένας όγκος στην περιοχή της βάσης του εγκεφάλου, ο οποίος απειλούσε την όρασή της. Η επέμβαση ήταν εξαιρετικά δύσκολη, ιδιαίτερα για τα δεδομένα της εποχής. Ο χειρουργός Μαρσέλ Νταβίντ αποφάσισε να την πραγματοποιήσει χωρίς γενική αναισθησία.
Η ασθενής ήταν η Κλάρα Χάσκιλ, μια από τις σπουδαιότερες πιανίστριες του 20ού αιώνα. Και εκείνη την ώρα, ενώ οι γιατροί επιχειρούσαν να σώσουν τη ζωή της, η Χάσκιλ έπαιζε νοερά ένα κοντσέρτο του Μότσαρτ.
Η ιδιαίτερη αυτή περίπτωση δεν αποτελεί αποκύημα της φαντασίας κανενός. Αλλωστε έχει καταγραφεί και δημοσιευθεί το 2017 στο επιστημονικό περιοδικό Journal of Neurological Surgery. Η νοερή εκτέλεση του έργου χρησιμοποιήθηκε για την παρακολούθηση της μνήμης και των νοητικών της λειτουργιών κατά τη διάρκεια της επέμβασης. Τρεις μήνες αργότερα, η Χάσκιλ επέστρεψε στο πιάνο. Στους κήπους της κατοικίας της κόμισσας Λιλί Παστρέ, η οποία την είχε φιλοξενήσει στη Μασσαλία, ερμήνευσε το Κοντσέρτο αρ. 20 σε ρε ελάσσονα, Κ.466, του Μότσαρτ. Ήταν μια συναυλία που γιόρταζε την επιστροφή της στη ζωή.
Το παιδί-θαύμα από το Βουκουρέστι
Η Κλάρα Χάσκιλ γεννήθηκε στις 7 Ιανουαρίου 1895 στο Βουκουρέστι, σε οικογένεια εβραϊκής καταγωγής. Ο πατέρας της πέθανε όταν ήταν τεσσάρων ετών. Η μητέρα της διέκρινε πολύ νωρίς το μουσικό της χάρισμα: η μικρή Κλάρα μπορούσε να αναπαράγει στο πιάνο μελωδίες που είχε ακούσει μόλις μία φορά.
Σε ηλικία έξι ετών άρχισε σπουδές στο Ωδείο του Βουκουρεστίου. Ακολούθησε η Βιέννη, όπου μαθήτευσε κοντά στον Ρίχαρντ Ρόμπερτ, και στη συνέχεια το Παρίσι. Στο Ωδείο του Παρισιού σπούδασε με τον περίφημο Αλφρέ Κορτό και το 1910 απέσπασε το πρώτο βραβείο πιάνου. Όλα έδειχναν ότι την περίμενε μια λαμπρή σταδιοδρομία. Όμως η ζωή είχε διαφορετικά σχέδια.
Μια ιδιοφυΐα αντιμέτωπη με το σώμα της
Η Χάσκιλ υπέφερε από σοβαρή σκολίωση, η οποία την υποχρέωσε να διακόψει την καλλιτεχνική της πορεία και να υποβληθεί σε πολυετή θεραπεία. Η σωματική ταλαιπωρία άφησε μόνιμα σημάδια. Παράλληλα, αντιμετώπιζε έντονο άγχος πριν από τις δημόσιες εμφανίσεις της. Η αναγνώριση ερχόταν αποσπασματικά. Οι μουσικοί και οι κριτικοί που την άκουγαν αντιλαμβάνονταν την εξαιρετική ποιότητα της ερμηνείας της, αλλά το ευρύ κοινό δεν την είχε ακόμη ανακαλύψει. Για πολλά χρόνια ζούσε με οικονομικές δυσκολίες και στηριζόταν στη βοήθεια φίλων και ευεργετών. Η ίδια δεν υπήρξε ποτέ μια επιδεικτική βιρτουόζος. Το παίξιμό της χαρακτηριζόταν από διαύγεια, φυσικότητα, ακρίβεια και μια σπάνια εσωτερική ευαισθησία. Δεν επιδίωκε να εντυπωσιάσει τον ακροατή με τη δύναμη της τεχνικής της. Άφηνε τη μουσική να μιλήσει.
Η εγχείρηση στον εγκέφαλο
Όταν οι Γερμανοί κατέλαβαν το Παρίσι το 1940, η εβραϊκής καταγωγής πιανίστρια αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την πόλη. Κατέφυγε στη νότια Γαλλία και βρήκε προστασία στη Μασσαλία, όπου η κόμισσα Λιλί Παστρέ προσέφερε καταφύγιο σε καλλιτέχνες και ανθρώπους που κινδύνευαν από τις ναζιστικές διώξεις. Εκεί εμφανίστηκαν έντονοι πονοκέφαλοι και διαταραχές της όρασης. Οι γιατροί διαπίστωσαν την ύπαρξη όγκου κοντά στην υπόφυση και τα οπτικά νεύρα.
Η εγχείρηση του 1942 αποτελεί σήμερα ιδιαίτερη περίπτωση στην ιστορία της νευροχειρουργικής. Σύμφωνα με μεταγενέστερη επιστημονική αναφορά, η Χάσκιλ κλήθηκε να εκτελέσει νοερά το Κοντσέρτο αρ. 9 σε μι ύφεση μείζονα, Κ.271, του Μότσαρτ. Ήταν ένας τρόπος να διαπιστώνεται ότι διατηρούσε τις νοητικές της ικανότητες κατά τη διάρκεια της επέμβασης.
Η επέμβαση πέτυχε. Λίγο αργότερα, όμως, η Χάσκιλ χρειάστηκε να εγκαταλείψει και τη νότια Γαλλία. Τον Νοέμβριο του 1942 πέρασε στην Ελβετία, λίγο πριν από την επέκταση της γερμανικής κατοχής στην περιοχή.
Η Ελβετία έγινε η δεύτερη πατρίδα της. Εγκαταστάθηκε στο Βεβέ, στις όχθες της λίμνης της Γενεύης, και το 1949 απέκτησε την ελβετική υπηκοότητα. Σταδιακά, ο μουσικός κόσμος άρχισε να αναγνωρίζει αυτό που οι λίγοι γνώριζαν από χρόνια. Η Χάσκιλ συνεργάστηκε με σπουδαίους αρχιμουσικούς, μεταξύ των οποίων ο Χέρμπερτ φον Κάραγιαν, και δημιούργησε ένα περίφημο ντουέτο με τον Βέλγο βιολονίστα Αρτύρ Γκριμιό.
Ιδιαίτερη θέση στη ζωή της κατείχε και ο Ρουμάνος πιανίστας Ντίνου Λιπάτι, με τον οποίο τη συνέδεε στενή φιλία και καλλιτεχνική εκτίμηση. Ο πρόωρος θάνατός του, το 1950, σε ηλικία μόλις 33 ετών, αποτέλεσε μια ακόμη απώλεια. Στη δεκαετία του 1950 η Χάσκιλ ηχογράφησε έργα των Μότσαρτ, Μπετόβεν, Σούμπερτ και Σούμαν. Οι ερμηνείες της διατηρούν μέχρι σήμερα τη φρεσκάδα και τη διαύγειά τους.
Η φιλία της με τον Τσάρλι Τσάπλιν
Μια από τις πιο τρυφερές σελίδες της ζωής της ήταν η φιλία της με τον Τσάρλι Τσάπλιν. Ο μεγάλος δημιουργός του κινηματογράφου ζούσε τότε στην Ελβετία και τη φιλοξενούσε συχνά στο σπίτι του. Το 1953 αγόρασε ένα πιάνο Steinway, ώστε η Χάσκιλ να μπορεί να παίζει όταν τον επισκεπτόταν. Ο Τσάπλιν ηχογραφούσε ορισμένες από αυτές τις ιδιωτικές μουσικές βραδιές. Του αποδίδεται μάλιστα μια χαρακτηριστική φράση: ότι στη ζωή του είχε γνωρίσει τρεις ιδιοφυΐες — την Κλάρα Χάσκιλ, τον Άλμπερτ Αϊνστάιν και τον Ουίνστον Τσόρτσιλ.

Την 1η Δεκεμβρίου 1960 η Χάσκιλ έδωσε την τελευταία της συναυλία στο Θέατρο των Ηλυσίων Πεδίων στο Παρίσι, μαζί με τον βιολονίστα Αρτύρ Γκρυμιώ.

Λίγες ημέρες αργότερα ταξίδεψε στις Βρυξέλλες για μια ακόμη εμφάνιση. Στον σιδηροδρομικό σταθμό έπεσε από μια σκάλα και τραυματίστηκε σοβαρά στο κεφάλι. Οι γιατροί επιχείρησαν να τη σώσουν, αλλά η εγκεφαλική αιμορραγία αποδείχθηκε μοιραία. Πέθανε στις 7 Δεκεμβρίου 1960, σε ηλικία 65 ετών. Η γυναίκα που είχε επιβιώσει από μια τόσο επικίνδυνη εγχείρηση εγκεφάλου, που είχε ξεφύγει από τις ναζιστικές διώξεις και είχε αντισταθεί επί δεκαετίες στις ασθένειες και στις στερήσεις, έχασε τη ζωή της από ένα δυστύχημα.
Σήμερα, το όνομά της φέρει ο Διεθνής Διαγωνισμός Πιάνου (“Κλάρα Χάσκιλ”), που διοργανώνεται στο Βεβέ (Vevey)

Η σημαντικότερη κληρονομιά της βρίσκεται στις ηχογραφήσεις της. Στον Μότσαρτ, κυρίως, όπου κάθε φράση μοιάζει να αναπνέει φυσικά, χωρίς τίποτε περιττό.