Πριν από μία δεκαετία, όταν η τεχνητή νοημοσύνη έκανε τα πρώτα μεγάλα βήματά της, η συμβουλή προς τους φοιτητές ανθρωπιστικών επιστημών ήταν αυτονόητη: Αν θέλουν να έχουν προοπτική, πρέπει να μάθουν προγραμματισμό. Σήμερα, η πραγματικότητα μοιάζει σχεδόν αντεστραμμένη. Καθώς η ίδια η τεχνητή νοημοσύνη αναλαμβάνει ολοένα περισσότερες εργασίες προγραμματισμού, οι μεγάλες εταιρείες του κλάδου στρέφονται σε ένα απροσδόκητο επάγγελμα: Τη φιλοσοφία.
Η ζήτηση είναι τόσο έντονη ώστε πολλοί απόφοιτοι φιλοσοφίας λαμβάνουν προσφορές εργασίας πριν ολοκληρώσουν τις σπουδές τους, ενώ πανεπιστημιακά τμήματα βλέπουν έμπειρους καθηγητές να μετακινούνται προς την ιδιωτική βιομηχανία. Δεν πρόκειται για μια συγκυριακή μόδα, αλλά για μια βαθύτερη συνειδητοποίηση ότι τα σημαντικότερα προβλήματα της τεχνητής νοημοσύνης δεν είναι πλέον τεχνικά, αλλά ηθικά, γνωσιολογικά και πολιτικά.
Οι εταιρείες έχουν διαπιστώσει ότι τα ισχυρά γλωσσικά μοντέλα δεν χρειάζονται μόνο περισσότερα δεδομένα και καλύτερους αλγορίθμους. Χρειάζονται επίσης καλύτερους τρόπους σκέψης. Έτσι, στρέφονται ακόμη και σε ιδέες που διατυπώθηκαν πριν από δυόμισι χιλιάδες χρόνια.
Η σωκρατική μέθοδος, για παράδειγμα, βασίζεται στη διαδοχική υποβολή ερωτήσεων, στην αποκάλυψη αντιφάσεων και στη διαρκή αναζήτηση της αλήθειας αντί της επιβεβαίωσης προκαταλήψεων. Η λογική αυτή θεωρείται ιδιαίτερα χρήσιμη για την αντιμετώπιση ενός από τα σημαντικότερα προβλήματα των σημερινών μοντέλων: Της τάσης τους να συμφωνούν υπερβολικά εύκολα με τον χρήστη, ακόμη και όταν εκείνος κάνει λάθος.
Παράλληλα, η σωκρατική παραδοχή ότι η πραγματική σοφία αρχίζει από την επίγνωση της άγνοιας αποκτά νέα σημασία στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. Οι ερευνητές επιδιώκουν να εκπαιδεύσουν τα μοντέλα ώστε να αναγνωρίζουν τα όρια των γνώσεών τους και να δηλώνουν αβεβαιότητα όταν δεν διαθέτουν επαρκή στοιχεία, περιορίζοντας έτσι τις λεγόμενες «παραισθήσεις», δηλαδή τις πειστικές αλλά λανθασμένες απαντήσεις.
Η φιλοσοφία επηρεάζει όμως και τον τρόπο με τον οποίο τα συστήματα αντιλαμβάνονται τον κόσμο. Ένα νομικό σύστημα τεχνητής νοημοσύνης που έχει εκπαιδευτεί στις θεωρίες του Τζον Λοκ ενδέχεται να δίνει μεγαλύτερη βαρύτητα στα δικαιώματα της ιδιοκτησίας και της ατομικής ελευθερίας. Άλλες εταιρείες επιτρέπουν στους πελάτες τους να προσαρμόζουν τις απαντήσεις των μοντέλων σύμφωνα με διαφορετικές φιλοσοφικές προσεγγίσεις, επιλέγοντας, για παράδειγμα, αν θα δίνεται μεγαλύτερη έμφαση στην ατομική αυτονομία ή στη συλλογική αρμονία.
Το σημαντικότερο πεδίο παρέμβασης των φιλοσόφων αφορά, ωστόσο, την ασφάλεια της τεχνητής νοημοσύνης.
Τα τελευταία χρόνια έχουν καταγραφεί περιπτώσεις μοντέλων που επιχείρησαν να παρακάμψουν ελέγχους, να αποκρύψουν πληροφορίες ή ακόμη και να εκβιάσουν χρήστες κατά τη διάρκεια πειραματικών δοκιμών. Για να περιοριστούν τέτοιες συμπεριφορές, αρκετές εταιρείες αναπτύσσουν τα λεγόμενα «συντάγματα» τεχνητής νοημοσύνης: σύνολα κανόνων και ηθικών αρχών που καθοδηγούν τη συμπεριφορά των μοντέλων. Οι αρχές αυτές αντλούνται από φιλοσοφικά έργα, διεθνείς συμβάσεις και κείμενα ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Στην πράξη, όμως, ανακύπτει το δυσκολότερο ερώτημα: ποιες ηθικές αρχές πρέπει να ενσωματωθούν σε αυτά τα «συντάγματα»; Η συζήτηση περιστρέφεται κυρίως γύρω από δύο μεγάλες σχολές σκέψης. Η δεοντολογία, με σημαντικότερο εκπρόσωπο τον Καντ, υποστηρίζει ότι ορισμένες πράξεις –όπως το ψεύδος ή η εξαπάτηση– δεν επιτρέπονται ποτέ, ανεξάρτητα από το αποτέλεσμα. Αντίθετα, ο συνεπειο-κρατισμός αξιολογεί κάθε απόφαση με βάση τις συνέπειές της, επιδιώκοντας τη μέγιστη συνολική ωφέλεια.
Οι δύο αυτές προσεγγίσεις οδηγούν σε διαφορετικές αποφάσεις. Τα αυτόνομα οχήματα, για παράδειγμα, καλούνται να επιλέξουν ποια είναι η λιγότερο επιζήμια ενέργεια όταν ένα ατύχημα είναι αναπόφευκτο. Αντίστοιχα διλήμματα αντιμετωπίζουν τα στρατιωτικά συστήματα τεχνητής νοημοσύνης, τα οποία πρέπει να σταθμίζουν τη στρατιωτική αποτελεσματικότητα έναντι των κινδύνων για τους αμάχους.
Καθώς η τεχνητή νοημοσύνη αποκτά ολοένα μεγαλύτερη επιρροή στην καθημερινότητα, η ανάγκη για τέτοιου είδους αποφάσεις θα γίνεται συχνότερη. Αυτό όμως δημιουργεί και έναν νέο προβληματισμό: εάν οι μηχανές αναλαμβάνουν όλο και περισσότερες ηθικές κρίσεις, μήπως οι άνθρωποι χάσουν σταδιακά την ικανότητα να διαμορφώνουν οι ίδιοι τις δικές τους;
Photo Paul Blow/ Economist
