Όταν το Αλτσχάιμερ δεν αρχίζει από τη μνήμη – Τα συμπτώματα που εύκολα παρεξηγούνται
Όταν μιλάμε για άνοια και ιδιαίτερα για τη νόσο Αλτσχάιμερ, το μυαλό πηγαίνει σχεδόν αυτόματα στη μνήμη. Ξεχνάς ονόματα, ραντεβού, πού άφησες τα κλειδιά σου. Υπάρχει όμως μια πολύ λιγότερο γνωστή μορφή νευροεκφυλιστικής νόσου που μπορεί να αρχίσει εντελώς διαφορετικά: ο άνθρωπος βλέπει, αλλά δυσκολεύεται να καταλάβει σωστά αυτό που βλέπει.
Ονομάζεται οπίσθια φλοιϊκή ατροφία (Posterior Cortical Atrophy – PCA) και προσβάλλει κυρίως τις οπίσθιες περιοχές του εγκεφάλου που συμμετέχουν στην επεξεργασία των οπτικών και χωρικών πληροφοριών. Στις περισσότερες περιπτώσεις η υποκείμενη παθολογία συνδέεται με τη νόσο Αλτσχάιμερ, αν και υπάρχουν και άλλες, σπανιότερες αιτίες.
Το παράδοξο είναι ότι στα πρώτα στάδια η μνήμη μπορεί να είναι σχετικά καλά διατηρημένη. Το πρόβλημα εμφανίζεται αλλού.
Κάποιος αρχίζει να δυσκολεύεται να διαβάσει. Δεν υπολογίζει σωστά τις αποστάσεις όταν οδηγεί ή παρκάρει. Χάνει τον προσανατολισμό του σε γνώριμο περιβάλλον. Δυσκολεύεται να εντοπίσει ένα αντικείμενο που βρίσκεται μπροστά του ή να αντιληφθεί σωστά τη θέση του μέσα στον χώρο. Σε ορισμένες περιπτώσεις εμφανίζονται προβλήματα στη γραφή, στους αριθμούς, ακόμη και στο ντύσιμο.
Και εδώ βρίσκεται μία από τις παγίδες της συγκεκριμένης νόσου: τα πρώτα συμπτώματα μοιάζουν συχνά με πρόβλημα των ματιών και όχι του εγκεφάλου.
Δεν είναι λοιπόν περίεργο ότι αρκετοί ασθενείς καταλήγουν αρχικά στον οφθαλμίατρο ή στον οπτομέτρη, αλλάζουν γυαλιά ή υποβάλλονται σε εξετάσεις χωρίς να βρίσκεται η πραγματική αιτία. Σε μεγάλη μελέτη 558 ανθρώπων με PCA, σχεδόν οι μισοί είχαν περάσει από οφθαλμολογική ή οπτομετρική αξιολόγηση πριν από τη σωστή διάγνωση, ενώ ο μέσος χρόνος από την έναρξη των συμπτωμάτων μέχρι τη διάγνωση ήταν περίπου 3,6 χρόνια.
Υπάρχει και ένα ακόμη χαρακτηριστικό που κάνει την οπίσθια φλοιϊκή ατροφία διαφορετική από την εικόνα που έχουμε συνήθως για το Αλτσχάιμερ: εμφανίζεται συχνά σχετικά νωρίς. Μεγάλες σειρές ασθενών τοποθετούν την έναρξη συνήθως μεταξύ 50 και 65 ετών, ενώ σε πρόσφατη μεγάλη μελέτη η μέση ηλικία εμφάνισης ήταν περίπου τα 61 χρόνια και το 68% των ασθενών είχε έναρξη πριν από τα 65.
Η επιστημονική έρευνα δείχνει επίσης γιατί η εικόνα είναι τόσο διαφορετική. Στην τυπική νόσο Αλτσχάιμερ τα πρώτα προβλήματα συνδέονται συχνά με περιοχές του εγκεφάλου που είναι κρίσιμες για τη μνήμη. Στην PCA η βλάβη είναι δυσανάλογα μεγαλύτερη στις οπίσθιες περιοχές του εγκεφάλου και γι’ αυτό κυριαρχούν αρχικά οι οπτικοχωρικές δυσκολίες. Πρόσφατη νευροπαθολογική έρευνα επιβεβαιώνει αυτή τη διαφορετική κατανομή της παθολογίας tau.
Ίσως γι’ αυτό η συγκεκριμένη μορφή άνοιας έχει ιδιαίτερη σημασία και πέρα από τη σπανιότητά της. Μας θυμίζει ότι η άνοια δεν αρχίζει πάντοτε με το «ξεχνάω».
Μερικές φορές αρχίζει με το «δεν μπορώ να διαβάσω όπως παλιά», «χάνομαι εκεί όπου δεν χανόμουν», «δεν υπολογίζω καλά την απόσταση», «βλέπω το αντικείμενο αλλά δυσκολεύομαι να το εντοπίσω».
Και όταν τέτοιες αλλαγές επιμένουν και δεν εξηγούνται από ένα πρόβλημα όρασης, αξίζουν ιατρική διερεύνηση. Όχι επειδή κάθε δυσκολία στην όραση ή στον προσανατολισμό σημαίνει άνοια — ασφαλώς δεν σημαίνει — αλλά επειδή ο εγκέφαλος έχει πολύ περισσότερους τρόπους να μας ειδοποιεί ότι κάτι συμβαίνει απ’ όσους συνήθως γνωρίζουμε.
Η περίπτωση του Μπρους Γουίλις βοήθησε τα τελευταία χρόνια να γίνει ευρύτερα γνωστό ότι η άνοια δεν εκδηλώνεται πάντοτε αρχικά με απώλεια μνήμης. Ο ηθοποιός πάσχει από διαφορετική νόσο, τη μετωποκροταφική άνοια (FTD), η οποία στην περίπτωσή του εκδηλώθηκε αρχικά με προβλήματα στη γλώσσα και την επικοινωνία. Η οπίσθια φλοιϊκή ατροφία είναι άλλη μορφή νευροεκφυλιστικής νόσου, με διαφορετικά πρώιμα συμπτώματα — κυρίως στην επεξεργασία όσων βλέπουμε και στην αντίληψη του χώρου.
